અનુજ્ઞાતોઽથ કૃષ્ણસ્તુ બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। નિષસાદાસનાભ્યાશે પ્રીયમાણઃ શુચિસ્મિતઃ
પછી પરમેશ્વર બ્રહ્માએ અનુમતિ આપ્યા પછી, કૃષ્ણ આનંદિત અને નિર્મળ સ્મિત સાથે આસન પાસે બેઠા.
ઉવાચ સ મહાતેજા બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્। કૃતં મયેદં ભગવન્કાવ્યં પરમપૂજિતમ્
મહાતેજસ્વી તેમણે પરમેશ્વર બ્રહ્માને કહ્યું: 'હે ભગવાન, આ પવિત્ર કાવ્ય મેં રચ્યું છે.'
બ્રહ્મન્વેદરહસ્ય ચ યચ્ચાન્યત્સ્થાપિતં મયા। સાઙ્ગોપનિષદાં ચૈવ વેદાનાં વિસ્તરક્રિયા
હે બ્રહ્મન, વેદનું રહસ્ય અને જે કંઈ બીજું મેં સ્થાપ્યું છે, તેમજ વેદો, તેમના અંગો અને ઉપનિષદોની વિસ્તૃત વ્યવસ્થા પણ મેં કરી છે.
ઇતિહાસપુરાપાનામુન્મેષં નિમિષં ચ યત્। ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ ત્રિવિધં કાલસંજ્ઞિતમ્
ઇતિહાસ અને પુરાણોની ઉત્પત્તિ-વિનાશ અને જે ત્રણ પ્રકારના સમય કહેવાય છે – ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય – તે બધું.
જરામૃત્યુભયવ્યાધિભાવાભાવવિનિશ્ચયઃ। વિવિધસ્ય ચ ધર્મસ્ય હ્યાશ્રમાણાં ચ લક્ષણમ્
વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ, ભય, રોગ, હોવું કે ન હોવું, અને વિવિધ ધર્મો તથા આશ્રમોના લક્ષણોનું નિર્ધારણ પણ.
ચાતુર્વર્ણ્યવિધાનં ચ પુરાણાનાં ચ કૃત્સ્નશઃ। તપસો બ્રહ્મચર્યસ્ય પૃથિવ્યાશ્ચન્દ્રસૂર્યયોઃ
ચાતુર્વર્ણ્યની વ્યવસ્થા, તમામ પુરાણો, તપ અને બ્રહ્મચર્યની રીતો, તેમજ પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્ય વિશે પણ.
ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં પ્રમાણં ચ યુગૈઃ સહ। ઋચો યજૂષિ સામાનિ વેદાધ્યાત્મં તથૈવ ચ
ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓના માપ અને તેમના યુગો સાથેના ફેરફાર, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ તથા વેદનું સાર પણ અહીં સમજાવવામાં આવ્યું છે.
ન્યાયશિક્ષા ચિકિત્સા ચ દાનં પાશુપતં તથા। ઇતિ નૈકાશ્રયં જન્મ દિવ્યમાનુષસંજ્ઞિતમ્
ન્યાય, ભાષા શાસ્ત્ર, આયુર્વેદ, દાન તથા પાશુપત માર્ગ વગેરે અનેક વિદ્યાઓનું, દેવ અને માનવ બંનેના જન્મનું વર્ણન અહીં છે.
તીર્થાનાં ચૈવ પુણ્યાનાં દેશાનાં ચૈવ કીર્તનમ્। નદીનાં પર્વતાનાં ચ વનાનાં સાગરસ્ય ચ
પવિત્ર તીર્થો અને પુણ્યભૂમિઓ, નદીઓ, પર્વતો, જંગલો અને સમુદ્રનું પણ અહીં મહિમા ગવાયો છે.
પુરાણાં ચૈવ દિવ્યાનાં કલ્પાનાં યુદ્ધકૌશલમ્। વાક્યજાતિવિશેષાશ્ચ લોકયાત્રાક્રમશ્ચ યઃ
દિવ્ય પુરાણ કથાઓ, સર્જનના ચક્રો, યુદ્ધની કળા, ભાષાના વિવિધ પ્રકારો અને લોકજીવનની રીતિ-રિવાજોનું પણ અહીં વર્ણન છે.
યચ્ચાપિ સર્વગં વસ્તુ તચ્ચૈવ પ્રતિપાદિતમ્। પરં ન લેખકઃ કશ્ચિદેતસ્ય ભુવિ વિદ્યતે
જે સર્વવ્યાપી તત્વ છે, તેનું પણ અહીં સ્પષ્ટીકરણ થયું છે; ધરતી પર બીજું કોઈ લેખક આવું વર્ણન કરી શક્યો નથી.
તપોવિશિષ્ટદપિ વૈ વસિષ્ઠાન્મુનિપુંગવાત્। મન્યે શ્રેષ્ઠવ્યં ત્વાં વૈ રહસ્યજ્ઞાનવેદનાત્
તપમાં વિશિષ્ટ એવા વશિષ્ઠ મુનિ કરતાં પણ હું તમને શ્રેષ્ઠ માનું છું, કેમ કે તમે ગુપ્ત જ્ઞાનના જાણકાર છો.
જન્મપ્રભૃતિ સત્યાં તે વેદ્મિ ગાં બ્રહ્મવાદિનીમ્। ત્વયાચ કાવ્યમિત્યુક્તં તસ્માત્કાવ્યં ભવિષ્યતિ
તમારા જન્મથી જ હું જાણું છું કે તમે વેદપ્રેમી છો; અને તમે આને કાવ્ય કહ્યું છે, એટલે હવે આ કાવ્ય તરીકે ઓળખાશે.
અસ્ય કાવ્યસ્ય કવયો ન સમર્થા વિશેષણે। વિશેષણે ગૃહસ્થસ્ય શેષાસ્ત્રય ઇવાશ્રમાઃ
આ કાવ્યના ગુણોનું વર્ણન કવિઓ માટે અશક્ય છે, જેમ કે ગૃહસ્થના ગુણોનું વર્ણન બીજા ત્રણ આશ્રમવાળાઓ માટે અશક્ય છે.
જડાન્ધબધિરોન્મત્તં તમોભૂતં જગદ્ભવેત્। યદિ જ્ઞાનહુતાશેન ત્વયા નોજ્જ્વલિયં ભવેત્
જો તમે જ્ઞાનની અગ્નિ પ્રગટાવી ન હોત, તો જગત મૂર્ખ, અંધ, બહેરું, ઉન્મત્ત અને અંધકારમય બની જત.
તમસાન્ધસ્ય લોકસ્ય વેષ્ટિતસ્ય સ્વકર્મભિઃ। જ્ઞાનાઞ્જનશલાકાભિર્બુદ્ધિનેત્રોત્સવઃ કૃતઃ
પોતાના કર્મોથી બંધાયેલું અને અંધકારમાં ડૂબેલું જગત, તમે જ્ઞાનના અંજને બુદ્ધિને દ્રષ્ટિ આપી ઉજ્જવળ કર્યું છે.
ત્વયા ભારતસૂર્યેણ નૃણાં વિનિહતં તમઃ
હે ભારતસૂર્ય! તમે મનુષ્યોના અંધકારને નાશ કર્યો છે.
પુરાણપૂર્ણચન્દ્રેણ શ્રુતિજ્યોત્સ્નાપ્રકાશિના। નૃણાં કુમુદસૌમ્યાનાં કૃતં બુદ્ધિપ્રસાદનમ્
વેદપ્રભાથી ઝગમગતા અને પુરાણરૂપ પૂર્ણચંદ્રથી, કમળ જેવા સૌમ્ય મનુષ્યોના મન આનંદિત થયા છે.
ઇતિહાસપ્રદીપેન મોહાવરણઘાતિના। લોકગર્ભગૃહં કૃત્સ્નં યથાવત્સંપ્રકાશિતમ્
મોહના પડદાને દૂર કરનાર ઇતિહાસરૂપ દીપકથી, સમગ્ર જગતનું ગર્ભગૃહ યોગ્ય રીતે પ્રકાશિત થયું છે.
સંગ્રહાધ્યાયબીજો વૈ પૌલોમાસ્તીકમૂલવાન્। સંભવસ્કન્ધવિસ્તારઃ સભાપર્વવિટઙ્કવાન્
સંગ્રહ અધ્યાય તેનું બીજ છે, પૌલોમ અને આસ્તિક કથાઓ તેની મૂળ છે; સંભવપર્વ તેનું તણા છે અને સભાપર્વ તેની ગાંઠ છે.
આરણ્યપર્વરૂપાઢ્યો વિરાટોદ્યોગસારવાન્। ભીષ્મપર્વમહાશાખો દ્રોણપર્વપલાશવાન્
આ કાવ્ય આરણ્યકપર્વના રૂપથી સમૃદ્ધ છે, વિરાટ અને ઉદ્યોગપર્વના સારથી ભરપૂર છે; ભીષ્મપર્વ તેની મહાન ડાળી છે અને દ્રોણપર્વ તેના પાંદડા છે.
કર્ણપર્વસિતૈઃ પુષ્પૈઃ શલ્યપર્વસુગન્ધિભિઃ। સ્ત્રીપર્વૈષીકવિશ્રામઃ શાન્તિપર્વમહાફલઃ
કર્ણપર્વ તેના ફૂલો છે, શલ્યપર્વ સુગંધ છે; સ્ત્રીપર્વ આરામસ્થાન છે અને શાંતિપર્વ તેનું મહાફળ છે.
અશ્વમેધામૃતસસ્ત્વાશ્રમસ્થાનસંશ્રયઃ। મૌસલશ્રુતિસંક્ષેપઃ શિષ્ટદ્વિજનિષેવિતઃ
અશ્વમેધિક અને ઔપાસન પર્વ તથા આશ્રમવાસિક પર્વ તેનું આશ્રય છે; મૌસલપર્વ તેનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે અને ઉત્તમ દ્વિજોએ તેનું સેવન કર્યું છે.
સર્વેષાં કવિમુખ્યાનામુપજીવ્યો ભવિષ્યતિ। પર્જન્યઇવ ભૂતાનામક્ષયો ભારદ્રુમઃ
આ કાવ્ય સર્વ શ્રેષ્ઠ કવિઓનું આધાર બનશે, જેમ અક્ષય મેઘ સર્વ જીવો માટે છે અને ભારત વૃક્ષ છે.
કાવ્યસ્ય લેખનાર્થાય ગણેશઃ સ્મર્યતાં મુને
કાવ્ય લખવાનું કાર્ય આરંભતાં, હે મુનિ, સૌપ્રથમ આપણે ગણેશજીનું સ્મરણ કરીએ.
એવમાભાષ્ય તં બ્રહ્મા જગામ સ્વં નિવેશનમ્। ભગવાન્સ જગત્સ્રષ્ટા ઋષિદેવગણૈઃ સહ
આ રીતે કહ્યા પછી, જગતના સર્જનહાર ભગવાન બ્રહ્માએ ઋષિ અને દેવતાઓ સાથે પોતાના નિવાસસ્થાને પ્રસ્થાન કર્યું.
તતઃ સસ્માર હેરમ્બં વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ
પછી સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજી એ હેરંબનું સ્મરણ કર્યું.
સ્મૃતમાત્રો ગણેશાનો ભક્તચિન્તિતપૂરકઃ। તત્રાજગામ વિઘ્નેશો વેદવ્યાસો યતઃ સ્થિતઃ
જેમજ વ્યાસજી એ ગણેશજીનું સ્મરણ કર્યું, ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર વિઘ્નહર્તા ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
પૂજિતશ્ચોપવિષ્ટશ્ચ વ્યાસેનોક્તસ્તદાનઘ। લેખકો ભારતસ્યાસ્ય ભવ ત્વં ગણનાયક।। મયૈવ પ્રોચ્યમાનસ્ય મનસા કલ્પિતસ્ય ચ
પછી વ્યાસજી એ ગણનાયકને પૂજા કરીને બેઠાડ્યા અને કહ્યું: 'હે નિર્દોષ ગણનાયક, હું જે મહાભારત કહું અને મનમાં વિચારો, તેનું લેખન તું કર.'
શ્રુત્વૈતત્પ્રાહ વિઘ્નેશો યદિ મે લેખની ક્ષણમ્। લિખતો નાવતિષ્ઠેત તદા સ્યાં લેખકો હ્યહમ્
આ સાંભળીને વિઘ્નહર્તા ગણેશજી બોલ્યા: 'મારે લખતી વખતે plume એક ક્ષણ માટે પણ અટકવી ન જોઈએ, તો જ હું લેખક બનું.'