યચ્ચાપિ સર્વગં વસ્તુ તચ્ચૈવ પ્રતિપાદિતમ્। પરં ન લેખકઃ કશ્ચિદેતસ્ય ભુવિ વિદ્યતે
જે સર્વવ્યાપી તત્વ છે, તેનું પણ અહીં સ્પષ્ટીકરણ થયું છે; ધરતી પર બીજું કોઈ લેખક આવું વર્ણન કરી શક્યો નથી.
તપોવિશિષ્ટદપિ વૈ વસિષ્ઠાન્મુનિપુંગવાત્। મન્યે શ્રેષ્ઠવ્યં ત્વાં વૈ રહસ્યજ્ઞાનવેદનાત્
તપમાં વિશિષ્ટ એવા વશિષ્ઠ મુનિ કરતાં પણ હું તમને શ્રેષ્ઠ માનું છું, કેમ કે તમે ગુપ્ત જ્ઞાનના જાણકાર છો.
જન્મપ્રભૃતિ સત્યાં તે વેદ્મિ ગાં બ્રહ્મવાદિનીમ્। ત્વયાચ કાવ્યમિત્યુક્તં તસ્માત્કાવ્યં ભવિષ્યતિ
તમારા જન્મથી જ હું જાણું છું કે તમે વેદપ્રેમી છો; અને તમે આને કાવ્ય કહ્યું છે, એટલે હવે આ કાવ્ય તરીકે ઓળખાશે.
અસ્ય કાવ્યસ્ય કવયો ન સમર્થા વિશેષણે। વિશેષણે ગૃહસ્થસ્ય શેષાસ્ત્રય ઇવાશ્રમાઃ
આ કાવ્યના ગુણોનું વર્ણન કવિઓ માટે અશક્ય છે, જેમ કે ગૃહસ્થના ગુણોનું વર્ણન બીજા ત્રણ આશ્રમવાળાઓ માટે અશક્ય છે.
જડાન્ધબધિરોન્મત્તં તમોભૂતં જગદ્ભવેત્। યદિ જ્ઞાનહુતાશેન ત્વયા નોજ્જ્વલિયં ભવેત્
જો તમે જ્ઞાનની અગ્નિ પ્રગટાવી ન હોત, તો જગત મૂર્ખ, અંધ, બહેરું, ઉન્મત્ત અને અંધકારમય બની જત.
તમસાન્ધસ્ય લોકસ્ય વેષ્ટિતસ્ય સ્વકર્મભિઃ। જ્ઞાનાઞ્જનશલાકાભિર્બુદ્ધિનેત્રોત્સવઃ કૃતઃ
પોતાના કર્મોથી બંધાયેલું અને અંધકારમાં ડૂબેલું જગત, તમે જ્ઞાનના અંજને બુદ્ધિને દ્રષ્ટિ આપી ઉજ્જવળ કર્યું છે.
ત્વયા ભારતસૂર્યેણ નૃણાં વિનિહતં તમઃ
હે ભારતસૂર્ય! તમે મનુષ્યોના અંધકારને નાશ કર્યો છે.
પુરાણપૂર્ણચન્દ્રેણ શ્રુતિજ્યોત્સ્નાપ્રકાશિના। નૃણાં કુમુદસૌમ્યાનાં કૃતં બુદ્ધિપ્રસાદનમ્
વેદપ્રભાથી ઝગમગતા અને પુરાણરૂપ પૂર્ણચંદ્રથી, કમળ જેવા સૌમ્ય મનુષ્યોના મન આનંદિત થયા છે.
ઇતિહાસપ્રદીપેન મોહાવરણઘાતિના। લોકગર્ભગૃહં કૃત્સ્નં યથાવત્સંપ્રકાશિતમ્
મોહના પડદાને દૂર કરનાર ઇતિહાસરૂપ દીપકથી, સમગ્ર જગતનું ગર્ભગૃહ યોગ્ય રીતે પ્રકાશિત થયું છે.
સંગ્રહાધ્યાયબીજો વૈ પૌલોમાસ્તીકમૂલવાન્। સંભવસ્કન્ધવિસ્તારઃ સભાપર્વવિટઙ્કવાન્
સંગ્રહ અધ્યાય તેનું બીજ છે, પૌલોમ અને આસ્તિક કથાઓ તેની મૂળ છે; સંભવપર્વ તેનું તણા છે અને સભાપર્વ તેની ગાંઠ છે.
આરણ્યપર્વરૂપાઢ્યો વિરાટોદ્યોગસારવાન્। ભીષ્મપર્વમહાશાખો દ્રોણપર્વપલાશવાન્
આ કાવ્ય આરણ્યકપર્વના રૂપથી સમૃદ્ધ છે, વિરાટ અને ઉદ્યોગપર્વના સારથી ભરપૂર છે; ભીષ્મપર્વ તેની મહાન ડાળી છે અને દ્રોણપર્વ તેના પાંદડા છે.
કર્ણપર્વસિતૈઃ પુષ્પૈઃ શલ્યપર્વસુગન્ધિભિઃ। સ્ત્રીપર્વૈષીકવિશ્રામઃ શાન્તિપર્વમહાફલઃ
કર્ણપર્વ તેના ફૂલો છે, શલ્યપર્વ સુગંધ છે; સ્ત્રીપર્વ આરામસ્થાન છે અને શાંતિપર્વ તેનું મહાફળ છે.
અશ્વમેધામૃતસસ્ત્વાશ્રમસ્થાનસંશ્રયઃ। મૌસલશ્રુતિસંક્ષેપઃ શિષ્ટદ્વિજનિષેવિતઃ
અશ્વમેધિક અને ઔપાસન પર્વ તથા આશ્રમવાસિક પર્વ તેનું આશ્રય છે; મૌસલપર્વ તેનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે અને ઉત્તમ દ્વિજોએ તેનું સેવન કર્યું છે.
સર્વેષાં કવિમુખ્યાનામુપજીવ્યો ભવિષ્યતિ। પર્જન્યઇવ ભૂતાનામક્ષયો ભારદ્રુમઃ
આ કાવ્ય સર્વ શ્રેષ્ઠ કવિઓનું આધાર બનશે, જેમ અક્ષય મેઘ સર્વ જીવો માટે છે અને ભારત વૃક્ષ છે.
કાવ્યસ્ય લેખનાર્થાય ગણેશઃ સ્મર્યતાં મુને
કાવ્ય લખવાનું કાર્ય આરંભતાં, હે મુનિ, સૌપ્રથમ આપણે ગણેશજીનું સ્મરણ કરીએ.
એવમાભાષ્ય તં બ્રહ્મા જગામ સ્વં નિવેશનમ્। ભગવાન્સ જગત્સ્રષ્ટા ઋષિદેવગણૈઃ સહ
આ રીતે કહ્યા પછી, જગતના સર્જનહાર ભગવાન બ્રહ્માએ ઋષિ અને દેવતાઓ સાથે પોતાના નિવાસસ્થાને પ્રસ્થાન કર્યું.
તતઃ સસ્માર હેરમ્બં વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ
પછી સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજી એ હેરંબનું સ્મરણ કર્યું.
સ્મૃતમાત્રો ગણેશાનો ભક્તચિન્તિતપૂરકઃ। તત્રાજગામ વિઘ્નેશો વેદવ્યાસો યતઃ સ્થિતઃ
જેમજ વ્યાસજી એ ગણેશજીનું સ્મરણ કર્યું, ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર વિઘ્નહર્તા ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
પૂજિતશ્ચોપવિષ્ટશ્ચ વ્યાસેનોક્તસ્તદાનઘ। લેખકો ભારતસ્યાસ્ય ભવ ત્વં ગણનાયક।। મયૈવ પ્રોચ્યમાનસ્ય મનસા કલ્પિતસ્ય ચ
પછી વ્યાસજી એ ગણનાયકને પૂજા કરીને બેઠાડ્યા અને કહ્યું: 'હે નિર્દોષ ગણનાયક, હું જે મહાભારત કહું અને મનમાં વિચારો, તેનું લેખન તું કર.'
શ્રુત્વૈતત્પ્રાહ વિઘ્નેશો યદિ મે લેખની ક્ષણમ્। લિખતો નાવતિષ્ઠેત તદા સ્યાં લેખકો હ્યહમ્
આ સાંભળીને વિઘ્નહર્તા ગણેશજી બોલ્યા: 'મારે લખતી વખતે plume એક ક્ષણ માટે પણ અટકવી ન જોઈએ, તો જ હું લેખક બનું.'
વ્યાસોઽપ્યુવાચ તં દેવમબુદ્ધ્વા મા લિખ ક્વચિત્। ઓમિત્યુક્ત્વા ગણેશોપિ બભૂવ કિલ લેખકઃ
પછી વ્યાસજી એ પણ કહ્યું: 'તને જે સમજાય નહીં, ત્યાં કદી લખીશ નહીં.' 'ૐ' કહીને ગણેશજી વાસ્તવમાં લેખક બની ગયા.
ગ્રન્થગ્રન્થિં તદા ચક્રે મુનિર્ગૂઢં કુતૂહલાત્। યસ્મિન્પ્રતિજ્ઞયા પ્રાહ મુનિર્દ્વૈપાયનસ્ત્વિદમ્
પછી મુનિ વ્યાસજી એ પોતાના મનમાં રહેલા ઉત્સુકતાથી ગ્રંથમાં ગુપ્ત ગૂંચવણો રચી, જેમણે શરત રાખી હતી.
અષ્ટૌ શ્લોકસહસ્રાણિ અષ્ટૌ શ્લોકશતાનિ ચ। અહં વેદ્મિ શુકો વેત્તિ સંજયો વેત્તિ વા ન વા
આ ગ્રંથમાં આઠ હજાર અને આઠસો શ્લોક છે; તેને હું જાણું છું, શુકદેવ જાણે છે, અને સંજય જાણે છે કે નહીં એ નિશ્ચિત નથી.
તચ્છ્લોકકૂટમદ્યાપિ ગ્રથિતં સુદૃઢં મુને। ભેત્તું ન શક્યતેઽર્થસ્યં ગૂઢત્વાત્પ્રશ્રિતસ્ય ચ
હે મુનિ, તે શ્લોકોની ગૂંચવણ આજે પણ મજબૂત રીતે જોડી છે; તેનું અર્થઘન અને ગૂઢ હોવાને કારણે તેને ઉકેલી શકાયું નથી.
સર્વજ્ઞોપિ ગણેશો યત્ક્ષણમાસ્તે વિચારયન્। તાવચ્ચકાર વ્યાસોપિ શ્લોકાનન્યાન્બહૂનપિ
ગણેશજી સર્વજ્ઞ હોવા છતાં, ક્યારેક વિચારવામાં થોડો વિરામ લેતા; એ સમયે વ્યાસજી એ ઘણા બીજા શ્લોકો રચ્યા.
તસ્ય વૃક્ષસ્ય વક્ષ્યામિ શાખાપુષ્પફલોદયમ્। સ્વાદુમેધ્યરસોપેતમચ્છેદ્યમમરૈરપિ
હવે હું એ વૃક્ષની શાખાઓ, ફૂલો અને ફળોનું વર્ણન કરીશ, જે અમૃત જેવા સ્વાદિષ્ટ, પવિત્ર અને પોષક રસથી ભરપૂર છે અને અમર દેવતાઓ પણ તેને તોડી શકતા નથી.
અનુક્રમણિકાધ્યાયં વૃત્તાન્તં સર્વપર્વણામ્। ઇદં દ્વૈપાયનઃ પૂર્વં પુત્રમધ્યાપયચ્છુકમ્
દ્વૈપાયન વ્યાસજી એ સૌ પ્રથમ પોતાના પુત્ર શુકદેવને આ અનુક્રમણિકાધ્યાય, એટલે કે બધા પર્વોની વિગત શીખવી.
તતોઽન્યેભ્યોઽનુરૂપેભ્યઃ શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ પ્રભુ ષષ્ટિં શતસહસ્રાણિ ચકારાન્યાં સ સંહિતામ્। ત્રિંશચ્છતસહસ્રં ચ દેવલોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્
પછી મહાત્મા વ્યાસજી એ અન્ય યોગ્ય શિષ્યોને પણ આ ગ્રંથ આપ્યો; તેમણે સાઠ લાખ શ્લોકોની બીજી સંહિતા રચી, અને ત્રીસ લાખ શ્લોકો દેવલોકમાં સ્થાપિત થયા.
પિત્ર્યે પઞ્ચદશ પ્રોક્તં રક્ષોયક્ષે ચતુર્દશ। એકં શતસહસ્રં તુ માનુષેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્
પિતૃલોકમાં પંદર હજાર, રાક્ષસ અને યક્ષોમાં ચૌદ હજાર, અને માનવોમાં એક લાખ શ્લોકો સ્થાપિત થયેલા છે.
નારદોઽશ્રાવયદ્દેવાનસિતો દેવલઃ પિતૃન્। ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ શ્રાવયામાસ વૈ શુકઃ
નારદજી એ દેવતાઓને, અસિત-દેવલએ પિતૃઓને, અને શુકદેવએ ગંધર્વ, યક્ષ અને રાક્ષસોને આ મહાભારત સંભળાવ્યું.