મથિતૈરાશ્રમૈર્ભગ્નૈર્વિકીર્ણકલશસ્રુવૈઃ। શૂન્યમાસીજ્જગત્સર્વં કાલેનેવ હતં તદા
આશ્રમો લૂંટાઈ અને તોડી નાખવામાં આવ્યા, પાત્રો અને સાધનો ફેંકાઈ ગયા, આખું જગત ખાલી અને વિનાશગ્રસ્ત થઈ ગયું, જાણે કાળે સંહાર કર્યો હોય.
તતો રાજન્નદૃશ્યદ્ભિર્ઋષિભિશ્ચ મહાસુરૌ। ઉભૌ વિનિશ્ચયં કૃત્વા વિકુર્વાતે વધૈષિણૌ
પછી, રાજા, જ્યારે ઋષિઓને દેખાયા નહીં, ત્યારે બંને મહાસુરોએ નક્કી કરીને સંહારની ઈચ્છાથી ચારેકોર ફરી વળ્યા.
પ્રભિન્નકરટૌ મત્તૌ ભૂત્વા કુઞ્જરરૂપિણૌ। સંલીનમપિ દુર્ગેષુ નિન્યતુર્યમસાદનમ્
તૂટેલા દાંતવાળા, ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત હાથીના રૂપમાં બનીને, બંનેએ કિલ્લામાં છુપાયેલા લોકોને પણ યમલોક પહોંચાડી દીધા.
સિંહૌ ભૂત્વા પુનર્વ્યાઘ્રૌ પુનશ્ચાન્તર્હિતાવુભૌ। તૈસ્તૈરુપાયૈસ્તૌ ક્રૂરાવૃષીન્દૃષ્ટ્વા નિજઘ્નતુઃ
ક્યારેક સિંહ, ક્યારેક વાઘ, તો ક્યારેક અદૃશ્ય બનીને, બંને ક્રૂરોએ વિવિધ ઉપાયો વડે મળતાં ઋષિઓને મારી નાખ્યા.
નિવૃત્તયજ્ઞસ્વાધ્યાયા પ્રનષ્ટનૃપતિદ્વિજા। ઉત્સન્નોત્સવયજ્ઞા ચ બભૂવ વસુધા તદા
યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાય બંધ થઈ ગયા, રાજા અને બ્રાહ્મણો નષ્ટ થઈ ગયા, ઉત્સવો અને યજ્ઞો પણ લુપ્ત થઈ ગયા, એવી સ્થિતિ પૃથ્વી પર સર્જાઈ.
હાહાભૂતા ભયાર્તા ચ નિવૃત્તવિપણાપણા। નિવૃત્તદેવકાર્યા ચ પુણ્યોદ્વાહવિવર્જિતા
હાહાકાર અને ભયથી ભરાયેલી, બજારો અને દુકાનો બંધ, દેવકાર્યો અટકી ગયા અને શુભ લગ્ન પણ થવા બંધ થઈ ગયા.
નિવૃત્તકૃષિગોરક્ષા વિધ્વસ્તનગરાશ્રમા। અસ્થિકઙ્કાલસંકીર્ણા ભૂર્બભૂવોગ્રદર્શના
ખેતર અને પશુપાલન બંધ થઈ ગયું, શહેરો અને આશ્રમો બરબાદ થઈ ગયા, જમીન પર હાડકાં અને કંકાલો છવાઈ ગયા, પૃથ્વી ભયાનક દેખાવા લાગી.
નિવૃત્તપિતૃકાર્યં ચ નિર્વષટ્કારમઙ્ગલમ્। જગત્પ્રતિભયાકારં દુષ્પ્રેક્ષ્યમભવત્તદા
પિતૃકાર્ય બંધ થઈ ગયું, મંગળમય ઉચ્છ્વાસો અટકી ગયા, આખું જગત ભયજનક અને જોવા અયોગ્ય બની ગયું.
ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહાસ્તારા નક્ષત્રાણિ દિવૌકસઃ। જગ્મુર્વિષાદં તત્કર્મ દૃષ્ટ્વા સુન્દોપસુન્દયોઃ
ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો, તારાઓ અને દેવતાઓ પણ સુન્દ અને ઉપસુન્દના કાર્યો જોઈને દુઃખી થઈ ગયા.
એવં સર્વા દિશો દૈત્યૌ જિત્વા ક્રૂરેણ કર્મણા। નિઃસપત્નૌ કુરુક્ષેત્રે નિવેશમભિચક્રતુઃ
આ રીતે બંને દૈત્યો ક્રૂર કૃત્યો કરીને સર્વ દિશાઓ જીત્યા પછી, કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી ન રહ્યો, ત્યારે તેઓએ કુરુક્ષેત્રમાં પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું.
તતો દેવર્ષયઃ સર્વે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ। જગ્મુસ્તદા પરમાર્તિં દૃષ્ટ્વા તત્કદનં મહત્
પછી સર્વ દેવઋષિઓ, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓએ તે મહાન વિનાશ અને ભારે દુઃખ જોઈને ત્યાં ભેગા થયા.
તેઽભિજગ્મુર્જિતક્રોધા જિતાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ। પિતામહસ્ય ભનં જગતઃ કૃપયા તદા
જેઓએ ક્રોધને જીત્યો હતો, પોતાને સંયમમાં રાખ્યા હતા અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં કર્યા હતા, એવા બધા દયાથી પ્રેરાઈને જગતના પિતામહ પાસે ગયા.
તતો દદૃશુરાસીનં સહ દેવૈઃ પિતામહમ્। સિદ્ધૈર્બ્રહ્મર્ષિભિશ્ચૈવ સમન્તાત્પરિવારિતમ્
ત્યાં તેમણે પિતામહને દેવતાઓ સાથે બેઠેલા જોયા, અને ચારેય બાજુએ સિદ્ધો અને બ્રહ્મર્ષિઓએ તેમને ઘેરી લીધેલા હતા.
તત્ર દેવો મહાદેવસ્તત્રાગ્નિર્વાયુના સહ। ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ શક્રશ્ચ પારમેષ્ઠ્યાસ્તથર્ષયઃ
ત્યાં મહાદેવ, અગ્નિ અને વાયુ, ચંદ્ર અને સૂર્ય, ઇન્દ્ર, સૃષ્ટિના પ્રભુઓ અને ઋષિઓ પણ હાજર હતા.
વૈખાનસા વાલખિલ્યા વાનપ્રસ્થા મરીચિપાઃ। અજાશ્ચૈવાવિમૂઢાશ્ચ તેજોગર્ભાસ્તપસ્વિનઃ
વૈખાનસ, વાલખિલ્ય, વનવાસી, મરીચિપ, અજ અને બુદ્ધિમાન, તેજથી ભરેલા તપસ્વીઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.
ઋષયઃ સર્વ એવૈતે પિતામહમુપાગમન્। તતોઽભિગમ્ય તે દીનાઃ સર્વ એવ મહર્ષયઃ
આ બધા ઋષિઓ પિતામહ પાસે ગયા; પછી બધા મહર્ષિઓ દુઃખી થઈને તેમના નજીક આવ્યા અને વાત કરી.
સુન્દોપસુન્દયૌઃ કર્મ સર્વમેવ શશંસિરે। યથા હૃતં યથા ચૈવ કૃતં યેન ક્રમેણ ચ
તેમણે સુન્દ અને ઉપસુન્દના બધા કાર્યો વિગતે જણાવ્યા—કેવું થયું, કોણે કર્યું અને કેવી રીતે થયું તે પણ કહ્યું.
ન્યવેદયંસ્તતઃ સર્વમખિલેન પિતામહે। તતો દેવગણાઃ સર્વે તે ચૈવ પરમર્ષયઃ
પછી તેમણે બધું જ પિતામહને સંપૂર્ણ રીતે જણાવ્યું; અને બધા દેવતાઓ તથા મહાન ઋષિઓએ પણ જાણકારી આપી.
તમેવાર્થં પુરસ્કૃત્ય પિતામહમચોદયન્। તતઃ પિતામહઃ શ્રુત્વા સર્વેષાં તદ્વચસ્તદા
એ વિષયને પિતામહ સામે રાખીને તેમણે તેમને પ્રેર્યા; ત્યારે પિતામહે સૌની વાત સાંભળી.
મુહૂર્તમિવ સંચિન્ત્ય કર્તવ્યસ્ય ચ નિશ્ચયમ્। તયોર્વધં સમુદ્દિશ્ય વિશ્વકર્માણમાહ્વયત્
થોડું વિચાર કરીને અને શું કરવું તે નક્કી કરીને, પિતામહે બંનેના વિનાશ માટે વિશ્વકર્માને બોલાવ્યા.
દૃષ્ટ્વા ચ વિશ્વકર્માણં વ્યાદિદેશ પિતામહઃ। સૃજ્યતાં પ્રાર્થનીયૈકા પ્રમદેતિ મહાતપાઃ
વિશ્વકર્માને જોઈને પિતામહે આદેશ આપ્યો: 'હે મહાતપસ્વી, એક મનોહર સ્ત્રી સર્જો.'
પિતામહં નમસ્કૃત્ય તદ્વાક્યમભિનન્દ્ય ચ। નિર્મમે યોષિતં દિવ્યાં ચિન્તયિત્વા પુનઃપુનઃ
પિતામહને વંદન કરીને અને તેમના વચનને સ્વીકારી, વિશ્વકર્માએ વારંવાર વિચાર કરીને એક દિવ્ય સ્ત્રીની રચના કરી.
ત્રિષુ લોકેષુ યત્કિંચિદ્ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્। સમાનયદ્દર્શનીયં તત્તદત્ર સ વિશ્વવિત્
ત્રણે લોકમાં જે કંઈ સુંદર જીવ હોય, સ્થાવર કે જંગમ, તે બધું વિશ્વકર્માએ એકઠું કરીને ત્યાં લાવ્યું.
કોટિશશ્ચૈવ રત્નાનિ તસ્યા ગાત્રે ન્યવેશત્। તાં રત્નસઙ્ઘાતમયીમસૃજદ્દેવરૂપિણીમ્
તેમણે તેના શરીર પર કરોડો રત્નો શોભાવ્યા; અને રત્નોના સમૂહથી બનેલી, દેવતાસમાન રૂપાળી સ્ત્રી સર્જી.
સા પ્રયત્નેન મહતા નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા। ત્રિષુ લોકેષુ નારીણાં રૂપેણાપ્રતિમાભવત્
વિશ્વકર્માએ ખૂબ જ મહેનતથી બનાવેલી એ સ્ત્રી ત્રણેય લોકની સ્ત્રીઓમાં સૌંદર્યમાં અનન્ય બની.
ન તસ્યાઃ સૂક્ષ્મમપ્યસ્તિ યદ્ગાત્રે રૂપસંપદા। નિયુક્તા યત્ર વા દૃષ્ટિર્ન સજ્જતિ નિરીક્ષતામ્
એના શરીર પર સૌંદર્યમાં જરાય પણ ખામી નહોતી; જ્યાં નજર જાય ત્યાંથી નજર હટાવવી મન ન કરતાં.
સા વિગ્રહવતીવ શ્રીઃ કામરૂપા વપુષ્મતી। `પિતામહમુપાતિષ્ઠત્કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્
એ સુંદરતા સાથે, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકતી અને તેજસ્વી એવી સ્ત્રી પિતામહ પાસે આવી અને પુછ્યું: 'હું શું કરું?'
પ્રીતો ભૂત્વા સ દૃષ્ટ્વૈવ પ્રીત્યા ચાસ્યૈ વરં દદૌ। કાન્તત્વં સર્વભૂતાનાં સાશ્રિયાનુત્તમં વપુઃ
પિતામહે તેને જોઈને પ્રસન્ન થઈ, આનંદથી તેને વરદાન આપ્યું: 'તને સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ સૌંદર્ય અને કાંતિ પ્રાપ્ત થાય.'
સા તેન વરદાનેન કર્તુશ્ચ ક્રિયયા તદા।' જહાર સર્વભૂતાનાં ચક્ષૂંષિ ચ મનાંસિ ચ
એ સમયે, તે વરદાન અને સર્જનહારની ક્રિયા વડે, તેણીએ બધાં જીવજંતુઓની આંખો અને મન દૂર કરી લીધાં.
તિલંતિલં સમાનીય રત્નાનાં યદ્વિનિર્મિતા। તિલોત્તમેતિ તત્તસ્યા નામ ચક્રે પિતામહઃ
બધા રત્નોના અતિ સૂક્ષ્મ કણો એકઠા કરીને, પિતામહે તેણીને 'તિલોત્તમા' એવું નામ આપ્યું.