ભેજિરે પુરુષવ્યાઘ્રા વૃષ્ણ્યન્ધકમહારથાઃ। સિંહાસનાનિ શતશો ધિષ્ણ્યાનીવ હુતાશનાઃ
વૃષ્ણિ અને અંધકના મહાન રથીઓ, પુરુષ સિંહો, શતાવધિ સિંહાસન પર બેઠા, જાણે યજ્ઞમાં અગ્નિ માટેના પીઠાં હોય.
તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં દેવાનામિવ સન્નયે। આચખ્યૌ ચેષ્ટિતં જિષ્ણોઃ સભાપાલઃ સહાનુગઃ
બધા દેવતાઓ જેવી સભામાં બેઠા, ત્યારે સભાપાલે પોતાના સહયોગીઓ સાથે મળીને જિષ્ણુના કાર્યો વર્ણવ્યા.
તચ્છ્રુત્વા વૃષ્ણિવીરાસ્તે મદસંરક્તલોચનાઃ। અમૃષ્યમાણાઃ પાર્થસ્ય સમુત્પેતુરહઙ્કૃતાઃ
આ સાંભળીને, વળી વળી વીર વૃષ્ણિઓના આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગયા, પાર્થનું કામ સહન ન થઈને, અહંકારથી ઊભા રહ્યા.
યોજયધ્વં રથાનાશુ પ્રાસાનાહરતેતિ ચ। ધનૂંષિ ચ મહાર્હાણિ કવચાનિ બૃહન્તિ ચ
'ઝડપથી રથો જોડો! ભાલાં લાવો!' એમ બોલી, શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય અને મોટાં કવચ પણ લાવવાની આજ્ઞા આપી.
સૂતાનુચ્ચુક્રુશુઃ કેચિદ્રથાન્યોજયતેતિ ચ। સ્વયં ચ તુરગાન્કેચિદયુઞ્જન્હેમભૂષિતાન્
કેટલાંક રથચાલકો બોલ્યા, 'રથો જોડો!' તો કેટલાકે પોતે જ સોનાથી શોભતા ઘોડા જોડ્યા.
રથેષ્વાનીયમાનેષુ કવચેષુ ધ્વજેષુ ચ। અભિક્રન્દે નૃવીરાણાં તદાસીત્તુમુલં મહત્
જ્યારે રથો, કવચ અને ધ્વજ લાવવામાં આવતાં, ત્યારે વીર પુરુષોના બૂમો અને અવાજો ખૂબ જ મોટાં અને ગજબના થયા.
વનમાલી તતઃ ક્ષીબઃ કૈલાસશિખરોપમઃ। નીલવાસા મદોત્સિક્ત ઇદં વચનમબ્રવીત્
પછી વનમાળી, જે કૈલાસ શિખર જેટલો ઊંચો અને વેગવાન હતો, નીલા વસ્ત્ર પહેરી, ગર્વથી ભરેલો, એમ બોલ્યો:
કિમિદં કુરુથાપ્રજ્ઞાસ્તૂષ્ણીંભૂતે જનાર્દને। અસ્ય ભાવમવિજ્ઞાય સંક્રુદ્ધા મોઘગર્જિતાઃ
'તમે શું કરી રહ્યા છો, સમજણ વિના, જ્યારે જનાર્દન શાંત બેઠો છે? તેની ઈચ્છા સમજ્યા વિના, ખાલી ગુસ્સામાં બૂમો પાડો છો.'
એષ તાવદભિપ્રાયમાખ્યાતુ સ્વં મહામતિઃ। યદસ્ય રુચિરં કર્તું તત્કુરુધ્વમતન્દ્રિતાઃ
આ મહામતિએ પોતાનો ઇરાદો સ્પષ્ટ કહી દીધો છે; હવે જે તેને યોગ્ય અને ગમતું લાગે, એ તમે બધા વિલંબ કર્યા વિના કરો.
તતસ્તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા ગ્રાહ્યરૂપં હલાયુધાત્। તૂષ્ણીંભૂતાસ્તતઃ સર્વે સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્
પછી હલાયુધના એ યોગ્ય શબ્દો સાંભળી, બધા થોડા સમય માટે મૌન રહ્યા અને પછી સર્વે બોલ્યા, 'ખૂબ સારું, ખૂબ સારું.'
સમં વચો નિશમ્યૈવ બલદેવસ્ય ધીમતઃ। પુનરેવસભામધ્યે સર્વે તે સમુપાવિશન્
બલદેવના નિષ્પક્ષ અને વિવેકપૂર્ણ વચન સાંભળી, બધા સભામાં ફરીથી એકસાથે બેસી ગયા.
તતોઽબ્રવીદ્વાસુદેવં વચો રામઃ પરન્તપઃ। `ત્રૈલોક્યનાથ હે કૃષ્ણ ભૂતભવ્યભવિષ્યકૃત્।' કિમવાગુપવિષ્ટોઽસિ પ્રેક્ષમાણો જનાર્દન
પછી પરંતપ રામે વાસુદેવને કહ્યું: 'ત્રણેય લોકના સ્વામી કૃષ્ણ, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સર્જનહાર, હે જનાર્દન, તમે કેમ મૌન રહીને બસ જોઈ રહ્યા છો?
સત્કૃતસ્ત્વત્કૃતે પાર્થઃ સર્વૈરસ્માભિરચ્યુત। ન ચ સોઽર્હતિ તાં પૂજાં દુર્બુદ્ધિઃ કુલપાંસનઃ
હે અચ્યૂત, તારી خاطر પાર્થે અમારા સૌ દ્વારા સન્માન મેળવ્યો, પણ એ દુર્ભાગ્યશાળી, કુળને કલંક લાવનાર એ સન્માનનો હકદાર નથી.
કો હિ તત્રૈવ ભુક્તાવાન્નં ભાજનં ભેત્તુમર્હતિ। મન્યમાનઃ કુલે જાતમાત્માનં પુરુષઃ ક્વચિત્
કોણ એવો પુરુષ હશે કે જે કોઈના ઘરે ભોજન કરીને, પોતે કુળમાં જન્મેલો માને અને પછી એ જ વાસણ તોડી નાખે?
ઇચ્છન્નેવ હિ સંબન્ધં કૃતં પૂર્વં ચ માનયન્। કો હિ નામ ભવેનાર્થી સાહસેન સમાચરેત્
જેને સંબંધ જાળવવાનો ઇચ્છા હોય અને અગાઉ જે થયું તેનું માન રાખે, એવો કોણ પોતાના સ્વાર્થ માટે ઉતાવળથી કામ કરે?
સોઽવમન્ય તથાઽસ્માકમનાદૃત્ય ચ કેશવમ્। પ્રસહ્ય હૃતવાનદ્ય સુભદ્રાં મૃત્યુમાત્મનઃ
આ રીતે અમારો અપમાન કરીને અને કેશવને પણ અવગણીને, આજે તેણે સુભદ્રાને બળજબરીથી લઈ જઈ, પોતાને જ મરણ બોલાવ્યું છે.
કથં હિ શિરસો મધ્યે કૃતં તેન પદં મમ। મર્ષયિષ્યામિ ગોવિન્દ પાદસ્પર્શમિવોરગઃ
હે ગોવિંદ, જેમ સાપ પગની આંચ સહન કરી શકે નહીં, એમ હું કેવી રીતે સહન કરી શકું કે તેણે મારા મસ્તક પર પગ મૂક્યો?
અદ્ય નિષ્કૌરવામેકઃ કરિષ્યામિ વસુન્ધરામ્। ન હિ મે મર્ષણીયોઽયમર્જુનસ્ય વ્યતિક્રમઃ
આજે હું એકલો જ ધરતીને કૌરવો વિહોણી કરી દઈશ; કારણ કે અર્જુનનો આ અતિક્રમ્ય હું સહન કરી શકતો નથી.
તં તથા ગર્જમાનં તુ મેઘદુન્દુભિનિઃસ્વનમ્। અન્વપદ્યન્ત તે સર્વે ભોજવૃષ્ણ્યન્ધકાસ્તદા
જ્યારે એ ગર્જના કરતા હતા, મેઘ અને ઢોલના ગર્જન જેવી ધ્વનિ થતી હતી, ત્યારે બધા ભોજ, વૃષ્ણિ અને અંધક પણ તેમના પાછળ ચાલ્યા.
ઉક્તવન્તો યથાવીર્યમસકૃત્સર્વવૃષ્ણયઃ। તતોઽબ્રવીદ્વાસુદેવો વાક્યં ધર્માર્થસંયુતમ્
બધા વૃષ્ણિઓએ પોતપોતાના બળ પ્રમાણે વારંવાર વાત કરી; ત્યારબાદ વાસુદેવે ધર્મ અને હિતથી ભરપૂર વચન કહ્યું.
મયોક્તં ન શ્રુતં પૂર્વં સહિતૈઃ સર્વયાદવૈઃ। અતિક્રાન્તમતિક્રાન્તં ન નિવર્તેત કર્હિચિત્। શૃણુધ્વં સહિતાઃ સર્વે મમ વાક્યં સહેતુકમ્
મારે અગાઉ જે કહ્યું હતું, એ બધાં યાદવોને સાથે મળીને સાંભળાયું નહોતું; જે થઈ ગયું એ પાછું ફેરવી શકાય નહીં. હવે તમે બધા મળીને મારા કારણસભર શબ્દો સાંભળો.
નાવમાનં કુલસ્યાસ્ય ગુડાકેશઃ પ્રયુક્તવાન્। સંમાનોઽભ્યધિકસ્તેન પ્રયુક્તોઽયં ન સંશયઃ
ગુડાકેશએ આ કુળનું અપમાન કર્યું નથી; ઉલટાં, તેણે વધારે સન્માન આપ્યું છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
અર્થલુબ્ધાન્ન વઃ પાર્થો મન્યતે સાત્વતાન્સદા। સ્વયંવરમનાધૃષ્યં મન્યતે ચાપિ પાણ્ડવઃ
પાર્થ હંમેશા સાત્વતોને ધનલોભી માને છે એવું નથી; અને પાંડવ પણ સ્વયંવરને અપરાજેય માને છે.
પ્રદાનમપિ કન્યાયાઃ પશુવત્કો નુ મન્યતે। વિક્રયં ચાપ્યપત્યસ્ય કઃ કુર્યાત્પુરુષો ભુવિ
કોણ કન્યાદાનને પશુના વેચાણ સમાન માને? અને પૃથ્વી પર એવો કયો પુરુષ છે જે પોતાનું સંતાન વેચે?
એતાન્દોષાંસ્તુ કૌન્તેયો દૃષ્ટવાનિતિ મે મતિઃ। `ક્ષત્રિયાણાં તુ વીર્યેણ પ્રશસ્તં હરણં બલાત્।' અતઃ પ્રસહ્ય હૃતવાન્કન્યાં ધર્મેણ પાણ્ડવઃ
મારે માનવું છે કે કૌંતેયે આ ખામીઓ જોઈ હતી: 'ક્ષત્રિયોમાં બળપૂર્વક કન્યાનો અપહરણ પ્રશંસનીય છે.' તેથી પાંડવે ધર્મ પ્રમાણે બળપૂર્વક કન્યાને લઈ ગઈ.
ઉચિતશ્ચૈવ સંબન્ધઃ સુભદ્રા ચ શયસ્વિની। એષ ચાપીદૃશઃ પાર્થઃ પ્રસહ્ય હૃતવાનતઃ
આ સંબંધ યોગ્ય છે, સુભદ્રા પણ ગુણવંતી છે અને પાર્થ પણ યોગ્ય છે—એથી તેણે બળપૂર્વક તેને લઈ ગઈ.
ભરતસ્યાન્વયે જાતં શાન્તનોશ્ચ યશસ્વિનઃ। કુન્તિભોજાત્માજાપુત્રં કા બુભૂષેત નાર્જુનમ્
ભરતવંશમાં જન્મેલો, શાંતનુનો વિખ્યાત વંશજ અને કુંતિભોજની પુત્રીનો પુત્ર – અર્જુન સિવાય એવો પુત્ર કોણ ઇચ્છે?
ન તં પશ્યામિ યઃ પાર્થં વિજયેત રણે બલાત્। વર્જયિત્વા વિરૂપાક્ષં ભગનેત્રહરં હરમ્
મને કોઈ એવો દેખાતો નથી કે જે પાર્થને યુદ્ધમાં બળથી જીતે, સિવાય વિરુપાક્ષ, ભગાનાં નેત્રને હરનાર, મહાદેવ સિવાય.
અપિ સર્વેષુ લોકેષુ સેન્દ્રરુદ્રેષુ મારિષ। સ ચ નામ રથસ્તાદૃઙ્મદીયાસ્તે ચ વાજિનઃ
હે પ્રિય, બધા લોકોએ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર સાથે, એવો રથ અને એવા ઘોડા ક્યાં છે, જે અર્જુનના સમાન હોય?
મમ શસ્ત્રં વિશેષેણ તૂણૌ ચાક્ષયસાયકૌ।' યોદ્ધા પાર્થશ્ચ શીઘ્રાસ્ત્રઃ કો નુ તેન સમો ભવેત્। તમભિદ્રુત્ય સાન્ત્વેન પરમેણ ધનઞ્જયમ્
મારા વિશેષ શસ્ત્રો અને અક્ષય તીરોની તૂણી, અને યુદ્ધમાં ઝડપી હાથ ધરનાર પાર્થ – એવો તેની બરાબરી કોણ કરી શકે? એ ધનંજય પાસે જઈને પ્રેમથી સમજાવવું – એ જ શ્રેષ્ઠ છે.