વિજ્ઞાતા ચોક્તવાક્યાનામેકતાં બહુતાં તથા। બોદ્ધા હિ પરમાર્થાંશ્ચ વિવિધાંશ્ચ વ્યતિક્રમાન્
બોલાયેલા વાક્યોની એકતા અને ભિન્નતા સમજતા, પરમાર્થ અને વિવિધ ભેદોને પણ જાણી લેતા હતા.
અભેદતશ્ચ બહુશો બહુશશ્ચાપિ ભેદતઃ। વક્તા વિવિધવાક્યાનાં નાનાદેશસમીક્ષિતા
ઘણા વિષયોમાં એકરૂપતા અને ભિન્નતા બંને રીતે વાત કરતા, વિવિધ પ્રદેશોના નિયમોને ધ્યાનમાં રાખી અનેક પ્રકારના વાક્યો બોલતા હતા.
પઞ્ચાગમાંશ્ચ વિવિધાનાદેશાંશ્ચ સમીક્ષિતા। નાનાર્થકુશલસ્તત્ર તદ્ધિતેષુ ચ કૃત્સ્નશઃ
પાંચ શાસ્ત્રપ્રણાલીઓ અને વિવિધ આદેશોનું નિરીક્ષણ કરતા, અનેક અર્થોમાં કુશળ અને તદ્દિત રૂપોમાં પણ સંપૂર્ણ પારંગત હતા.
પરિભૂષયિતા વાચાં વર્ણતઃ સ્વરતોઽર્થતઃ। પ્રત્યયં ચ સમાખ્યાતા નિયતં પ્રતિધાતુકમ્
વાણીને અક્ષર, સ્વર અને અર્થથી શોભાવતા, પ્રત્યયનો અર્થ મૂળ સાથે હંમેશા સમજાવતા હતા.
પઞ્ચ ચાક્ષરજાતાનિ સ્વરસંજ્ઞાનિ યાનિ ચ। તમાગતમૃષિં દૃષ્ટ્વા પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિવાદ્ય ચ
પાંચ પ્રકારના અક્ષરો અને સ્વરના નામો જાણતા, તે ઋષિ આવ્યા ત્યારે તેમને મળવા ઊભા રહી વંદન કર્યા.
આસનં રુચિરં તસ્મૈ પ્રદદૌ સ યુધિષ્ઠિરઃ। `કૃષ્ણાજિનોત્તરે તસ્મિન્નુપવિષ્ટો મહાનૃષિઃ
યુધિષ્ઠિરે તેમને સુંદર બેઠકો આપી; મહાન ઋષિ કાળી મૃગચર્મથી આવરણ ધરાવેલી તે બેઠક પર બેઠા.
દેવર્ષેરુપવિષ્ટસ્ય સ્વયમર્ધ્યં યથાવિધિ। પ્રાદાદ્યુધિષ્ઠિરો ધીમાન્રાજ્યં તસ્મૈ ન્યવેદયત્। પ્રતિગૃહ્ય તુ તાં પૂજામૃષિઃ પ્રીતમનાસ્તદા
દેવર્ષિ બેઠા ત્યારે, યુધિષ્ઠિરે જાતે જ યોગ્ય રીતે તેમને આદર આપ્યો અને રાજ્ય પણ અર્પણ કર્યું; ઋષિએ આનંદથી એ સન્માન સ્વીકાર્યું.
આશીર્ભિર્વર્ધયિત્વા ચ તમુવાચાસ્યતામિતિ। નિષસાદાભ્યનુજ્ઞાતસ્તતો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ
આશીર્વાદ આપી ઋષિએ કહ્યું, 'બેસો'; પછી રાજા યુધિષ્ઠિર ઋષિના અનુમતિથી બેઠા.
પ્રેષયામાસ કૃષ્ણાયૈ ભગવન્તમુપસ્થિતમ્। શ્રુત્વૈતદ્દ્રૌપદી ચાપિ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતા
ત્યાં હાજર શ્રીકૃષ્ણને બોલાવ્યા; અને દ્રૌપદીએ આ સાંભળી, પોતાને શુદ્ધ કરી મન એકાગ્ર કર્યું.
જગામ તત્ર યત્રાસ્તે નારદઃ પાણ્ડવૈઃ સહ। તસ્યાભિવાદ્ય ચરણૌ દેવર્ષેર્ધર્મચારિણી
પછી દ્રૌપદી એ ત્યાં ગઈ જ્યાં નારદજી પાંડવો સાથે રહેતા હતા; અને ધર્મના માર્ગે ચાલતી એ રાજકન્યાએ દેવર્ષિના પગે વંદન કર્યું.
કૃતાઞ્જલિઃ સુસંવીતા સ્થિતાઽથ દ્રુપદાત્મજા। તસ્યાશ્ચાપિ સ ધર્માત્મા સત્યવાગૃષિસત્તમઃ
દ્રુપદપુત્રી હાથ જોડીને, યોગ્ય રીતે વસ્ત્ર પહેરીને ત્યાં ઊભી રહી; ત્યારે એ ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન અને મહાન ઋષિએ—
આશિષો વિવિધાઃ પ્રોચ્ય રાજપુત્ર્યાસ્તુ નારદઃ। ગમ્યતામિતિ હોવાચ ભગવાંસ્તામનિન્દિતામ્
નારદજીએ રાજકન્યાને અનેક આશીર્વાદ આપ્યા અને પછી નિર્દોષ દ્રૌપદીને કહ્યું: 'હવે તું જઈ શકે છે.'
ગતાયામથ કૃષ્ણાયાં યુધિષ્ઠિરપુરોગમાન્। વિવિક્તે પાણ્ડવાન્સર્વાનુવાચ ભગવાનૃષિઃ
કૃષ્ણા ત્યાંથી જતા, ભગવાન ઋષિએ યુધિષ્ઠિરને આગળ રાખીને બધા પાંડવોને એકાંતમાં સંબોધ્યા.
પાઞ્ચાલી ભવતામેકા ધર્મપત્ની યશસ્વિની। યથા વો નાત્ર ભેદઃ સ્યાત્તથા નીતિર્વિધીયતાં
પાંચાલી તમારી બધાની એકમાત્ર પ્રસિદ્ધ ધર્મપત્ની છે; તમે બધામાં કોઈ ફૂટ ન પડે એ માટે યોગ્ય નિયમ બનાવો.
સુન્દોપસુન્દૌ હિ પુરા ભ્રાતરૌ સહિતાવુભૌ। આસ્તામવધ્યાવન્યેષાં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતૌ
પહેલાં સુન્દ અને ઉપસુન્દ નામના બે ભાઈઓ, એકતા સાથે, ત્રણેય લોકમાં અજેય અને પ્રસિદ્ધ હતા.
એકરાજ્યાવેકગૃહાવેકશય્યાસનાશનૌ। તિલોત્તમાયાસ્તૌ હેતોરન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ
એ બંનેએ એક રાજ્ય, એક ઘર, એક શય્યા, એક આસન અને એક જ ભોજન વહેંચ્યું; છતાં તિલોત્તમાના કારણે એકબીજાને મારી નાખ્યા.
રક્ષ્યતાં સૌહૃદં તસ્માદન્યોન્યપ્રીતિભાવકમ્। યથા વો નાત્ર ભેદઃ સ્યાત્તત્કુરુષ્વ યુધિષ્ઠિર
એથી, પરસ્પર પ્રેમ વધે એવી મિત્રતા જાળવો; યુધિષ્ઠિર, તમે બધામાં ફૂટ ન પડે એ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરો.
સુન્દોપસુન્દાવસુરૌ કસ્ય પુત્રૌ મહામુને। ઉત્પન્નશ્ચ કથં ભેદઃ કથં ચાન્યોન્યમઘ્નતામ્
મહાન ઋષિ, સુન્દ અને ઉપસુન્દ એ અસુરો કોના પુત્ર હતા? એમની વચ્ચે ફૂટ કેવી રીતે પડી અને એમણે એકબીજાને કેમ મારી નાખ્યા?
અપ્સરા દેવકન્યા વૈ કસ્ય ચૈષા તિલોત્તમા। યસ્યાઃ કામેન સંમત્તૌ જઘ્નતુસ્તૌ પરસ્પરમ્
અને તિલોત્તમા એ અપ્સરા કોણ છે, કયા દેવકન્યાની દિકરી છે? જેના માટે કામથી અંધા બની એ બંનેએ એકબીજાને મારી નાખ્યા?
એતત્સર્વં યથા વૃત્તં વિસ્તરેણ તપોધન। શ્રોતુમિચ્છામહે બ્રહ્મન્પરં કૌતૂહલં હિ મે
હે મહાત્મા, આ બધું વિગતે કેવી રીતે બન્યું એ અમે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ, કેમ કે મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે, હે બ્રાહ્મણ.
શણુ મે વિસ્તરેણેમમિતિહાસં પુરાતનમ્। ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ પાર્થ યથા વૃત્તં યુધિષ્ઠિર
હું તને આ પ્રાચીન કથા વિગતે કહું છું, હે પાર્થ, જે રીતે ઘટી હતી, તારા ભાઈઓ સાથે, હે યુધિષ્ઠિર.
મહાસુરસ્યાન્વવાયે હિરણ્યકશિપોઃ પુરા। નિકુમ્ભો નામ દૈત્યેન્દ્રસ્તેજસ્વી બલવાનભૂત્
મહાન અસુર હિરણ્યકશિપુના વંશમાં, એક સમયે તેજસ્વી અને બળવાન દૈત્યરાજ નિકુંભ જન્મ્યા હતા.
તસ્ય પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જાતૌ ભીમપરાક્રમૌ। સુન્દોપસુન્દૌ દૈત્યેન્દ્રૌ દારુણૌ ક્રૂરમાનસૌ
એના બે પુત્રો, મહાવીર અને ભયાનક પરાક્રમવાળા, સુન્દ અને ઉપસુન્દ નામે, દૈત્યોના રાજા અને ક્રૂર મનવાળા હતા.
તાવેકનિશ્ચયૌ દૈત્યાવેકકાર્યાર્થસંમતૌ। નિરન્તરમવર્તેતાં સમદુઃખસુખાવુભૌ
એ બંને દૈત્યોએ એક જ વિચાર અને એક જ હિત રાખી, હંમેશા સાથે મળીને, સુખ-દુઃખ બન્નેમાં સમાન ભાગીદારી રાખી.
વિનાઽન્યોન્યં ન ભુઞ્જાતે વિનાઽન્યોન્યં ન જલ્પતઃ। અન્યોન્યસ્ય પ્રિયકરાવન્યોન્યસ્ય પ્રિયંવદૌ
એકબીજા વિના તેઓ ન તો ખાતા, ન તો વાત કરતા; એકબીજાને ખુશ કરે એવા કામ કરતા અને મીઠા બોલ બોલતા.
એકશીલસમાચારૌ દ્વિધૈવૈકોઽભવત્કૃતઃ। તૌ વિવૃદ્ધૌ મહાવીર્યૌ કાર્યેષ્વપ્યેકનિશ્ચયૌ
એક જ સ્વભાવ અને વર્તન ધરાવતા, જાણે એક આત્મા બે રૂપે વિભાજિત થયો હોય; એ બંને ભાઈઓ, શક્તિમાં વધીને, દરેક કાર્યમાં એકમન હતા.
ત્રૈલોક્યવિજયાર્થાય સમાધાયૈકનિશ્ચયમ્। દીક્ષાં કૃત્વા ગતૌ વિન્ધ્યં તાવુગ્રં તેપતુસ્તપઃ
ત્રણે લોકને જીતવાનો દ્રઢ નિશ્ચય કરીને, બંનેએ દીક્ષા લીધી અને વિંધ્ય પર્વત પર જઈને ભારે તપ કર્યું.
તૌ તુ દીર્ઘેણ કાલેન તપોયુક્તૌ બભૂવતુઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાન્તૌ જટાવલ્કલધારિણૌ
લાંબા સમય સુધી તપમાં લીન રહીને, બંને ભૂખ અને તરસથી દુર્બળ થઈ ગયા, થાકેલા, ઝાટા અને વલ્કળ પહેરીને રહેતા હતા.
મલોપચિતસર્વાઙ્ગૌ વાયુભક્ષૌ બભૂવતુઃ। આત્મમાંસાનિ જુહ્વાન્તૌ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રધિષ્ઠિતૌ। ઊર્ધ્વબાહૂ ચાનિમિષૌ દીર્ઘકાલં ધૃતવ્રતૌ
બન્નેના શરીર પર મેલ ચડી ગયો હતો, હવા પર જીવતા હતા, પોતાનું માંસ હોમતા, પગના અંગૂઠા પર ઊભા રહીને, હાથ ઉપર ઉંચા કરીને, આંખ ન ઝપકાવીને લાંબા સમય સુધી વ્રત પાળ્યું.
તયોસ્તપઃપ્રભાવેણ દીર્ઘકાલં પ્રતાપિતઃ। ધૂમં પ્રમુમુચે વિન્ધ્યસ્તદ્ભુતમિવાભવત્
બન્નેના લાંબા તપના પ્રભાવથી, વિંધ્ય પર્વત ઘણો સમય તપ્ત રહ્યો અને ત્યાંથી ધૂમાડો નીકળવા લાગ્યો, જે અદ્ભુત લાગતો હતો.