ક્ષિપ્તં ક્ષિપ્તં રણે ચૈતત્ત્વયા માધવ શત્રુષુ। હત્વાઽપ્રતિહતં સઙ્ખ્યે પાણિમેષ્યતિ તે પુનઃ
માધવ, તમે યુદ્ધમાં શત્રુઓ પર જે શસ્ત્ર વારંવાર ફેંકો છો, તે અવિચલિત શસ્ત્ર તેમને મારીને ફરીથી તમારા હાથમાં પાછું આવી જશે.
વરુણશ્ચ દદૌ તસ્મૈ ગદામશનિનિઃસ્વનામ્। દૈત્યાન્તકરણીં ઘોરાં નામ્ના કૌમોદકીં પ્રભુઃ
પછી વરુણે તેમને ગાદા આપી, જે વીજળી જેવો ગર્જન કરતી, ભયાનક અને દૈત્યોનો વિનાશ કરતી હતી; તેનું નામ કૌમોદકી હતું.
તતઃ પાવકમબ્રૂતાં પ્રહૃષ્ટાવર્જુનાચ્યુતૌ। કૃતાસ્ત્રૌ શસ્ત્રસંપન્નૌ રથિનૌ ધ્વજિનાવપિ
પછી આનંદિત થયેલા અર્જુન અને અચ્યૂત, બંને શસ્ત્રવિદ્યા અને ધ્વજવાળા રથ પર સજ્જ થઈ અગ્નિદેવને બોલ્યા.
કલ્યૌ સ્વો ભગવન્યોદ્ધુમપિ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ। કિં પુનર્વજ્રિણૈકેન પન્નગાર્થે યુયુત્સતા
પ્રભુ, આજે તો અમે બધા દેવો અને અસુરો સાથે પણ યુદ્ધ કરી શકીએ છીએ; તો પછી ફક્ત ઇન્દ્ર, જે નાગો માટે લડવા ઇચ્છે છે, તેની શું વાત છે!
ચક્રપાણિર્હૃષીકેશો વિચરન્યુધિ વીર્યવાન્। ચક્રેણ ભસ્મસાત્સર્વં વિસૃષ્ટેન તુ વીર્યવાન્। ત્રિષુ લોકેષુ તન્નાસ્તિ યન્ન કુર્યાજ્જનાર્દનઃ
ચક્રપાણી હૃષીકેશ યુદ્ધમાં પરાક્રમી છે; તેઓ જ્યારે પોતાનું ચક્ર છોડે છે ત્યારે બધું ભસ્મ કરી શકે છે. ત્રણેય લોકમાં એવું કંઈ નથી જે જનાર્દન ન કરી શકે.
ગાણ્ડીવં ધનુરાદાય તથાઽક્ષય્યે મહેષુધી। અહમપ્યુત્સહે લોકાન્વિજેતું યુધિ પાવક
ગાંડીવ ધનુષ્ય અને અક્ષય તીરો લઈને, હે અગ્નિદેવ, હું પણ યુદ્ધમાં આખા લોકને જીતવાની ક્ષમતા ધરાવું છું.
સર્વતઃ પરિવાર્યૈવં દાવમેતં મહાપ્રભો। કામં સંપ્રજ્વલાદ્યૈવ કલ્યૌ સ્વઃ સાહ્યકર્મણિ
હું અને અચ્યૂત ચારેય બાજુથી આ અગ્નિને ઘેરીને ઊભા છીએ; મહાપ્રભુ, આજે એ અગ્નિ મનમુકીને સળગે, અમે સહાય માટે તૈયાર છીએ.
યદિ ખાણ્ડવમેષ્યતિ પ્રમાદા- ત્સગણો વા પરિરક્ષિતું મહેન્દ્રઃ। શરતાડિતગાત્રકુણ્ડલાનાં કદનં દ્રક્ષ્યતિ દેવવાહિનીનામ્
જો મહેન્દ્ર પોતે પોતાના સહયોગીઓ સાથે અવિનાશથી ખાંડવને બચાવવા આવે, તો તે દેવસેનાના યુદ્ધમાં અમારા તીરો વડે ઘાયલ અને કુંડલધારી દેહોનો વિનાશ જોઈ લેશે.
એવમુક્તઃ સ ભગવાન્દાશાર્હેણાર્જુનેન ચ। તૈજસં રપમાસ્થાય દાવં દગ્ધું પ્રચક્રમે
દાશાર્હ અને અર્જુન દ્વારા આમ કહેવામાં આવતા, ભગવાને અગ્નિરૂપ ધારણ કરીને ખાંડવવન સળગાવવાનું શરૂ કર્યું.
સર્વતઃ પરિવાર્યાથ સપ્તાર્ચિર્જ્વલનસ્તથા। દદાહ ખાણ્ડવં દાવં યુગાન્તમિવ દર્શયન્
પછી સાત જ્વાલાવાળો તેજસ્વી અગ્નિ ચારેય બાજુથી ઘેરીને ખાંડવવનને યૂગાંતના અગ્નિ જેવું દહન કરવા લાગ્યો.
પ્રતિગૃહ્ય સમાવિશ્ય તદ્વનં ભરતર્ષભ। મેઘસ્તનિતનિર્ઘોષઃ સર્વભૂતાન્યકમ્પયત્
અનુમતિ મળ્યા પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મેઘે એ વનમાં પ્રવેશ કર્યો અને તેની ગર્જના વીજળી જેવી હતી, જેના કારણે બધા જીવ કંપી ઉઠ્યા.
દહ્યતસ્તસ્ય ચ બભૌ રૂપં દાવસ્ય ભારત। મેરોરિવ નગેન્દ્રસ્ય કીર્ણસ્યાંશુમતોંશુભિઃ
જ્યારે વન સળગી રહ્યું હતું, ત્યારે એ અગ્નિનું રૂપ, હે ભારત, સૂર્યકિરણોથી આવરણ પામેલા મેરુ પર્વત જેવું તેજસ્વી લાગતું હતું.
તૌ રથાભ્યાં રથશ્રેષ્ઠૌ દાવસ્યોભયતઃ સ્થિતૌ। દિક્ષુ સર્વાસુ ભૂતાનાં ચક્રાતે કદનં મહત્
એ બે શ્રેષ્ઠ રથીઓ, બંને બાજુ રથ લઈને, અગ્નિને ઘેરીને, ચારેય દિશામાં જીવજંતુઓનો મહાવધ કરવા લાગ્યા.
યત્ર યત્ર ચ દૃશ્યન્તે પ્રાણિનઃ ખાણ્ડવાલયાઃ। પલાયન્તઃ પ્રવીરૌ તૌ તત્રતત્રાભ્યધાવતામ્
જ્યાં જ્યાં ખાંડવનના જીવ ભાગતા દેખાતા, ત્યાં ત્યાં એ બે પરાક્રમી તેમને પીછો કરતા પહોંચી જતા.
છિદ્રં ન સ્મ પ્રપશ્યન્તિ રથયોરાશુચારિણોઃ। આવિદ્ધાવેવ દૃશ્યેતે રથિનૌ તૌ રથોત્તમૌ
એ બે ઝડપી રથોના માર્ગમાં ક્યાંય ખોટ દેખાતી નહોતી; એ શ્રેષ્ઠ રથીઓ એકબીજામાં જોડાયેલા હોય એમ દેખાતા.
ખાણ્ડવે દહ્યમાને તુ ભૂતાન્યથ સહસ્રશઃ। ઉત્પેતુર્ભૈરવાન્નાદાન્વિનદન્તઃ સમન્તતઃ
જ્યારે ખાંડવવન સળગતું હતું, ત્યારે હજારો જીવ ચારે બાજુ ભયાનક ચીસો પાડી ઊભા થયા.
દગ્ધૈકદેશા બહવો નિષ્ટપ્તાશ્ચ તથાઽપરે। સ્ફુટિતાક્ષા વિશીર્ણાશ્ચ વિપ્લુતાશ્ચ તથાઽપરે
ઘણાં એક જગ્યાએ બળી ગયા, કેટલાક દાઝાઈ ગયા, કેટલાકના આંખો ફાટી ગઈ, કેટલાક તૂટી પડ્યા અને કેટલાક તો ચારે બાજુ ફાટી ગયા.
સમાલિઙ્ગ્ય સુતાનન્યે પિતૄન્ભ્રાતૄનથાઽપરે। ત્યક્તું ન શેકુઃ સ્નેહેન તત્રૈવ નિધનં ગતાઃ
કેટલાંક પોતાના પુત્રોને, કેટલાક પિતાને અને કેટલાક ભાઈઓને ચુંબીને affectionથી છોડી શક્યા નહીં અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા.
સન્દષ્ટદશનાશ્ચાન્યે સમુત્પેતુરનેકશઃ। તતસ્તેઽતીવ ઘૂર્ણન્તઃ પુનરગ્નૌ પ્રપેદિરે
કેટલાંક દાંત ભીંચી ને, અનેક સંખ્યામાં ઊભા થઈ ગયા; પછી તેઓ ખૂબ જ લથડતા લથડતા ફરી આગમાં દોડી ગયા.
દગ્ધપક્ષાક્ષિચરણા વિચેષ્ટન્તો મહીતલે। તત્રતત્ર સ્મ દૃશ્યન્તે વિનશ્યન્તઃ શરીરિણઃ
જ્યાં ત્યાં પાંખ, આંખ અને પગ સળગી ગયેલા, જમીન પર પીડાયતાં શરીરો દેખાતા, જે ધીમે ધીમે નાશ પામતા.
જલાશયેષુ તપ્તેષુ ક્વાથ્યમાનેષુ વહ્નિના। ગતસત્વાઃ સ્મ દૃશ્યન્તે કૂર્મમત્સ્યાઃ સમન્તતઃ
જળાશયોમાં, જ્યાં અગ્નિથી પાણી ઉકળતું હતું, ત્યાં બધે મરી ગયેલા કાચબા અને માછલીઓ પડેલી જોવા મળતી.
શરીરૈરપરે દીપ્તૈર્દેહવન્ત ઇવાગ્નયઃ। અદૃશ્યન્ત વને તત્ર પ્રાણિનઃ પ્રાણિસંક્ષયે
કેટલાંકના શરીર જ્વાળાથી તેજસ્વી થઈને, જીવતા અગ્નિ જેવા દેખાતા; વનમાં જીવધારીઓના વિનાશ સમયે આવા દ્રશ્યો જોવા મળતા.
કાંશ્ચિદુત્પતતઃ પાર્થઃ શરૈઃ સંછિદ્ય ખણ્ડશઃ। પાતયામાસ વિહગાન્પ્રદીપ્તે વસુરેતસિ
પાર્થે પોતાના બાણોથી કેટલાક ઉડતાં પક્ષીઓને કાપી નાખ્યા અને તેઓ પ્રજ્વલિત ખાંડવ વનમાં નીચે પડી ગયા.
તે શરાચિતસર્વાઙ્ગા નિનદન્તો મહારવાન્। ઊર્ધ્વમુત્પત્ય વેગેન નિપેતુઃ ખાણ્ડવે પુનઃ
જેના આખા શરીર બાણોથી છલણી થયા હતા, તેઓ મોટાં અવાજે રડતા, ઝડપથી ઉપર ઉડી અને ફરી ખાંડવમાં પડી જતા.
શરૈરભ્યાહતાનાં ચ સઙ્ઘશઃ સ્મ વનૌકસામ્। વિરાવઃ શુશ્રુવે ઘોરઃ સમુદ્રસ્યેવ મથ્યતઃ
બાણોથી ઘાયલ થયેલા વનવાસીઓના ટોળાંમાંથી ભયાનક ગર્જના સંભળાતી, જાણે સમુદ્ર ઉથલતો હોય.
વહ્નેશ્ચાપિ પ્રદીપ્તસ્ય ખમુત્પેતુર્મહાર્ચિષઃ। જનયામાસુરુદ્વેગં સુમહાન્તં દિવૌકસામ્
પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી મહાન જ્વાળાઓ આકાશ સુધી ઉઠી, જેના કારણે સ્વર્ગવાસીઓમાં ભારે ભય ફેલાયો.
તેનાર્ચિષા સુસન્તપ્તા દેવાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ। તતો જગ્મુર્મહાત્માનઃ સર્વ એવ દિવૌકસઃ। શતક્રતું સહસ્રાક્ષં દેવેશમસુરાર્દનમ્
આ જ્વાળાથી અત્યંત દુઃખી થઈને, ઋષિઓના આગેવાનપણે બધા દેવતાઓ અને મહાન આત્માઓ, અસુરવિનાશક, સહસ્ર આંખો ધરાવનારા શતક્રતુ પાસે ગયા.
કિં ન્વિમે માનવાઃ સર્વે દહ્યન્તે ચિત્રભાનુના। કચ્ચિન્ન સંક્ષયઃ પ્રાપ્તો લોકાનામમરેશ્વર
'હે અમરેશ્વર, આ બધા મનુષ્યો તેજસ્વી અગ્નિમાં કેમ બળી રહ્યા છે? ક્યાંક લોકોએ વિનાશ તો નથી પામ્યો ને?'
તચ્છ્રુત્વા વૃત્રહા તેભ્યઃ સ્વયમેવાન્વવેક્ષ્ય ચ। ખાણ્ડવસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રયયૌ હરિવાહનઃ
આ સાંભળીને, વૃત્રના સંહારક દેવરાજે પોતે વિચાર કરીને, ખાંડવને મુક્ત કરવા માટે હરિ-વાહન સાથે નીકળ્યા.
મહતા રથબૃન્દેન નાનારૂપેણ વાસવઃ। આકાશં સમવાકીર્ય પ્રવવર્ષ સુરેશ્વરઃ
મહાન અને વિવિધ પ્રકારના રથોના સમૂહ સાથે, વાસવ દેવોએ આખું આકાશ ઢાંકી દીધું અને ભારે વરસાદ વરસાવવાનું શરૂ કર્યું.