ઇત્યુક્તા વિશ્વરૂપેણ રુદ્રં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્। જગામ ગઙ્ગામુદ્દિશ્ય પુણ્યાં ત્રિપથગાં નદીમ્
વિશ્વરૂપે એવુ કહ્યાથી, તેણે રુદ્રની પરિક્રમા કરી અને પવિત્ર ત્રિપથગા ગંગા નદી તરફ ગઈ.
પુરા વૈ નૈમિશારણ્યે દેવાઃ સત્રમુપાસતે। તત્ર વૈવસ્વતો રાજઞ્શામિત્રમકરોત્તદા
એક વખત નૈમિષારણ્યમાં દેવો યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા; ત્યાં વૈવસ્વત રાજાએ શામિત્રિ સાથે સંધિ કરી.
તતો યમો દીક્ષિતસ્તત્ર રાજ- ન્નામારયત્કંચિદપિ પ્રજાનામ્। તતઃ પ્રજાસ્તા બહુલા બભૂવુઃ કાલાતિપાતાન્મરણપ્રહીણાઃ
પછી યમરાજે ત્યાં દીક્ષા લીધી અને કોઈ પણ પ્રજાનું મૃત્યુ લાવ્યું નહીં; એથી પ્રજાઓ બહુ વધી ગઈ અને સમય જતાં મૃત્યુ બંધ થઈ ગયું.
સોમશ્ચ શક્રો વરુણઃ કુબેરઃ સાધ્યા રુદ્રા વસવોઽથાશ્વિનૌ ચ। પ્રજાપતિર્ભુવનસ્ય પ્રણેતા સમાજગ્મુસ્તત્ર દેવાસ્તથાઽન્યે
સોમ, શક્ર, વરુણ, કુબેર, સાધ્ય, રુદ્ર, વસુ અને અશ્વિનીકુમાર, તેમજ જગતના પ્રજાપતિ અને બીજા દેવતાઓ ત્યાં એકઠા થયા.
તતોઽબ્રુવઁલ્લોકગુરું સમેતા ભયાત્તીવ્રાન્માનુષાણાં વિવૃદ્ધ્યા। તસ્માદ્ભયાદુદ્વિજન્તઃ સુખેપ્સવઃ પ્રયામ સર્વે શરણં ભવન્તમ્
પછી બધા ભયથી એકઠા થઈને લોકગુરુને કહ્યું: માનવોની બહુ વધારાથી અમને ભય છે; એ ભયથી અને સુખની ઈચ્છાથી અમે બધા તારી શરણે આવ્યા છીએ.
કિં વો ભયં માનુષેભ્યો યૂયં સર્વે યદાઽમરાઃ। મા વો મર્ત્યસકાશાદ્વૈ ભયં ભવિતુમર્હતિ
તમે બધા અમર છો, તો માનવોમાંથી તમને શું ભય છે? મરણધારીમાંથી તમને ક્યારેય ડરવું ન જોઈએ.
મર્ત્યા અમર્ત્યાઃ સંવૃત્તા ન વિશેષોઽસ્તિ કશ્ચન। અવિશેષાદુદ્વિજન્તો વિશેષાર્થમિહાગતાઃ
મરણારા અને અમર, બંનેમાં હવે કોઈ ફરક રહ્યો નથી. આ ભેદ ન હોવાને કારણે બધા ચિંતિત થઈ અહીં ભેદ મેળવવા આવ્યા છે.
વૈવસ્વતો વ્યાપૃતઃ સત્રહેતો- સ્તેન ત્વિમે ન મ્રિયન્તે મનુષ્યાઃ। તસ્મિન્નેકાગ્રે કૃતસર્વકાર્યે તત એષાં ભવિતૈવાન્તકાલઃ
વૈવસ્વત યજ્ઞમાં વ્યસ્ત છે, એટલે આ મનુષ્યો મરે નથી. જ્યારે તે એકાગ્ર ચિત્તે બધું કાર્ય પૂર્ણ કરશે, ત્યારે જ એમનો અંતનો સમય આવશે.
વૈવસ્વતસ્યૈવ તનુર્વિભક્તા વીર્યેણ યુષ્માકમુત પ્રવૃદ્ધા। સૈષામન્તો ભવિતા હ્યન્તકાલે ન તત્ર વીર્યં ભવિતા નરેષુ
વૈવસ્વતનો જ એક અંશ અહીં પ્રગટ થયો છે, અને એ તમારાં બળથી વધુ શક્તિશાળી થયો છે. એનો અંત નિશ્ચિત સમયે આવશે; ત્યારે મનુષ્યોમાં તમારું બળ ચાલશે નહીં.
તતસ્તુ તે પૂર્વજદેવવાક્યં શ્રુત્વા જગ્મુર્યત્ર દેવા યજન્તે। સમાસીનાસ્તે સમેતા મહાબલા ભાગીરથ્યાં દદૃશુઃ પુણ્ડરીકમ્
પહેલાંના દેવોના વચન સાંભળી, તેઓ ત્યાં ગયા જ્યાં દેવો યજ્ઞ કરે છે. બધા મહાબળવાન એકઠા બેઠા અને ભાગીરથીની કાંઠે એક કમળ જોયું.
દૃષ્ટ્વા ચ તદ્વિસ્મિતાસ્તે બભૂવુ- સ્તેષામિન્દ્રસ્તત્ર શૂરો જગામ। સોઽપશ્યદ્યોષામથ પાવકપ્રભાં યત્ર દેવી ગઙ્ગા સતતં પ્રસૂતા
એ જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત થયા; એમા ઇન્દ્ર, વીર પુરુષ, આગળ વધ્યો. ત્યાં તેણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કન્યાને જોઈ, જ્યાં દેવી ગંગા સતત જન્મે છે.
સા તત્ર યોષા રુદતી જલાર્થિની ગઙ્ગાં દેવીં વ્યવગાહ્ય વ્યતિષ્ઠત્। તસ્યાશ્રુબિન્દુઃ પતિતો જલે ય- સ્તત્પદ્મમાસીદથ તત્ર કાઞ્ચનમ્
ત્યાં એ કન્યા રડતી અને પાણીની ઈચ્છા કરતી, ગંગા દેવીમાં પ્રવેશી ઊભી રહી. એના એક આંસુનું ટીપું પાણીમાં પડ્યું, અને ત્યાં જ સોનાનું કમળ ઉગ્યું.
તદદ્ભુતં પ્રેક્ષ્ય વજ્રી તદાની- મપૃચ્છત્તાં યોષિતમન્તિકાદ્વૈ। કા ત્વં ભદ્રે રોદિષિ કસ્ય હેતો- ર્વાક્યં તથ્યં કામયેઽહં બ્રવીહિ
એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને વજ્રધારી ઇન્દ્રે નજીક આવેલી કન્યાને પૂછ્યું: 'શુભે, તું કોણ છે અને કેમ રડે છે? સાચું કહેજે, હું સાંભળવા ઈચ્છું છું.'
ત્વં વેત્સ્યસે મામિહ યાઽસ્મિ શક્ર યદર્થં ચાહં રોદિમિ મન્દભાગ્યા। આગચ્છ રાજન્પુરતો ગમિષ્યે દ્રષ્ટાઽસિ તદ્રોદિમિ યત્કૃતેઽહમ્
'શક્ર, તું અહીં જાણશે કે હું કોણ છું અને કેમ, દુર્ભાગ્યવશ, રડું છું. રાજન, મારી આગળ આવો, હું તને બતાવીશ કે શા માટે હું રડું છું.'
તાં ગચ્છન્તીમન્વગચ્છત્તદાનીં સોઽપશ્યદારાત્તરુણં દર્શનીયમ્। સિદ્ધાસનસ્થં યુવતીસહાયં ક્રીડન્તમક્ષૈર્ગિરિરાજમૂર્ધ્નિ
જ્યારે એ કન્યા આગળ ગઈ, ત્યારે ઇન્દ્ર પણ પાછળ ગયો. દૂરથી તેણે એક સુંદર યુવાનને જોયો, જે સિદ્ધાસનમાં બેઠો હતો અને યુવતીઓ સાથે પર્વતશિખરે જૂઆ રમતો હતો.
તમબ્રવીદ્દેવરાજો મમેદં ત્વં વિદ્ધિ વિદ્વન્ભુવનં વશે સ્થિતમ્। ઈશોઽહસ્મીતિ સમન્યુરબ્રવી- દ્દૃષ્ટ્વા તમક્ષૈઃ સુભૃશં પ્રમત્તમ્
દેવરાજે તેને કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, આ જગત મારા વશમાં છે, જાણજે. હું ઈશ્વર છું!' એમ કહી, તેણે જોયું કે એ યુવાન જૂઆમાં ખૂબ મગ્ન છે, એટલે ગુસ્સે થયો.
ક્રુદ્ધં ચ શક્રં પ્રસમીક્ષ્ય દેવો જહાય શક્રં ચ શૈરુદૈક્ષત। સંસ્તમ્ભિતોઽભૂદથ દેવરાજ- સ્તેનેક્ષિતઃ સ્થાણુરિવાવતસ્થે
શક્રને ગુસ્સે થયેલો જોઈ, એ દેવે તેને અવગણ્યો અને શક્ર તરફ તીવ્ર નજરે જોયું. દેવરાજની નજરથી એ સ્થિર થઈ ગયો અને સ્તંભ જેવો ઊભો રહ્યો.
યદા તુ પર્યાપ્તમિહાસ્ય ક્રીડયા તદા દેવીં રુદતીં તામુવાચ। આનીયતામેષ યતોઽહમારા- ન્નૈનં દર્પઃ પુનરપ્યાવિશેત
જ્યારે તેની રમતમાં પૂરતું થયું, ત્યારે તેણે રડતી દેવીને કહ્યું: 'એને અહીં લાવ, હું હવે થાકી ગયો છું; ફરીથી તેમાં અહંકાર ન આવે.'
તતઃ શક્રઃ સ્પૃષ્ટમાત્રસ્તયા તુ સ્રસ્તૈરઙ્ગૈઃ પતિતોઽભૂદ્ધરણ્યામ્। તમબ્રવીદ્ભગવાનુગ્રતેજા મૈવં પુનઃ શક્ર કૃથાઃ કથંચિત્
પછી, જ્યારે એ કન્યાએ શક્રને સ્પર્શ કર્યો, ત્યારે તેના અંગો ઢીલા પડી ગયા અને તે જમીન પર પડી ગયો. ઉગ્ર તેજવાળા ભગવાને કહ્યું: 'શક્ર, ફરી ક્યારેય આવું ન કરજે.'
નિવર્તયૈનં ચ મહાદ્રિરાજં બલં ચ વીર્યં ચ તવાપ્રમેયમ્। છિદ્રસ્ય ચૈવાવિશ મધ્યમસ્ય યત્રાસતે ત્વદ્વિધાઃ સૂર્યભાસઃ
'હે મહાપર્વતરાજ, એને રોકી રાખો, કેમ કે તમારું બળ અને શક્તિ અપરંપાર છે. મધ્યના દરારમાં પ્રવેશો, જ્યાં તારા જેવાં સૂર્યપ્રભા ધરાવનારા વસે છે.'
સ તદ્વિવૃત્ય વિવરં મહાગિરે- સ્તુલ્યદ્યુતીંશ્ચતુરોઽન્યાન્દદર્શ। સ તાનભિપ્રેક્ષ્ય બભૂવ દુઃખિતઃ કચ્ચિન્નાહં ભવિતા વૈ યથેમે
પર્વતના ગુહા ખોલી, તેણે ચાર અન્ય સમાન તેજવાળાઓને જોયા. તેમને જોઈને એ દુઃખી થયો: 'શું હું પણ એમ જ બનીશ?'
તતો દેવો ગિરિશો વજ્રપાણિં વિવૃત્ય નેત્રે કુપિતોઽભ્યુવાચ। દરીમેતાં પ્રવિશ ત્વં શતક્રતો યન્માં બાલ્યાદવમંસ્થાઃ પુરસ્તાત્
પછી પર્વતેશ્વર દેવે ક્રોધથી આંખો ઉઘાડી વજ્રપાણીને કહ્યું: 'હે શતક્રતુ, આ ગુફામાં પ્રવેશ, કારણ કે તું પહેલાં યુવાનીમાં મને અવગણ્યો હતો.'
ઉક્તસ્ત્વેવં વિભુના દેવરાજઃ પ્રાવેપતાઽઽર્તો ભૃશમેવાભિષઙ્ગાત્। સ્રસ્તૈરઙ્ગૈરનિલેનેવ નુન્ન- મશ્વત્થપત્રં ગિરિરાજમૂર્ધ્નિ
ભગવાને આવું કહ્યા પછી દેવરાજ ખૂબ ડરીને કાંપી ઉઠ્યો. તેના અંગો ઢીલા પડી ગયા અને પર્વતશિખરે પવનથી હલનારા પિપળાના પાન જેવો થઈ ગયો.
સ પ્રાઞ્જલિર્વૈ વૃષવાહનેન પ્રવેપમાનઃ સહસૈવમુક્તઃ। ઉવાચ દેવં બહુરૂપમુગ્ર- મદ્યાશેષસ્ય ભુવનસ્ય ત્વં ભવાદ્યઃ
વૃષધ્વજ ભગવાન સામે હાથ જોડીને, ડરથી કાંપતો શક્ર, અચાનક这样 સંબોધાયો. તેણે બહુરૂપ, ઉગ્ર દેવને કહ્યું: 'આજે તું સમગ્ર જગતનો પ્રથમ છે.'
તમબ્રવીદુગ્રવર્ચાઃ પ્રહસ્ય નૈવંશીલાઃ શેષમિહાપ્નુવન્તિ। એતેઽપ્યેવં ભવિતારઃ પુરસ્તા- ત્તસ્માદેતાં દરીમાવિશ્ય શેષ્ય
ઉગ્રવર્ચાએ હસતાં કહ્યું: 'આવી વૃત્તિ ધરાવનારા અહીં બચી શકતા નથી. આવનારા સમયમાં એ લોકો પણ એ જ હાલતને પામશે. એટલે, તું આ ઝાડની ગુફામાં જઈને છુપાઈ જા.'
એષા ભાર્યા ભવિતા વો ન સંશયો યોનિં સર્વે માનુષીમાવિશધ્વમ્। તત્ર યૂયં કર્મ કૃત્વાઽવિષહ્યં બહૂનન્યાન્નિધનં પ્રાપયિત્વા
એ સ્ત્રી નિશ્ચયે તમારી પત્ની બનશે. તમે બધા માનવ જન્મ લો. ત્યાં તમે અનેક મુશ્કેલ કાર્યો કરીને અને ઘણા લોકોને મૃત્યુ પામાડીને—
કર્તવ્યમન્યદ્વિવિધાર્થયુક્તમ્
—બીજા અનેક કામો પણ કરવાના રહેશે, જે વિવિધ હેતુઓ સાથે જોડાયેલા હશે.
ગમિષ્યામો માનુષં દેવલોકા- દ્દુરાધરો વિહિતો યત્ર મોક્ષઃ। દેવાસ્ત્વસ્માનાદધીરઞ્જનન્યાં ધર્મો વાયુર્મઘવાનશ્વિનૌ ચ
અમે દેવલોકમાંથી માનવલોકમાં જઈશું, જ્યાં મુક્તિનો કઠિન માર્ગ સ્થાપિત છે. ધર્મ, વાયુ, મઘવાન અને અશ્વિનીકુમારો માતાના ગર્ભમાં પિતા તરીકે અમામાં પ્રવેશશે.
એતચ્છ્રુત્વા વજ્રપાણિર્વચસ્તુ દેવશ્રેષ્ઠં પુનરેવેદમાહ। વીર્યેણાહં પુરુષં કાર્યહેતો- ર્દદ્યામેષાં પઞ્ચમં મત્પ્રસૂતમ્
આ વાત સાંભળીને વજ્રધારી દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ઈન્દ્રે ફરી કહ્યું: 'આ કાર્ય માટે, મારી શક્તિથી, હું એમને પાંચમો પુત્ર આપીશ, જે મારાથી જન્મશે.'
વિશ્વભુગ્ભૂતધામા ચ શિબિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્। શાન્તિશ્ચતુર્થસ્તેષાં વૈ તેજસ્વી પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ
વિશ્વભુક, સર્વ જીવોને આધાર આપનાર, પ્રતાપી શિબી રાજા, ચોથા શાંતિ અને પાંચમો તેજસ્વી એમ એમનું સ્મરણ થાય છે.