શણુ મે વિસ્તરેણેમમિતિહાસં પુરાતનમ્। ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ પાર્થ યથા વૃત્તં યુધિષ્ઠિર
હું તને આ પ્રાચીન કથા વિગતે કહું છું, હે પાર્થ, જે રીતે ઘટી હતી, તારા ભાઈઓ સાથે, હે યુધિષ્ઠિર.
મહાસુરસ્યાન્વવાયે હિરણ્યકશિપોઃ પુરા। નિકુમ્ભો નામ દૈત્યેન્દ્રસ્તેજસ્વી બલવાનભૂત્
મહાન અસુર હિરણ્યકશિપુના વંશમાં, એક સમયે તેજસ્વી અને બળવાન દૈત્યરાજ નિકુંભ જન્મ્યા હતા.
તસ્ય પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જાતૌ ભીમપરાક્રમૌ। સુન્દોપસુન્દૌ દૈત્યેન્દ્રૌ દારુણૌ ક્રૂરમાનસૌ
એના બે પુત્રો, મહાવીર અને ભયાનક પરાક્રમવાળા, સુન્દ અને ઉપસુન્દ નામે, દૈત્યોના રાજા અને ક્રૂર મનવાળા હતા.
તાવેકનિશ્ચયૌ દૈત્યાવેકકાર્યાર્થસંમતૌ। નિરન્તરમવર્તેતાં સમદુઃખસુખાવુભૌ
એ બંને દૈત્યોએ એક જ વિચાર અને એક જ હિત રાખી, હંમેશા સાથે મળીને, સુખ-દુઃખ બન્નેમાં સમાન ભાગીદારી રાખી.
વિનાઽન્યોન્યં ન ભુઞ્જાતે વિનાઽન્યોન્યં ન જલ્પતઃ। અન્યોન્યસ્ય પ્રિયકરાવન્યોન્યસ્ય પ્રિયંવદૌ
એકબીજા વિના તેઓ ન તો ખાતા, ન તો વાત કરતા; એકબીજાને ખુશ કરે એવા કામ કરતા અને મીઠા બોલ બોલતા.
એકશીલસમાચારૌ દ્વિધૈવૈકોઽભવત્કૃતઃ। તૌ વિવૃદ્ધૌ મહાવીર્યૌ કાર્યેષ્વપ્યેકનિશ્ચયૌ
એક જ સ્વભાવ અને વર્તન ધરાવતા, જાણે એક આત્મા બે રૂપે વિભાજિત થયો હોય; એ બંને ભાઈઓ, શક્તિમાં વધીને, દરેક કાર્યમાં એકમન હતા.
ત્રૈલોક્યવિજયાર્થાય સમાધાયૈકનિશ્ચયમ્। દીક્ષાં કૃત્વા ગતૌ વિન્ધ્યં તાવુગ્રં તેપતુસ્તપઃ
ત્રણે લોકને જીતવાનો દ્રઢ નિશ્ચય કરીને, બંનેએ દીક્ષા લીધી અને વિંધ્ય પર્વત પર જઈને ભારે તપ કર્યું.
તૌ તુ દીર્ઘેણ કાલેન તપોયુક્તૌ બભૂવતુઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાન્તૌ જટાવલ્કલધારિણૌ
લાંબા સમય સુધી તપમાં લીન રહીને, બંને ભૂખ અને તરસથી દુર્બળ થઈ ગયા, થાકેલા, ઝાટા અને વલ્કળ પહેરીને રહેતા હતા.
મલોપચિતસર્વાઙ્ગૌ વાયુભક્ષૌ બભૂવતુઃ। આત્મમાંસાનિ જુહ્વાન્તૌ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રધિષ્ઠિતૌ। ઊર્ધ્વબાહૂ ચાનિમિષૌ દીર્ઘકાલં ધૃતવ્રતૌ
બન્નેના શરીર પર મેલ ચડી ગયો હતો, હવા પર જીવતા હતા, પોતાનું માંસ હોમતા, પગના અંગૂઠા પર ઊભા રહીને, હાથ ઉપર ઉંચા કરીને, આંખ ન ઝપકાવીને લાંબા સમય સુધી વ્રત પાળ્યું.
તયોસ્તપઃપ્રભાવેણ દીર્ઘકાલં પ્રતાપિતઃ। ધૂમં પ્રમુમુચે વિન્ધ્યસ્તદ્ભુતમિવાભવત્
બન્નેના લાંબા તપના પ્રભાવથી, વિંધ્ય પર્વત ઘણો સમય તપ્ત રહ્યો અને ત્યાંથી ધૂમાડો નીકળવા લાગ્યો, જે અદ્ભુત લાગતો હતો.
તતો દેવા ભયં જગ્મુરુગ્રં દૃષ્ટ્વા તયોસ્તપઃ। તપોવિઘાતાર્થમથો દેવા વિઘ્નાનિ ચક્રિરે
બન્નેનું ઉગ્ર તપ જોઈને દેવતાઓને ભારે ભય લાગ્યો અને તેમના તપમાં વિઘ્ન પાડવા માટે અનેક અવરોધો ઊભા કર્યા.
રત્નૈઃ પ્રલોભયામાસુઃ સ્ત્રીભિશ્ચોભૌ પુનઃપુનઃ। ન ચ તૌ ચક્રતુર્ભઙ્ગં વ્રતસ્ય સુમહાવ્રતૌ
દેવતાઓએ અનેકવાર રત્નો અને સ્ત્રીઓથી બંનેને લલચાવ્યા, પણ બંનેએ પોતાના મહાન વ્રતમાંથી કદી ડગ્યા નહીં.
અથ માયાં પુનર્દેવાસ્તયોશ્ચક્રુર્મહાત્મનોઃ। ભગિન્યો માતરો ભાર્યાસ્તયોશ્ચાત્મજનસ્તથા
પછી દેવોએ એ બંને મહાન આત્માઓ માટે માયા ઊભી કરી—બહેનો, માતાઓ, પત્નીઓ અને એમના પોતાના સંતાનો પણ.
પ્રપાત્યમાના વિસ્રસ્તાઃ શૂલહસ્તેન રક્ષસા। ભ્રષ્ટાભરણકેશાન્તા ભ્રષ્ટાભરણવાસસઃ
એ તમામ સ્ત્રીઓને ભાલા ધરાવતાં રાક્ષસે ખેંચી અને ફેંકી દીધી, એમના આભૂષણ અને વાળ બગડી ગયા, વસ્ત્રો અને ગહનો પણ પડી ગયા.
અભિભાષ્ય તતઃ સર્વાસ્તૌ ત્રાહીતિ વિચુક્રુશુઃ। ન ચ તૌ ચક્રતુર્ભઙ્ગં વ્રતસ્ય સુમહાવ્રતૌ
પછી એ બધાં સ્ત્રીઓ બન્નેને બોલાવીને 'અમને બચાવો!' એમ રડવા લાગી, પણ મહાન વ્રત ધરાવનાર બંનેએ કદી પોતાનું વ્રત તોડ્યું નહીં.
યદા ક્ષોભં નોપયાતિ નાર્તિમન્યતરસ્તયોઃ। તતઃ સ્ત્રિયસ્તા ભૂતં ચ સર્વમન્તરધીયત
જ્યારે બન્નેમાંથી કોઈ પણ ચિંતિત કે દુઃખી ન થયું, ત્યારે એ બધાં સ્ત્રીઓ અને પ્રાણીઓ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા.
તતઃ પિતામહઃ સાક્ષાદભિગમ્ય મહાસુરૌ। વરેણ ચ્છ્દયામાસ ક્વલોકહિતઃ પ્રભુઃ
પછી પિતામહ પોતે એ બંને મહાસુરો પાસે આવ્યા અને લોકહિત માટે એમને વરદાન માગવા કહ્યું.
તતઃ સુન્દોપસુન્દૌ તૌ ભ્રાતરૌ દૃઢવિક્રમૌ। દૃષ્ટ્વા પિતામહં દેવં તસ્થતુઃ પ્રાઞ્જલી તદા
પછી સુન્દ અને ઉપસુન્દ, એ બંને દૃઢ પરાક્રમી ભાઈઓએ દેવ પિતામહને જોઈને હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
ઊચતુશ્ચ પ્રભું દેવં તતસ્તૌ સહિતૌ તદા। આવયોસ્તપસાઽનેન યદિ પ્રીતઃ પિતામહઃ
પછી બંનેએ એકસાથે ભગવાનને કહ્યું: 'જો આપ અમારા તપથી પ્રસન્ન હોવ—'
માયાવિદાવસ્ત્રવિદૌ બલિનૌ કામરૂપિણૌ। ઉભાવપ્યમરૌ સ્યાવઃ પ્રસન્નો યદિ નૌ પ્રભુઃ
'અમે બંને માયા અને શસ્ત્રોમાં પારંગત, બળવાન અને ઈચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકીએ એવા અમર બનીએ, જો ભગવાન અમ પર પ્રસન્ન હોય.'
ઋતેઽમરત્વં યુવયોઃ સર્વમુક્તં ભવિષ્યતિ। અન્યદ્વૃણીતં મૃત્યોશ્ચ વિધાનમમરૈઃ સમ્
પિતામહે કહ્યું: 'અમરત્વ સિવાય, તમે જે ઇચ્છો તે બધું મળશે; બીજું કોઈ વર માંગો, કારણ કે અમરત્વ તો અમરદેવતાઓને પણ મળતું નથી.'
પ્રભવિષ્યાવ ઇતિ યન્મહદભ્યુદ્યતં તપઃ। યુવયોર્હેતુનાનેન નામરત્વં વિધીયતે
'તમે જે મહાન તપ કર્યું છે એથી શક્તિશાળી બનવાનો વિચાર રાખીને, એ કારણથી તમને અમરત્વ મળતું નથી.'
ત્રૈલોક્યવિજયાર્થાય ભવદ્ભ્યામાસ્થિતં તપઃ। હેતુનાઽનેન દૈત્યેન્દ્રૌ ન વાં કામં કરોમ્યહમ્
'તમે ત્રણેય લોકને જીતવા માટે તપ કર્યું છે, એ કારણથી, દૈત્યરાજો, હું તમારો એ ઈચ્છિત વર આપતો નથી.'
સુન્દોપસુન્દાવૂચતુઃ। ત્રિષુ લોકેષુ યદ્ભૂતં કિંચિત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્। સર્વસ્માન્નૌ ભયં ન સ્યાદૃતેઽન્યોન્યં પિતામહ
સુન્દ અને ઉપસુન્દએ કહ્યું: 'ત્રણે લોકમાં જે કંઈ છે, સ્થાવર કે જંગમ, એમાંથી અમને કોઈથી પણ ભય ન રહે—માત્ર એકબીજાને છોડીને, હે પિતામહ.'
યત્પ્રાર્થિતં યથોક્તં ચ કામમેતદ્દદાનિ વામ્। મૃત્યોર્વિધાનમેતચ્ચ યથાવદ્વા ભવિષ્યતિ
તમે જે માંગ્યું અને જેમ કહ્યું, એ ઈચ્છા હું હવે તમને આપું છું; અને મૃત્યુ વિશે જે વ્યવસ્થા છે, એ પણ યોગ્ય રીતે થશે.
તતઃ પિતામહો દત્ત્વા વરમેતત્તદા તયોઃ। નિવર્ત્ય તપસસ્તૌ ચ બ્રહ્મલોકં જગામ હ
પછી પિતામહે એ સમયે તેમને આ વર આપ્યું, તેમનું તપ રોકાવ્યું અને પછી બ્રહ્મલોકે ગયા.
લબ્ધ્વા વરાણિ દૈત્યેન્દ્રાવથ તૌ ભ્રાતરાવુભૌ। અવધ્યૌ સર્વલોકસ્ય સ્વમેવ ભવનં ગતૌ
વર મળ્યા પછી, બંને દૈત્યરાજા, બધા લોકોથી અજય બની, પોતાના ઘેર પાછા ફર્યા.
તૌ તુ લબ્ધવરૌ દૃષ્ટ્વા કૃતકામૌ મનસ્વિનૌ। સર્વઃ સુહૃઞ્જનસ્તાભ્યાં પ્રહર્ષમુપજગ્મિવાન્
એ બંનેને વર મળ્યા, ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ અને મનથી દૃઢ જોઈ, તો બધાજ મિત્રો અને પ્રજાજનોમાં આનંદ છવાઈ ગયો.
તતસ્તૌ તુ જટા ભિત્ત્વા મૌલિનૌ સંબભૂવતુઃ। મહાર્હાભરણોપેતૌ વિરજોમ્બરધારિણૌ
પછી તેમણે પોતાની જટાઓ ખોલી, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કર્યું, કિંમતી આભૂષણો અને શુદ્ધ વસ્ત્રો પહેરી લીધા.
અકાલકૌમુદીં ચૈવ ચક્રતુઃ સાર્વકાલિકીમ્। નિત્યઃ પ્રમુદિતઃ સર્વસ્તયોશ્ચૈવ સુહૃઞ્જનઃ
તેમણે અમાવાસ્યાની રાતને હંમેશાં માટે ઉત્સવ બનાવી દીધી; અને તેમના બધા મિત્રો અને પ્રજાજનો સદા આનંદમાં રહેવા લાગ્યા.