વેણુવીણામૃદઙ્ગાનાં મનોજ્ઞાનાં ચ સર્વશઃ। શબ્દેન પૂર્યતે હર્મ્યં તદ્વનં સુમહર્દ્ધિમત્
વાંસળી, વીણા અને મૃદંગના મોહક અવાજથી એ મહેલ અને તે સુંદર જંગલ આખું ગૂંજી ઉઠ્યું.
તસ્મિંસ્તદા વર્તમાનો કુરુદાશાર્હનન્દનૌ। સમીપં જગ્મતુઃ કંચિદુદ્દેશં સુમનોહરમ્
એ સમયે, કુરુ અને દાશાર્હના પુત્રો ત્યાં હાજર હતા અને બંને નજીકના એક મનોહર સ્થળે ગયા.
તત્ર ગત્વા મહાત્માનૌ કૃષ્ણૌ પરપુરઞ્જયૌ। મહાર્હાસનયો રાજંસ્તતસ્તૌ સન્નિષીદતુઃ
ત્યાં પહોંચીને, મહાન આત્મા કૃષ્ણ અને દુશ્મન નગરોને જીતનારા પાંડવ, હે રાજા! બંનેએ કિંમતી આસન પર બેસણું કર્યું.
તત્ર પૂર્વવ્યતીતાનિ વિક્રાન્તાનીતરાણિ ચ। બહૂનિ કથયિત્વા તૌ રેમાતે પાર્થમાધવૌ
ત્યાં, પાર્થ અને માધવએ અનેક જૂની વાતો, વીરતાપૂર્ણ અને અન્ય પણ, એકબીજાને કહીને આનંદ માણ્યો.
તત્રોપવિષ્ટૌ મુદિતૌ નાકપૃષ્ઠેઽશ્વિનાવિવ। અભ્યાગચ્છત્તદા વિપ્રો વાસુદેવધનઞ્જયૌ
બંને ખુશખુશાલ બેઠા હતા, જાણે સ્વર્ગમાં અશ્વિનીકુમાર બેઠા હોય. એ સમયે એક બ્રાહ્મણ વાસુદેવ અને ધનંજય પાસે આવ્યો.
બૃહચ્છાલપ્રતીકાશઃ પ્રતપ્તકનકપ્રભઃ। હરિપિઙ્ગોજ્જ્વલશ્મશ્રુઃ પ્રમાણાયામતઃ સમઃ
એ બ્રાહ્મણ ઊંચા વૃક્ષ જેવો દેખાતો, ચમકતા શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, પીળા-કાંસા રંગની ઝાંખી દાઢી ધરાવતો અને શરીરે સર્વે રીતે સમાન હતો.
તરુણાદિત્યસઙ્કાશશ્ચીરવાસા જટાધરઃ। પદ્મપત્રાનનઃ પિઙ્ગસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ
એ યુવાન સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતો, વાઘા પહેરેલા, જટાવાળું માથું, કમળના પાન જેવું મુખ અને પીળાશ પડતો તેજ ધરાવતો, જાણે જ્યોતિથી પ્રગટતો હોય.
જગામ તૌ કૃષ્ણપાર્થૌ દિધક્ષુઃ ખાણ્ડવં વનમ્। ઉપસૃષ્ટં તુ તં કૃષ્ણો ભ્રાજમાનં દ્વિજોત્તમમ્। અર્જનો વાસુદેવશ્ચ તૂર્ણમુત્પત્ય તસ્થતુઃ
એ બ્રાહ્મણે ખાંડવ જંગલ સળગાવવાની ઈચ્છા રાખીને કૃષ્ણ અને પાર્થ પાસે આવ્યો. જ્યારે એ તેજસ્વી દ્વિજ નજીક આવ્યો, ત્યારે વાસુદેવ અને અર્જુન તરત ઊભા રહી ગયા.
સોઽબ્રવીદર્જુનં ચૈવ વાસુદેવં ચ સાત્વતમ્। લોકપ્રવીરૌ તિષ્ઠન્તૌ કાણ્ડવસ્ય સમીપતઃ
એ બ્રાહ્મણે અર્જુન અને વાસુદેવને કહ્યું, જે બંને ખાંડવ જંગલની નજીક ઊભા હતા અને લોકમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
બ્રાહ્મણો બહુભોક્તાઽસ્મિ બુઞ્જેઽપરિમિતં સદા। ભિક્ષે વાર્ષ્ણેયપાર્થૌ વામેકાં તૃપ્તિં પ્રયચ્છતમ્
હું બ્રાહ્મણ છું, ઘણું ભોજન કરું છું અને હંમેશા અનંત ભોજન માણું છું. હે વૃષ્ણિ અને પાર્થ, ભિક્ષા રૂપે મને એક જ તૃપ્તિ આપો.
એવમુક્તો તમબ્રૂતાં તતસ્તૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ। કેનાન્નેન ભવાંસ્તૃપ્યેત્તસ્યાન્નસ્ય યતાવહે
આ રીતે સાંભળીને કૃષ્ણ અને પાંડવે પૂછ્યું: 'કયા પ્રકારના ભોજનથી તમે તૃપ્ત થશો? આપને કયું ભોજન ગમશે, એ કહો.'
એવમુક્તઃ સ ભગવાનબ્રવીત્તાવુભૌ તતઃ। ભાષમાણૌ તદા વીરૌ કિમન્નં ક્રિયતામિતિ
એ રીતે પૂછતાં, એ મહાન બ્રાહ્મણે બંને વીરને જવાબ આપ્યો: 'તમે જે કહો છો, એ પ્રમાણે કયું ભોજન તૈયાર કરવું?'
નાહમન્નં બુભુક્ષે વૈ પાવકં માં નિબોધતમ્। યદન્નમનુરૂપં મે તદ્યુવાં સંપ્રયચ્છતમ્
મારે અનાજની ઈચ્છા નથી; મને અગ્નિ તરીકે ઓળખો. જે ભોજન મારી માટે યોગ્ય છે, એ તમે મને આપો.
ઇદમિન્દ્રઃ સદા દાવં ખાણ્ડવં પરિરક્ષતિ। ન ચ શક્નોમ્યહં દગ્ધું રક્ષ્યમાણં મહાત્મના
ઇન્દ્ર હંમેશા ખાંડવ જંગલનું રક્ષણ કરે છે; એ મહાન આત્મા રક્ષા કરે છે એટલે હું એને સળગાવી શકતો નથી.
વસત્યત્ર સખા તસ્ય તક્ષકઃ પન્નગઃ સદા। સગણસ્તત્કૃતે દાવં પરિરક્ષતિ વજ્રભૃત્
અહીં તેના મિત્ર તક્ષક સાપ પોતાના સાથીઓ સાથે રહે છે; તેના માટે વજ્રધારી ઇન્દ્ર આ જંગલની હંમેશા રક્ષા કરે છે.
તત્ર ભૂતાન્યનેકાનિ રક્ષ્યન્તેઽસ્ય પ્રસઙ્ગતઃ। તં દિધક્ષુર્ન શક્નોમિ દગ્ધું શક્રસ્ય તેજસા
ત્યાં અનેક જીવજંતુઓ તેની સાથેના સંબંધથી સુરક્ષિત છે; હું આ જંગલ સળગાવું એમ ઈચ્છું છું, પણ ઇન્દ્રની શક્તિથી એ કરી શકતો નથી.
સ માં પ્રજ્વલિતં દૃષ્ટ્વા મેઘામ્ભોભિઃ પ્રવર્ષતિ। તતો દગ્ધું ન શક્નોમિ દિધક્ષુર્દાવમીપ્સિતમ્
જ્યારે પણ હું અગ્નિ બનીને પ્રગટું છું, ત્યારે એ મેઘોથી વરસાદ વરસાવે છે; એટલે હું આ જંગલ બળાવવા ઇચ્છું છતાં, મનગમતું બળી શકતો નથી.
સ યુવાભ્યાં સહાયાભ્યામસ્ત્રવિદ્ભ્યાં સમાગતઃ। દહેયં ખાણ્ડવં દાવમેતદન્નં વૃતં મયા
જો તમે બંને શસ્ત્રકૌશલ્યમાં નિપુણ અને મારા સહાય બનીને જોડાશો, તો હું આ ખાંડવ જંગલ, જેને હું પોતાનું ભોજન પસંદ કર્યું છે, બળી શકું.
યુવાં હ્યુદકધારાસ્તા ભૂતાનિ ચ સમન્તતઃ। ઉત્તમાસ્ત્રવિદૌ સમ્યક્સર્વતો વારયિષ્યથઃ
કેમ કે તમે બંને શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રવિદ્યા ધરાવનાર અને સર્વત્ર પાણીની ધારો તથા સર્વે જીવજંતુઓને સારી રીતે અટકાવી શકશો.
કિમર્થં ભગવાનગ્નિઃ ખાણ્ડવં દગ્ધુમિચ્છતિ। રક્ષ્યમાણં મહેન્દ્રેણ નાનાસત્વસમાયુતમ્
ભગવાન અગ્નિ ખાંડવ જંગલ, જેને મહાન ઇન્દ્રે રક્ષ્યું છે અને અનેક પ્રકારના પ્રાણીઓથી ભરેલું છે, તેને કેમ બળાવવા માંગે છે?
ન હ્યેતત્કારણં બ્રહ્મન્નલ્પં સંપ્રતિભાતિ મે। યદ્દદાહ સુસંક્રુદ્ધઃ ખાણ્ડવં હવ્યવાહનઃ
હે બ્રાહ્મણ, મને તો એવું લાગતું નથી કે આ કારણ નાનું છે, જે માટે હવ્યવાહન અગ્નિ ભારે ક્રોધથી ખાંડવ જંગલ બળી નાખે છે.
એતદ્વિસ્તરશો બ્રહ્મન્શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ। ખાણ્ડવસ્ય પુરા દાહો યથા સમભવન્મુને
હે બ્રાહ્મણ, હું સાચી રીતે અને વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું કે પહેલાં કાળે ખાંડવ જંગલ કેવી રીતે બળી ગયો હતો, એ કહો.
શૃણુ મે બ્રુવતો રાજન્સર્વમેતદ્યથાતથમ્। યન્નિમિત્તં દદાહાગ્નિઃ ખાણ્ડવં પૃથિવીપતે
હે રાજા, હવે હું તમને બધું જ સાચું અને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું કે કયા કારણથી અગ્નિએ ખાંડવ જંગલ બળી નાખ્યો હતો, હે પૃથ્વીપતિ.
હન્ત તે કથયિષ્યામિ પૌરાણીમૃષિસંસ્તુતામ્। કથામિમાં નરશ્રેષ્ઠ ખાણ્ડવસ્ય વિનાશિનીમ્
હવે હું તમને, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ઋષિઓ દ્વારા વખાણવામાં આવેલી આ પ્રાચીન વાર્તા, ખાંડવના વિનાશની કથા કહું છું.
પૌરાણઃ શ્રૂયતે રાજન્રાજા હરિહયોપમઃ। શ્વેતકિર્નામ વિખ્યાતો બલવિક્રમસંયુતઃ
હે રાજા, એવું કહેવાય છે કે પ્રાચીનકાળે એક રાજા હતો, જેનું નામ શ્વેતકી હતું, જે બળ અને પરાક્રમમાં હરિ અને હય સમાન પ્રસિદ્ધ હતો.
યજ્વા દાનપતિર્ધીમાન્યથા નાન્યોઽસ્તિ કશ્ચન। `જગ્રાહ દીક્ષાં સ નૃપઃ તદા દ્વાદશવાર્ષિકીમ્
તે યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં અગ્રગણ્ય અને બુદ્ધિશાળી રાજા હતો—એવો બીજો કોઈ નહોતો; એ રાજાએ ત્યારે બાર વર્ષનું દીક્ષા વર્તમાન લીધું.
તસ્ય સત્રે સદા તસ્મિન્સમાગચ્છન્મહર્ષયઃ। વેદવેદાઙ્ગવિદ્વાંસો બ્રાહ્મણાશ્ચ સહસ્રશઃ
તેના યજ્ઞમાં હંમેશા મહાન ઋષિઓ અને હજારો બ્રાહ્મણો, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતા, એકઠા થતા.
ઈજે ચ સ મહાયજ્ઞૈઃ ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ
એ રાજાએ મહાયજ્ઞો અને પુષ્કળ દાનવાળા ક્રતુઓથી પૂજા કરી.
તસ્ય નાન્યાઽભવદ્બુદ્ધિર્દિવસે દિવસે નૃપ। સત્રે ક્રિયાસમારમ્ભે દાનેષુ વિવિધેષુ ચ
તે રાજાને રોજ રોજ યજ્ઞક્રિયાઓ શરૂ કરવાનો અને વિવિધ પ્રકારના દાન આપવાનો જ એકમાત્ર વિચાર રહેતો.
ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતો ધીમાનેવમીજે સ ભૂમિપઃ। તતસ્તુ ઋત્વિજશ્ચાસ્ય ધૂમવ્યાકુલલોચનાઃ
એ રીતે એ બુદ્ધિશાળી રાજા ઋત્વિજો સાથે યજ્ઞ કરતો રહ્યો; પણ પછી એ ઋત્વિજોના આંખોમાં ધૂમાથી દુઃખ થવા લાગ્યું.