નાદેન રિપુસૈન્યાનાં યેષાં સંજ્ઞા પ્રણશ્યતિ। સ તં નાનાપતાકાભિઃ શોભિતં રથસત્તમમ્
હનુમાનના ગર્જનાથી શત્રુસૈન્યના મન ભટકી જતા; એ રીતે અનેક ધ્વજોથી શોભતો એ શ્રેષ્ઠ રથ તેજથી ઝગમગતો હતો.
પ્રદક્ષિણમુપાવૃત્ય દૈવતેભ્યઃ પ્રણમ્ય ચ। સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રકઃ
એ રથની પરિક્રમા કરીને અને દેવતાઓને વંદન કરીને, અર્જુને કવચ પહેરી, ખડગ ધારણ કરી અને હાથમાં ગોઢાંગળી બાંધી તૈયાર થયો.
આરુરોહ તદા પાર્થો વિમાનં સુકૃતી યથા। તચ્ચ દિવ્યં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં બ્રહ્મણા નિર્મિતં પુરા
પછી પાંડવ અર્જુને એ રથ પર ચઢ્યો, જેમ સદ્ગૃહસ્થ પુણ્યથી વિમાનમાં ચડે; અને એ દિવ્ય, શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય, જે બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે બનાવ્યું હતું, તે પણ લીધું.
ગાણ્ડીવમુપસંગૃહ્ય બભૂવ મુદિતોઽર્જુનઃ। હુતાશનં પુરસ્કૃત્ય તતસ્તદપિ વીર્યવાન્
ગાંડીવ ધનુષ્ય લઈને અર્જુન આનંદિત થયો; પછી અગ્નિદેવને સ્મરી, એ પરાક્રમી યોદ્ધાએ પોતાને તૈયાર કર્યો.
જગ્રાહ બલમાસ્થાય જ્યયા ચ યુયુજે ધનુઃ। મૌર્વ્યાં તુ યોજ્યમાનાયાં બલિના પાણ્ડવેન હ
પાંડવે પોતાની તાકાત સંભાળી અને ધનુષ્ય પર જ્યા ચડાવી; જ્યારે એ શક્તિશાળી પાંડવ જ્યા ચડાવતો હતો, ત્યારે એની ધ્વનિ સાંભળનારના હૃદયમાં ધકધક મચી ગઈ.
યેઽશૃષ્વન્કૂજિતં યત્ર તેષાં વૈ વ્યથિતં મનઃ। લબ્ધ્વા રથં ધનુશ્ચૈવ તથાઽક્ષય્યે મહેષુધી
જે લોકોએ એ ધનુષ્યની ધ્વનિ સાંભળી, તેમના મન ડગમગી ઉઠ્યા; અને હવે અર્જુનને રથ, ધનુષ્ય અને બે અક્ષય તૂણીઓ મળી ગઈ.
બભૂવ કલ્યઃ કૌન્તેયઃ પ્રહૃષ્ટઃ સાહ્યકર્મણિ। વજ્રનાભં તતશ્ચક્રં દદૌ કૃષ્ણાય પાવકઃ
કુંતીપુત્ર અર્જુન યુદ્ધ માટે આનંદિત અને તેજસ્વી થયો; પછી અગ્નિદેવે કૃષ્ણને વજ્ર જેવા કિનારા ધરાવતું ચક્ર આપ્યું.
આગ્નેયમસ્ત્રં દયિતં સ ચ કલ્યોઽભવત્તદા। અબ્રવીત્પાવકશ્ચૈવમેતેન મધુસૂદન
અને અગ્નિદેવનું પ્રિય અગ્નિઅસ્ત્ર પણ આપ્યું, એ સમયે કૃષ્ણ પણ તેજથી ઝગમગ્યા.
અમાનુષાનપિ રણે જેષ્યસિ ત્વમસંશયમ્। અનેન તુ મનુષ્યાણાં દેવાનામપિ ચાહવે
અગ્નિદેવે કહ્યું: 'મધુસૂદન, આ શસ્ત્રથી તું નિશ્ચયે અમાનવીય શત્રુઓને પણ યુદ્ધમાં જીતશે; અને માનવો કે દેવો સામે પણ વિજય તારો જ રહેશે.'
રક્ષઃપિશાચદૈત્યાનાં નાગાનાં ચાધિકસ્તથા। ભવિષ્યસિ ન સન્દેહઃ પ્રવરોઽપિ નિબર્હણે
રાક્ષસ, પિશાચ, દૈત્ય અને નાગો સામે તું નિશ્ચયે સર્વોપરી અને અપરાજય રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ક્ષિપ્તં ક્ષિપ્તં રણે ચૈતત્ત્વયા માધવ શત્રુષુ। હત્વાઽપ્રતિહતં સઙ્ખ્યે પાણિમેષ્યતિ તે પુનઃ
માધવ, તમે યુદ્ધમાં શત્રુઓ પર જે શસ્ત્ર વારંવાર ફેંકો છો, તે અવિચલિત શસ્ત્ર તેમને મારીને ફરીથી તમારા હાથમાં પાછું આવી જશે.
વરુણશ્ચ દદૌ તસ્મૈ ગદામશનિનિઃસ્વનામ્। દૈત્યાન્તકરણીં ઘોરાં નામ્ના કૌમોદકીં પ્રભુઃ
પછી વરુણે તેમને ગાદા આપી, જે વીજળી જેવો ગર્જન કરતી, ભયાનક અને દૈત્યોનો વિનાશ કરતી હતી; તેનું નામ કૌમોદકી હતું.
તતઃ પાવકમબ્રૂતાં પ્રહૃષ્ટાવર્જુનાચ્યુતૌ। કૃતાસ્ત્રૌ શસ્ત્રસંપન્નૌ રથિનૌ ધ્વજિનાવપિ
પછી આનંદિત થયેલા અર્જુન અને અચ્યૂત, બંને શસ્ત્રવિદ્યા અને ધ્વજવાળા રથ પર સજ્જ થઈ અગ્નિદેવને બોલ્યા.
કલ્યૌ સ્વો ભગવન્યોદ્ધુમપિ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ। કિં પુનર્વજ્રિણૈકેન પન્નગાર્થે યુયુત્સતા
પ્રભુ, આજે તો અમે બધા દેવો અને અસુરો સાથે પણ યુદ્ધ કરી શકીએ છીએ; તો પછી ફક્ત ઇન્દ્ર, જે નાગો માટે લડવા ઇચ્છે છે, તેની શું વાત છે!
ચક્રપાણિર્હૃષીકેશો વિચરન્યુધિ વીર્યવાન્। ચક્રેણ ભસ્મસાત્સર્વં વિસૃષ્ટેન તુ વીર્યવાન્। ત્રિષુ લોકેષુ તન્નાસ્તિ યન્ન કુર્યાજ્જનાર્દનઃ
ચક્રપાણી હૃષીકેશ યુદ્ધમાં પરાક્રમી છે; તેઓ જ્યારે પોતાનું ચક્ર છોડે છે ત્યારે બધું ભસ્મ કરી શકે છે. ત્રણેય લોકમાં એવું કંઈ નથી જે જનાર્દન ન કરી શકે.
ગાણ્ડીવં ધનુરાદાય તથાઽક્ષય્યે મહેષુધી। અહમપ્યુત્સહે લોકાન્વિજેતું યુધિ પાવક
ગાંડીવ ધનુષ્ય અને અક્ષય તીરો લઈને, હે અગ્નિદેવ, હું પણ યુદ્ધમાં આખા લોકને જીતવાની ક્ષમતા ધરાવું છું.
સર્વતઃ પરિવાર્યૈવં દાવમેતં મહાપ્રભો। કામં સંપ્રજ્વલાદ્યૈવ કલ્યૌ સ્વઃ સાહ્યકર્મણિ
હું અને અચ્યૂત ચારેય બાજુથી આ અગ્નિને ઘેરીને ઊભા છીએ; મહાપ્રભુ, આજે એ અગ્નિ મનમુકીને સળગે, અમે સહાય માટે તૈયાર છીએ.
યદિ ખાણ્ડવમેષ્યતિ પ્રમાદા- ત્સગણો વા પરિરક્ષિતું મહેન્દ્રઃ। શરતાડિતગાત્રકુણ્ડલાનાં કદનં દ્રક્ષ્યતિ દેવવાહિનીનામ્
જો મહેન્દ્ર પોતે પોતાના સહયોગીઓ સાથે અવિનાશથી ખાંડવને બચાવવા આવે, તો તે દેવસેનાના યુદ્ધમાં અમારા તીરો વડે ઘાયલ અને કુંડલધારી દેહોનો વિનાશ જોઈ લેશે.
એવમુક્તઃ સ ભગવાન્દાશાર્હેણાર્જુનેન ચ। તૈજસં રપમાસ્થાય દાવં દગ્ધું પ્રચક્રમે
દાશાર્હ અને અર્જુન દ્વારા આમ કહેવામાં આવતા, ભગવાને અગ્નિરૂપ ધારણ કરીને ખાંડવવન સળગાવવાનું શરૂ કર્યું.
સર્વતઃ પરિવાર્યાથ સપ્તાર્ચિર્જ્વલનસ્તથા। દદાહ ખાણ્ડવં દાવં યુગાન્તમિવ દર્શયન્
પછી સાત જ્વાલાવાળો તેજસ્વી અગ્નિ ચારેય બાજુથી ઘેરીને ખાંડવવનને યૂગાંતના અગ્નિ જેવું દહન કરવા લાગ્યો.
પ્રતિગૃહ્ય સમાવિશ્ય તદ્વનં ભરતર્ષભ। મેઘસ્તનિતનિર્ઘોષઃ સર્વભૂતાન્યકમ્પયત્
અનુમતિ મળ્યા પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મેઘે એ વનમાં પ્રવેશ કર્યો અને તેની ગર્જના વીજળી જેવી હતી, જેના કારણે બધા જીવ કંપી ઉઠ્યા.
દહ્યતસ્તસ્ય ચ બભૌ રૂપં દાવસ્ય ભારત। મેરોરિવ નગેન્દ્રસ્ય કીર્ણસ્યાંશુમતોંશુભિઃ
જ્યારે વન સળગી રહ્યું હતું, ત્યારે એ અગ્નિનું રૂપ, હે ભારત, સૂર્યકિરણોથી આવરણ પામેલા મેરુ પર્વત જેવું તેજસ્વી લાગતું હતું.
તૌ રથાભ્યાં રથશ્રેષ્ઠૌ દાવસ્યોભયતઃ સ્થિતૌ। દિક્ષુ સર્વાસુ ભૂતાનાં ચક્રાતે કદનં મહત્
એ બે શ્રેષ્ઠ રથીઓ, બંને બાજુ રથ લઈને, અગ્નિને ઘેરીને, ચારેય દિશામાં જીવજંતુઓનો મહાવધ કરવા લાગ્યા.
યત્ર યત્ર ચ દૃશ્યન્તે પ્રાણિનઃ ખાણ્ડવાલયાઃ। પલાયન્તઃ પ્રવીરૌ તૌ તત્રતત્રાભ્યધાવતામ્
જ્યાં જ્યાં ખાંડવનના જીવ ભાગતા દેખાતા, ત્યાં ત્યાં એ બે પરાક્રમી તેમને પીછો કરતા પહોંચી જતા.
છિદ્રં ન સ્મ પ્રપશ્યન્તિ રથયોરાશુચારિણોઃ। આવિદ્ધાવેવ દૃશ્યેતે રથિનૌ તૌ રથોત્તમૌ
એ બે ઝડપી રથોના માર્ગમાં ક્યાંય ખોટ દેખાતી નહોતી; એ શ્રેષ્ઠ રથીઓ એકબીજામાં જોડાયેલા હોય એમ દેખાતા.
ખાણ્ડવે દહ્યમાને તુ ભૂતાન્યથ સહસ્રશઃ। ઉત્પેતુર્ભૈરવાન્નાદાન્વિનદન્તઃ સમન્તતઃ
જ્યારે ખાંડવવન સળગતું હતું, ત્યારે હજારો જીવ ચારે બાજુ ભયાનક ચીસો પાડી ઊભા થયા.
દગ્ધૈકદેશા બહવો નિષ્ટપ્તાશ્ચ તથાઽપરે। સ્ફુટિતાક્ષા વિશીર્ણાશ્ચ વિપ્લુતાશ્ચ તથાઽપરે
ઘણાં એક જગ્યાએ બળી ગયા, કેટલાક દાઝાઈ ગયા, કેટલાકના આંખો ફાટી ગઈ, કેટલાક તૂટી પડ્યા અને કેટલાક તો ચારે બાજુ ફાટી ગયા.
સમાલિઙ્ગ્ય સુતાનન્યે પિતૄન્ભ્રાતૄનથાઽપરે। ત્યક્તું ન શેકુઃ સ્નેહેન તત્રૈવ નિધનં ગતાઃ
કેટલાંક પોતાના પુત્રોને, કેટલાક પિતાને અને કેટલાક ભાઈઓને ચુંબીને affectionથી છોડી શક્યા નહીં અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા.
સન્દષ્ટદશનાશ્ચાન્યે સમુત્પેતુરનેકશઃ। તતસ્તેઽતીવ ઘૂર્ણન્તઃ પુનરગ્નૌ પ્રપેદિરે
કેટલાંક દાંત ભીંચી ને, અનેક સંખ્યામાં ઊભા થઈ ગયા; પછી તેઓ ખૂબ જ લથડતા લથડતા ફરી આગમાં દોડી ગયા.
દગ્ધપક્ષાક્ષિચરણા વિચેષ્ટન્તો મહીતલે। તત્રતત્ર સ્મ દૃશ્યન્તે વિનશ્યન્તઃ શરીરિણઃ
જ્યાં ત્યાં પાંખ, આંખ અને પગ સળગી ગયેલા, જમીન પર પીડાયતાં શરીરો દેખાતા, જે ધીમે ધીમે નાશ પામતા.