ગાન્ધારિપુત્રાઃ શોચન્તઃ સર્વે તે સહ બાન્ધવૈઃ। જ્ઞાત્વા શોકં ચ પુત્રાણાં ધૃતરાષ્ટ્રોઽબ્રવીદિદં
ગાંધીારીના પુત્રો અને તેમના સગાંઓ બધા દુઃખી થઈને રડતા હતા. પોતાના પુત્રોના દુઃખને જાણીને ધૃતરાષ્ટ્રે આ રીતે કહ્યું:
સમક્ષં વાસુદેવસ્ય કુરૂણાં ચ સમક્ષતઃ। અભિષેકસ્ત્વયા પ્રાપ્તો દુષ્પ્રાપો હ્યકૃતાત્મભિઃ
વાસુદેવ અને બધા કુરુઓની હાજરીમાં, તું એ રાજ્યાભિષેક પ્રાપ્ત કર્યો છે, જે સ્વયંને જીત્યા વિના મળવો અઘરો છે.
ગચ્છ ત્વમદ્યૈવ નૃપ કૃતકૃત્યોઽસિ કૌરવ। આયુઃ પુરૂરવા રાજન્નહુષેણ યયાતિના
હવે, કૌરવ રાજા, તું આજે જ અહીંથી જા; તારી ફરજ પૂરી થઈ ગઈ છે. પુરુરવા, નહુષ અને યયાતિ જેવું તારો આયુષ્ય પણ પૂરું થયું છે.
તત્રૈવ નિવસન્તિ સ્મ ખાણ્ડવે તુ નૃપોત્તમ। રાજધાની તુ સર્વેષાં પૌરવાણાં મહાભુજ
એ ખાંડવ પ્રદેશમાં, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુવંશીઓ રહેતા હતા; એ જ બધાં પુરુવંશીઓની રાજધાની હતી.
વિનાશિતં મુનિગણૈર્લોભાદ્બુધસુતસ્ય વૈ। તસ્માત્ત્વં ખાણ્ડવપ્રસ્થં પુરં રાષ્ટ્રં ચ વર્ધય
મુનિઓએ બુધપુત્ર માટે લોભથી એ શહેર નાશ પામ્યું હતું. એટલે હવે તું ખાંડવપ્રસ્થનું શહેર અને રાજ્ય ફરી ફૂલાવજે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ કૃતલક્ષણાઃ। ત્વદ્ભક્ત્યા જન્તવશ્ચાન્યે ભજન્ત્યેવ પુરં શુભમ્
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો, દરેક પોતપોતાના ધર્મમાં સ્થિર, અને બીજા બધા પ્રજાજનો પણ તારી ભક્તિથી એ પવિત્ર શહેરનું સન્માન કરે છે.
પુરં રાષ્ટ્રં સમૃદ્ધં વૈ ધનધાન્યસમાકુલમ્। તસ્માદ્ગચ્છસ્વ કૌન્તેય ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽનઘ
એ શહેર અને રાજ્ય ધન અને અનાજથી ભરપૂર છે. એટલે, કુંતીપુત્ર, તું તારા ભાઈઓ સાથે ત્યાં જા, પાપરહિત.
પ્રતિગૃહ્ય તુ તદ્વાક્યં તસ્મૈ સર્વે પ્રણમ્ય ચ। રથૈર્નાગૈર્હયૈશ્ચાપિ સહિતાસ્તુ પદાતિભિઃ
એ વચન સ્વીકારી અને ધૃતરાષ્ટ્રને વંદન કરીને, બધા પાંડવો રથ, હાથી, ઘોડા અને પગદળ સાથે નીકળી પડ્યા.
પ્રતસ્થિરે તતો ઘોષસંયુક્તૈઃ સ્યન્દનૈર્વરૈઃ। તાન્દૃષ્ટ્વા નાગરાઃ સર્વે ભક્ત્યા ચૈવ પ્રતસ્થિરે
પછી તેઓ સંગીતથી સજ્જ ઉત્તમ રથોમાં ચડીને ચાલ્યા. તેમને જોઈને બધા નાગરિકો પણ ભક્તિપૂર્વક તેમની સાથે ચાલવા લાગ્યા.
ગચ્છતઃ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં દૃષ્ટ્વા નાગપુરાલયાત્। પાણ્ડવૈઃ સહિતા ગન્તું નાર્હતેતિ ચ નાગરાન્
પાંડવો સાથે જતા જોઈને, નાગપુરના નાગરિકોએ કહ્યું કે તેઓ પાંડવો સાથે ન જાય.
ઘોષયામાસ નગરે ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સસૌબલઃ।' તતસ્તે પાણ્ડવાસ્તત્ર ગત્વા કૃષ્ણપુરોગમાઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર અને સૌબલ સાથે શહેરમાં એ જાહેરાત કરી; પછી કૃષ્ણને આગે રાખી પાંડવો ત્યાં ગયા.
મણ્ડયાઞ્ચક્રિરે તદ્વૈ પુરં સ્વર્ગાદિવ ચ્યુતમ્। `વાસુદેવો જગન્નાથશ્ચિન્તયામાસ વાસવમ્
તેઓએ એ શહેરને એવી રીતે શણગારી દીધું કે જાણે સ્વર્ગમાંથી નીચે પડ્યું હોય. વાસુદેવ, જગન્નાથ, ઇન્દ્રનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા.
મહેન્દ્રશ્ચિન્તિતો રાજન્વિશ્વકર્માણમાદિશત્। વિશ્વકર્મન્મહાપ્રાજ્ઞ અદ્યપ્રભૃતિ તત્પુરમ્
રાજા, જ્યારે ઇન્દ્રનું ધ્યાન કરવામાં આવ્યું, ત્યારે તેણે વિશ્વકર્માને આદેશ આપ્યો; અને વિદ્વાન વિશ્વકર્માએ એ શહેર બનાવવાનું શરૂ કર્યું.
ઇન્દ્રપ્રસ્થમિતિ ખ્યાતં દિવ્યં ભૂમ્યાં ભવિષ્યતિ। મહેન્દ્રશાસનાદ્ગત્વા વિશ્વકર્મા તુ કેશવમ્
એ શહેર પૃથ્વી પર ઇન્દ્રપ્રસ્થ નામે પ્રસિદ્ધ થશે, દિવ્ય શહેર. મહેન્દ્રના આદેશથી વિશ્વકર્મા કેશવ પાસે ગયો.
પ્રણમ્ય પ્રણિપાતાર્હં કિં કરોમીત્યભાષત। વાસુદેવસ્તુ તચ્છ્રુત્વા વિશ્વકર્માણમૂચિવાન્
વિશ્વકર્માએ વંદન કરીને પૂછ્યું: 'હું શું કરું?' વાસુદેવે એ સાંભળી વિશ્વકર્માને કહ્યું.
કુરુષ્વ કુરુરાજસ્ય મહેન્દ્રપુરસન્નિભમ્। ઇન્દ્રેણ કૃતનામાનમિન્દ્રપ્રસ્થં મહાપુરમ્
કુરુરાજા માટે ઇન્દ્રના શહેર જેવું મહાન શહેર બનાવજે; તેનું નામ ઇન્દ્રપ્રસ્થ રાખજે, જેમ ઇન્દ્રે નામ આપ્યું છે.
તતઃ પુણ્યે શિવે દેશે શાન્તિં કૃત્વા મહારથાઃ। સ્વસ્તિવાચ્ય યથાન્યાયમિન્દ્રપ્રસ્થં ભવત્વિતિ
પછી એ પવિત્ર અને શુભ સ્થળે મહાન રથીઓએ શાંતિયજ્ઞ અને શુભ મંત્રો બોલી, 'આ શહેરનું નામ ઇન્દ્રપ્રસ્થ રહે' એમ નક્કી કર્યું.
તત્પુરં માપયામાસુર્દ્વૈપાયનપુરોગમાઃ। `તતઃ સ વિશ્વકર્મા તુ ચકાર પુરમુત્તમમ્
ત્યાં દ્વૈપાયનને આગે રાખીને એ શહેર બાંધવામાં આવ્યું; પછી વિશ્વકર્માએ એ ઉત્તમ શહેર તૈયાર કર્યું.
સાગરપ્રતિરૂપાભિઃ પરિખાભિરલઙ્કૃતમ્। પ્રાકારેણ ચ સંપન્નં દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતા
સમુદ્ર જેવી ઊંડી ખાઈઓથી ઘેરાયેલું અને મજબૂત પ્રાચીરથી સુરક્ષિત એ નગર આકાશને પણ આવરી લેતું હોય એવું લાગતું હતું.
પાણ્ડુરાભ્રપ્રકાશેન હિમરશ્મિનિભેન ચ। શુશુભે તત્પુરશ્રેષ્ઠં નાગૈર્ભોગવતી યથા
પાંઢરા વાદળ અને શિયાળાની કિરણો જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતું એ શ્રેષ્ઠ નગર, નાગલોકની ભોગવતીની જેમ ઝગમગતું હતું.
દ્વિપક્ષગરુડપ્રખ્યૈર્દ્વારૈઃ સૌધૈશ્ચ શોભિતમ્। ગુપ્તમભ્રચયપ્રખ્યૈર્ગોપુરૈર્મન્દરોપમૈઃ
ગરૂડ અને હાથીના પાંખ જેવી ભવ્ય દ્વારો અને મકાનોથી શોભાયમાન, મેઘસમૂહ જેવા ઊંચા ગોપુરો અને મન્દર પર્વત જેવી ભવ્યતા એ નગરને રક્ષિત કરતી હતી.
વિવિધૈરપિ નિર્વિદ્ધૈઃ શસ્ત્રોપેતૈઃ સુસંવૃતૈઃ। શક્તિભિશ્ચાવૃતં તદ્ધિ દ્વિજિહ્વૈરિવ પન્નગૈઃ
વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ અને સાવધાન યુદ્ધાઓથી ઘેરાયેલું એ નગર, બે જીભ ધરાવતાં સાપોની જેમ ચતુર સેનાઓથી સુરક્ષિત હતું.
તલ્પૈશ્ચાભ્યાસિકૈર્યુક્તં શુશુભે યોધરક્ષિતમ્। થીક્ષ્ણાઙ્કુશશતઘ્નીભિર્યન્ત્રજાલૈશ્ચ શોભિતમ્
રક્ષકો માટે આરામદાયક પાંથિયાઓથી સજ્જ, યુદ્ધાઓ દ્વારા રક્ષિત અને તીક્ષ્ણ અંકુશો, વિશાળ યંત્રો અને જુદા જુદા યંત્રજાળથી શોભાયમાન હતું.
આયસૈશ્ચ મહાચક્રૈઃ શુશુભે તત્પુરોત્તમમ્। સુવિભક્તમહારથ્યં દેવતાબાધવર્જિતમ્
મોટા લોખંડના ચકરા વડે ઝગમગતું, વિસ્તૃત અને સારી રીતે ગોઠવેલી મુખ્ય રસ્તાઓ ધરાવતું, અને દેવતાઓના વિઘ્નોથી મુક્ત એવું એ ઉત્તમ નગર હતું.
વિરોચમાનં વિવિધૈઃ પાણ્ડુરૈર્ભવનોત્તમૈઃ। તત્ત્રિવિષ્ટપસંકાશમિન્દ્રપ્રસ્થં વ્યરોચત
વિવિધ સુંદર અને પાંઢરા મહેલો વડે તેજસ્વી, એ ઇન્દ્રપ્રસ્થ નગર દેવલોક જેવા ત્રિવિષ્ઠપ સમાન ઝગમગતું હતું.
મેઘવૃન્દમિવાકાશે વિદ્ધં વિદ્યુત્સમાવૃતમ્। તત્ર રમ્યે શિવે દેશે કૌરવ્યસ્ય નિવેશનમ્
આ સુંદર અને શુભ પ્રદેશમાં કૌરવોનું નિવાસ સ્થાન, આકાશમાં વીજળીથી ઘેરાયેલા વાદળ સમૂહની જેમ ઝગમગતું હતું.
શુશુભે ધનસંપૂર્ણં ધનાધ્યક્ષક્ષયોપમમ્। તત્રાગચ્છન્દ્વિજા રાજન્સર્વવેદવિદાં વરાઃ
ધનથી ભરપૂર, ધનના દેવ કુબેરના નિવાસ સમાન એ નગરમાં, રાજા, સર્વ વેદોના જ્ઞાનમાં પારંગત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો આવ્યા હતા.
નિવાસં રોચયન્તિ સ્મ સર્વભાષાવિદસ્તથા। વણિજશ્ચાયયુસ્તત્ર નાનાદિગ્ભ્યો ધનાર્થિનઃ
ત્યાં સર્વ ભાષાઓ જાણનારા લોકો વસવા માટે આવ્યા અને ધનની ઇચ્છાથી વેપારીઓ પણ ચારે દિશાથી ત્યાં પહોંચ્યા.
સર્વશિલ્પવિદસ્તત્ર વાસાયાભ્યાગમંસ્તદા। ઉદ્યાનાનિ ચ રમ્યાણિ નગરસ્ય સમન્તતઃ
ત્યારે સર્વ પ્રકારની કળામાં નિપુણ લોકો ત્યાં વસવા આવ્યા અને શહેરને ચારેય બાજુ સુંદર બગીચાઓથી ઘેરાયેલું હતું.
આમ્રૈરામ્રાતકૈર્નીપૈરશોકૈશ્ચમ્પકૈસ્તથા। પુન્નાગૈર્નાગપુષ્પૈશ્ચ લકુચૈઃ પનસૈસ્તથા
આમ્ર, આમ્રાતક, નીપ, અશોક, ચંપક, પુન્નાગ, નાગપુષ્પ, લકુચ અને પનસના વૃક્ષો વડે,