યે તત્ર દીક્ષિતાઃ સર્વે સદસ્યાશ્ચ મહૌજસઃ। સોઽપિ રાજન્મહાભાગઃ સ્વપુરં પ્રાવિશત્તદા
ત્યાં જે બધા દીક્ષા લીધેલા અને સભ્ય મહાબળવાન હતા, અને એ મહાભાગ્યશાળી રાજા પણ, એ સમયે પોતાનાં શહેરમાં પ્રવેશ્યા.
પૂજ્યમાનો મહાભાગૈર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। બન્દિભિઃ સ્તૂયમાનશ્ચ નાગરૈશ્ચાભિનન્દિતઃ
એ મહારાજા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજાયા, ગાયકોએ તેની પ્રશંસા કરી અને શહેરવાસીઓએ આનંદથી આવકાર્યો.
એવંવૃત્તઃ સ રાજર્ષિઃ શ્વેતકિર્નૃપસત્તમઃ। કાલેન મહતા ચાપિ યયૌ સ્વર્ગમભિષ્ટુતઃ
આ રીતે વર્તન કરનાર એ રાજર્ષિ, શ્રેષ્ઠ રાજા શ્વેતકી, લાંબા સમય પછી સર્વેના વખાણ સાથે સ્વર્ગે ગયા.
ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સદસ્યૈશ્ચ સમન્વિતઃ। તસ્ય સત્રે પપૌ વહ્નિર્હવિદ્વાર્દશવત્સરાન્
બધા યજ્ઞકર્મ કરનાર અને સભ્યો સાથે, એના યજ્ઞમાં અગ્નિએ બાર વર્ષ સુધી હવન સામગ્રી ગ્રહણ કરી.
સતતં ચાજ્યધારાભિરૈકાત્મ્યે તત્ર કર્મણિ। હવિષા ચ તતો વહ્નિઃ પરાં તૃપ્તિમગચ્છત
ત્યાં સતત ઘીનો ધારો વહેતો રહ્યો અને એકાગ્રતાથી કરવામાં આવેલ યજ્ઞથી અગ્નિ હવનથી સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયો.
ન ચૈચ્છત્પુનરાદાતું હવિરન્યસ્ય કસ્યચિત્। પાણ્ડુવર્ણો વિવર્ણશ્ચ ન યતાવત્પ્રકાશતે
પછી એ અગ્નિએ બીજાના હવન સ્વીકારવાનો ઇચ્છ્યો નહીં; તે ફિક્કો અને રંગહીન થઈ ગયો, અને પહેલાની જેમ તેજસ્વી રહ્યો નહીં.
તતો ભઘવતો વહ્નેર્વિકારઃ સમજાયત। તેજસા વિપ્રહીણશ્ચ ગ્લાનિશ્ચૈનં સમાવિશત્
પછી ભગવાન અગ્નિમાં ફેરફાર આવ્યો; તે તેજ ગુમાવી બેઠો અને થાક તેની ઉપર છવાઈ ગયો.
સ લક્ષયિત્વા ચાત્માનં તેજોહીનં હુતાશનઃ। જગામ સદનં પુણ્યં બ્રહ્મણો લોકપૂજિતમ્
પછી પોતે તેજહીન થયો છે એ જાણીને, અગ્નિદેવ પવિત્ર બ્રહ્માના લોકપ્રસિદ્ધ ધામે ગયા.
તત્ર બ્રહ્માણમાસીનમિદં વચનમબ્રવીત્। ભગવન્પરમા પ્રીતિઃ કૃતા શ્વેતકિના મમ
ત્યાં બ્રહ્માજી પાસે બેઠા અગ્નિદેવ બોલ્યા: 'ભગવાન, શ્વેતકીએ મને સર્વોચ્ચ સંતોષ આપ્યો છે.'
અરુચિશ્ચાભવત્તીવ્રા તાં ન શક્નોમ્યપોહિતુમ્। તેજસા વિપ્રહીણોઽસ્મિ બલેન ચ જગત્પતે
'હવે મને ભારે ઉદાસીનતા આવી છે, જે હું દૂર કરી શકતો નથી; હું તેજ અને બળથી વંચિત થઈ ગયો છું, હે જગતના સ્વામી.'
ઇચ્છેયં ત્વત્પ્રસાદેન સ્વાત્મનઃ પ્રકૃતિં સ્થિરામ્। એતચ્છ્રુત્વા હુતવહાદ્ભગવાન્સર્વલોકકૃત્
'તમારી કૃપાથી હું ફરીથી મારી સ્વભાવિક સ્થિતિ મેળવવા ઈચ્છું છું.' અગ્નિદેવ પાસેથી આ સાંભળીને સર્વલોકના સર્જનહાર ભગવાન—
હવ્યવાહમિદં વાક્યમુવાચ પ્રહસન્નિવ। ત્વયા દ્વાદશ વર્ષાણિ વસોર્ધારાહુતં હવિઃ
—હવન લેનાર અગ્નિને હસતાં હસતાં કહ્યું: 'તમે બાર વર્ષ સુધી ઘીનું હવન ગ્રહણ કર્યું છે.'
ઉપયુક્તં મહાભાગ તેન ત્વાં ગ્લાનિરાવિશત્। તેજસા વિપ્રહીણત્વાત્સહસા હવ્યવાહન
'એ પૂરતું થયું છે, મહાભાગ્યશાળી; તેથી જ, હે અગ્નિદેવ, તમને થાક આવ્યો છે, કેમ કે તમે તેજ ગુમાવ્યું છે.'
માગમસ્ત્વં વ્યથાં વહ્ને પ્રકૃતિસ્થો ભવિષ્યસિ। અરુચિં નાશયિષ્યેઽહં સમયં પ્રતિપદ્ય તે
'તમે ચિંતિત ન થાઓ, હે અગ્નિ; તમે ફરીથી તમારી સ્વભાવિક સ્થિતિમાં આવી જશો. હું તમારો ઉદાસીનપણો દૂર કરીશ અને તમારે માટે વચન આપું છું.'
પુરા દેવનિયોગેન યત્ત્વયા ભસ્મસાત્કૃતમ્। આલયં દેવશત્રૂણાં સુઘોરં ખાણ્ડવં વનમ્
'પહેલાં દેવતાઓની આજ્ઞાથી, તમે દેવશત્રુઓનું ભયાનક ખાંડવ વન ભસ્મ કરી નાખ્યું હતું.'
તત્ર સર્વાણિ સત્વાનિ નિવસન્તિ વિભાવસો। તેષાં ત્વં મેદસા તૃપ્તઃ પ્રકૃતિસ્થો ભવિષ્યસિ
'ત્યાં બધા જીવંત પ્રાણી વસે છે, હે તેજસ્વી; તેમનું ચરબી ગ્રહણ કરીને તમે તૃપ્ત થશો અને ફરીથી તમારી સ્વભાવિક સ્થિતિમાં આવી જશો.'
ગચ્છ શીઘ્રં પ્રદગ્ધું ત્વં તતો મોક્ષ્યસિ કિલ્વિષાત્। એતચ્છુત્વા તુ વચનં પરમેષ્ઠિમુખાચ્ચ્યુતમ્
તુ તુરંત જઇને તેને સળગાવ, પછી તારો પાપ દૂર થઈ જશે. પરમેશ્વર બ્રહ્માજીના મોઢેથી આવેલા આ વચન સાંભળી,
ઉત્તમં જવમાસ્થાય પ્રદુદ્રાવ હુતાશનઃ। આગમ્ય ખાણ્ડવં દાવમુત્તમં વીર્યમાસ્થિતઃ। સહસા પ્રાજ્વલચ્ચાગ્નિઃ ક્રુદ્ધો વાયુસમીરિતઃ
હવનદેવે પોતાની આખી તાકાતથી દોડ લગાવી. ખાંડવ વનમાં પહોંચીને, એ અગ્નિએ ભારે ઉર્જાથી એકાએક જોરથી સળગવું શરૂ કર્યું, પવનથી ઉશ્કેરાયેલો અને ગુસ્સામાં ભરાયો.
પ્રદીપ્તં ખાણ્ડવં દૃષ્ટ્વા યે સ્યુસ્તત્ર નિવાસિનઃ। પરમં યત્નેમાતિષ્ઠન્પાવકસ્ય પ્રશાન્તયે
ખાંડવ વન અગ્નિમાં સળગતું જોઈ, ત્યાં રહેતા બધા જ પ્રાણીઓએ આગ બુઝાવવા માટે પૂરી મહેનત કરી.
કરૈસ્તુ કરિણઃ શીઘ્રં જલમાદાય સત્વરાઃ। સિષિચુઃ પાવકં ક્રુદ્ધાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
હાથીઓએ તરત જ પોતાના સૂંડથી પાણી ભરીને, ગુસ્સામાં અને ઉતાવળમાં, સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં એ આગ પર પાણી ઢોળ્યું.
બહુશીર્ષાસ્તતો નાગાઃ શિરોભિર્જલસન્તતિમ્। મુમુચુઃ પાવકાભ્યાશે સત્વરાઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ
પછી અનેકમથાળા ધરાવતા સાપોએ પણ ગુસ્સાથી ભરાઈ, ઝડપથી પોતાના માથાથી પાણીની ધારા આગ પાસે છોડી.
તથૈવાન્યાનિ સત્વાનિ નાનાપ્રહરણોદ્યમૈઃ। વિલયં પાવકં શીઘ્રમનયન્ભરતર્ષભ
એ જ રીતે, બીજા ઘણા પ્રાણીઓએ પણ વિવિધ ઉપાયો અને હથિયારો વડે આગને ઝડપથી બુઝાવી નાખી, હે ભરતવંશી!
અનેન તુ પ્રકારેણ ભૂયોભૂયશ્ચ પ્રજ્વલન્। સપ્તકૃત્વઃ પ્રશમિતઃ ખાણ્ડવે હવ્યવાહનઃ
આ રીતે, એ અગ્નિ વારંવાર સળગતો છતાં, ખાંડવ વનમાં સાત વખત બુઝાવી દેવામાં આવ્યો.
સ તુ નૈરાશ્યમાપન્નઃ સદા ગ્લાનિસમન્વિતઃ। પિતામહમુપાગચ્છત્સંક્રુદ્ધો હવ્યવાહનઃ
પછી હવનદેવ નિરાશ થઈને અને હંમેશાં થાકેલો રહેતો, ગુસ્સામાં ભરાઈ પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે ગયો.
તચ્ચ સર્વં યથાન્યાયં બ્રહ્મણે સંન્યવેદયત્। ઉવાચ ચૈવનં ભગવાન્મુહૂર્તં સ વિચિન્ત્ય તુ
એમણે જે કંઈ બન્યું હતું, બધું જ યોગ્ય રીતે બ્રહ્માજીને કહ્યુ. પછી ભગવાને થોડી વાર વિચાર કરીને એમને ઉત્તર આપ્યો.
ઉપાયઃ પરિદૃષ્ટો મે યથા ત્વં ધક્ષ્યસેઽનઘ। કાલં ચ કંચિત્ક્ષમતાં તતસ્તદ્ધક્ષ્યતે ભવાન્
હું એક ઉપાય જોઈ લીધો છે, જેના દ્વારા તું એ વન સળગાવી શકીશ, હે નિર્દોષ! થોડો સમય ધીરજ રાખ, પછી તું એ બધું ભસ્મ કરી દેશે.
ભવિષ્યતઃ સહાયૌ તે નરનારાયણૌ તદા। તાભ્યાં ત્વં સહિતો દાવં ધક્ષ્યસે હવ્યવાહન
એ સમયે તને બે સાથી મળશે – નર અને નારાયણ. એ બંનેની સાથે તું એ વન સળગાવી શકીશ, હે હવનદેવ!
એવમસ્ત્વિતિ તં વહ્નિર્બ્રહ્માણં પ્રત્યભાષત। સંભૂતૌ તૌ વિદિત્વા તુ નરનારાયણાવૃષી
‘જેમ તું કહેશો તેમ જ થશે,’ એમ અગ્નિદેવે બ્રહ્માજીને જવાબ આપ્યો. અને જ્યારે નર-નારાયણ પૃથ્વી પર અવતર્યા, એ જાણીને,
કાલસ્ય મહતો રાજંસ્તસ્ય વાક્યં સ્વયંભુવઃ। અનુસ્મૃત્ય જગામાથ પુનરેવ પિતામહમ્
સમયના મહાન પ્રસંગ વિશે સ્વયંભૂના વચન યાદ કરીને, એ અગ્નિદેવ ફરીથી પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે ગયો.
અબ્રવીચ્ચ તદા બ્રહ્મા યથા ત્વં ધક્ષ્યસેઽનલ। ખાણ્ડવં દાવમદ્યૈવ મિષતોઽસ્ય શચીપતેઃ
પછી બ્રહ્માજીએ કહ્યું, ‘હવે, તું જોઈ રહ્યો છે ત્યારે, શચીપતિના હાજરમાં, આજે જ ખાંડવ વન સળગાવી દેશે.’