સ્ત્રીધર્મઃ પૂર્વમેવાયં નિર્મિતો મુનિભિઃ સદા। સહધર્મચરી ભર્તુરેકા એકસ્ય ચોચ્યતે
મુનિઓએ સ્ત્રીઓ માટેનો ધર્મ પહેલેથી જ નક્કી કર્યો છે – પતિના ધર્મમાં સાથી બનવી, અને એ પણ એક જ પતિ માટે કહેવાય છે.
એકો હિ ભર્તા નારીણાં કૌમાર ઇતિ લૌકિકઃ। આપત્સુ ચ નિયોગેન ભર્તુર્નાર્યાઃ પરઃ સ્મૃતઃ
લોકોમાં એવું માનવામાં આવે છે કે, યુવાવસ્થામાં સ્ત્રીનો એક જ પતિ હોય; પણ મુશ્કેલીમાં નિયમ પ્રમાણે બીજાને પતિ માનવામાં આવે છે.
ગચ્છેત ન તૃતીયં તુ તસ્યા નિષ્કૃતિરુચ્યતે। ચતુર્થે પતિતા નારી પઞ્ચમે વર્ધકી ભવેત્
સ્ત્રીએ ત્રીજા પુરુષ પાસે ન જવું જોઈએ, એ જ તેનું પ્રાયશ્ચિત માનવામાં આવે છે; ચોથા સાથે સંબંધી થવાથી સ્ત્રી પતિત બને છે, અને પાંચમા સાથે તો વેશ્યા ગણાય છે.
એવં ગતે ધર્મપથે ન વૃણે બહુપુંસ્કતામ્। અલોકાચરિતાત્ત્સમાત્કથં મુચ્યેય સઙ્કરાત્
હું ધર્મના માર્ગે ચાલીને ઘણી પતિઓ રાખવાનો વિચારતી નથી; તો પછી, પરંપરાના વિરુદ્ધ ચાલવાથી જે ગડબડ થાય છે, એમાંથી હું કેમ છુટું?
અનાવૃતાઃ પુરા નાર્યો હ્યાસઞ્શુધ્યન્તિ ચાર્તવે। સકૃદુક્તં ત્વયા નૈતન્નાધર્મસ્તે ભવિષ્યતિ
પહેલા સ્ત્રીઓ મુક્ત હતી અને ઋતુકાળે શુદ્ધ માનાતી; પણ તું એક જ વાર માંગ્યું છે, એટલે એ તારા માટે અધર્મ ગણાશે નહીં.
યદિ મે પતયઃ પઞ્ચ રતિમિચ્છામિ તૈર્મિથઃ। કૌમારં ચ ભવેત્સર્વૈઃ સંગમે સંગમે ચ મે
જો મારા પાંચ પતિ હોય અને હું એમની સાથે સુખ માણવા ઈચ્છું, તો દરેક મિલન વખતે મારું યુવપણું જળવાઈ રહે.
પતિશુશ્રૂષયા ચૈવ સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તા મયા પુરા। ભોગેચ્છા ચ મયા પ્રાપ્તા સ ચ ભોગશ્ચ મે ભવેત્
પતિની સેવા કરીને મેં પહેલા સિદ્ધિ મેળવી છે; ભોગની ઇચ્છા પણ મને મળી છે, અને એ આનંદ પણ મને મળશે.
રતિશ્ચ ભદ્રે સિદ્ધિશ્ચ ન ભજેતે પરસ્પરમ્। ભોગાનાપ્સ્યસિ સિદ્ધિં ચ યોગેન ચ મહત્ત્વતામ્
હે ભદ્રે, રતિ અને સિદ્ધિ એકસાથે મળતી નથી; પણ તું યોગ અને મહાનતાથી બંને ભોગ અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.
અન્યદેહાન્તરે ચૈવ રૂપભાગ્યગુણાન્વિતા। પઞ્ચભિઃ પ્રાપ્ય કૌમારં મહાભાગા ભવિષ્યસિ
બીજા જન્મમાં તને રૂપ, ભાગ્ય અને ગુણ મળશે; અને તું પાંચ પતિઓ સાથે યુવપણું પામશે, અને ખૂબ ધન્ય બનશે.
ગચ્છ ગઙ્ગાજલસ્થા ચ નરં પશ્યસિ યં શુભે। તમાનય મમાભ્યાશં સુરરાજં શુચિસ્મિતે
હે સુંદર સ્મિતવાળી, હવે તું ગંગાના પાણીમાં ઊભી રહી, જે પુરુષને ત્યાં જુએ, એ દેવરાજને મારા પાસે લાવ.
ઇત્યુક્તા વિશ્વરૂપેણ રુદ્રં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્। જગામ ગઙ્ગામુદ્દિશ્ય પુણ્યાં ત્રિપથગાં નદીમ્
વિશ્વરૂપે એવુ કહ્યાથી, તેણે રુદ્રની પરિક્રમા કરી અને પવિત્ર ત્રિપથગા ગંગા નદી તરફ ગઈ.
પુરા વૈ નૈમિશારણ્યે દેવાઃ સત્રમુપાસતે। તત્ર વૈવસ્વતો રાજઞ્શામિત્રમકરોત્તદા
એક વખત નૈમિષારણ્યમાં દેવો યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા; ત્યાં વૈવસ્વત રાજાએ શામિત્રિ સાથે સંધિ કરી.
તતો યમો દીક્ષિતસ્તત્ર રાજ- ન્નામારયત્કંચિદપિ પ્રજાનામ્। તતઃ પ્રજાસ્તા બહુલા બભૂવુઃ કાલાતિપાતાન્મરણપ્રહીણાઃ
પછી યમરાજે ત્યાં દીક્ષા લીધી અને કોઈ પણ પ્રજાનું મૃત્યુ લાવ્યું નહીં; એથી પ્રજાઓ બહુ વધી ગઈ અને સમય જતાં મૃત્યુ બંધ થઈ ગયું.
સોમશ્ચ શક્રો વરુણઃ કુબેરઃ સાધ્યા રુદ્રા વસવોઽથાશ્વિનૌ ચ। પ્રજાપતિર્ભુવનસ્ય પ્રણેતા સમાજગ્મુસ્તત્ર દેવાસ્તથાઽન્યે
સોમ, શક્ર, વરુણ, કુબેર, સાધ્ય, રુદ્ર, વસુ અને અશ્વિનીકુમાર, તેમજ જગતના પ્રજાપતિ અને બીજા દેવતાઓ ત્યાં એકઠા થયા.
તતોઽબ્રુવઁલ્લોકગુરું સમેતા ભયાત્તીવ્રાન્માનુષાણાં વિવૃદ્ધ્યા। તસ્માદ્ભયાદુદ્વિજન્તઃ સુખેપ્સવઃ પ્રયામ સર્વે શરણં ભવન્તમ્
પછી બધા ભયથી એકઠા થઈને લોકગુરુને કહ્યું: માનવોની બહુ વધારાથી અમને ભય છે; એ ભયથી અને સુખની ઈચ્છાથી અમે બધા તારી શરણે આવ્યા છીએ.
કિં વો ભયં માનુષેભ્યો યૂયં સર્વે યદાઽમરાઃ। મા વો મર્ત્યસકાશાદ્વૈ ભયં ભવિતુમર્હતિ
તમે બધા અમર છો, તો માનવોમાંથી તમને શું ભય છે? મરણધારીમાંથી તમને ક્યારેય ડરવું ન જોઈએ.
મર્ત્યા અમર્ત્યાઃ સંવૃત્તા ન વિશેષોઽસ્તિ કશ્ચન। અવિશેષાદુદ્વિજન્તો વિશેષાર્થમિહાગતાઃ
મરણારા અને અમર, બંનેમાં હવે કોઈ ફરક રહ્યો નથી. આ ભેદ ન હોવાને કારણે બધા ચિંતિત થઈ અહીં ભેદ મેળવવા આવ્યા છે.
વૈવસ્વતો વ્યાપૃતઃ સત્રહેતો- સ્તેન ત્વિમે ન મ્રિયન્તે મનુષ્યાઃ। તસ્મિન્નેકાગ્રે કૃતસર્વકાર્યે તત એષાં ભવિતૈવાન્તકાલઃ
વૈવસ્વત યજ્ઞમાં વ્યસ્ત છે, એટલે આ મનુષ્યો મરે નથી. જ્યારે તે એકાગ્ર ચિત્તે બધું કાર્ય પૂર્ણ કરશે, ત્યારે જ એમનો અંતનો સમય આવશે.
વૈવસ્વતસ્યૈવ તનુર્વિભક્તા વીર્યેણ યુષ્માકમુત પ્રવૃદ્ધા। સૈષામન્તો ભવિતા હ્યન્તકાલે ન તત્ર વીર્યં ભવિતા નરેષુ
વૈવસ્વતનો જ એક અંશ અહીં પ્રગટ થયો છે, અને એ તમારાં બળથી વધુ શક્તિશાળી થયો છે. એનો અંત નિશ્ચિત સમયે આવશે; ત્યારે મનુષ્યોમાં તમારું બળ ચાલશે નહીં.
તતસ્તુ તે પૂર્વજદેવવાક્યં શ્રુત્વા જગ્મુર્યત્ર દેવા યજન્તે। સમાસીનાસ્તે સમેતા મહાબલા ભાગીરથ્યાં દદૃશુઃ પુણ્ડરીકમ્
પહેલાંના દેવોના વચન સાંભળી, તેઓ ત્યાં ગયા જ્યાં દેવો યજ્ઞ કરે છે. બધા મહાબળવાન એકઠા બેઠા અને ભાગીરથીની કાંઠે એક કમળ જોયું.
દૃષ્ટ્વા ચ તદ્વિસ્મિતાસ્તે બભૂવુ- સ્તેષામિન્દ્રસ્તત્ર શૂરો જગામ। સોઽપશ્યદ્યોષામથ પાવકપ્રભાં યત્ર દેવી ગઙ્ગા સતતં પ્રસૂતા
એ જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત થયા; એમા ઇન્દ્ર, વીર પુરુષ, આગળ વધ્યો. ત્યાં તેણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કન્યાને જોઈ, જ્યાં દેવી ગંગા સતત જન્મે છે.
સા તત્ર યોષા રુદતી જલાર્થિની ગઙ્ગાં દેવીં વ્યવગાહ્ય વ્યતિષ્ઠત્। તસ્યાશ્રુબિન્દુઃ પતિતો જલે ય- સ્તત્પદ્મમાસીદથ તત્ર કાઞ્ચનમ્
ત્યાં એ કન્યા રડતી અને પાણીની ઈચ્છા કરતી, ગંગા દેવીમાં પ્રવેશી ઊભી રહી. એના એક આંસુનું ટીપું પાણીમાં પડ્યું, અને ત્યાં જ સોનાનું કમળ ઉગ્યું.
તદદ્ભુતં પ્રેક્ષ્ય વજ્રી તદાની- મપૃચ્છત્તાં યોષિતમન્તિકાદ્વૈ। કા ત્વં ભદ્રે રોદિષિ કસ્ય હેતો- ર્વાક્યં તથ્યં કામયેઽહં બ્રવીહિ
એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને વજ્રધારી ઇન્દ્રે નજીક આવેલી કન્યાને પૂછ્યું: 'શુભે, તું કોણ છે અને કેમ રડે છે? સાચું કહેજે, હું સાંભળવા ઈચ્છું છું.'
ત્વં વેત્સ્યસે મામિહ યાઽસ્મિ શક્ર યદર્થં ચાહં રોદિમિ મન્દભાગ્યા। આગચ્છ રાજન્પુરતો ગમિષ્યે દ્રષ્ટાઽસિ તદ્રોદિમિ યત્કૃતેઽહમ્
'શક્ર, તું અહીં જાણશે કે હું કોણ છું અને કેમ, દુર્ભાગ્યવશ, રડું છું. રાજન, મારી આગળ આવો, હું તને બતાવીશ કે શા માટે હું રડું છું.'
તાં ગચ્છન્તીમન્વગચ્છત્તદાનીં સોઽપશ્યદારાત્તરુણં દર્શનીયમ્। સિદ્ધાસનસ્થં યુવતીસહાયં ક્રીડન્તમક્ષૈર્ગિરિરાજમૂર્ધ્નિ
જ્યારે એ કન્યા આગળ ગઈ, ત્યારે ઇન્દ્ર પણ પાછળ ગયો. દૂરથી તેણે એક સુંદર યુવાનને જોયો, જે સિદ્ધાસનમાં બેઠો હતો અને યુવતીઓ સાથે પર્વતશિખરે જૂઆ રમતો હતો.
તમબ્રવીદ્દેવરાજો મમેદં ત્વં વિદ્ધિ વિદ્વન્ભુવનં વશે સ્થિતમ્। ઈશોઽહસ્મીતિ સમન્યુરબ્રવી- દ્દૃષ્ટ્વા તમક્ષૈઃ સુભૃશં પ્રમત્તમ્
દેવરાજે તેને કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, આ જગત મારા વશમાં છે, જાણજે. હું ઈશ્વર છું!' એમ કહી, તેણે જોયું કે એ યુવાન જૂઆમાં ખૂબ મગ્ન છે, એટલે ગુસ્સે થયો.
ક્રુદ્ધં ચ શક્રં પ્રસમીક્ષ્ય દેવો જહાય શક્રં ચ શૈરુદૈક્ષત। સંસ્તમ્ભિતોઽભૂદથ દેવરાજ- સ્તેનેક્ષિતઃ સ્થાણુરિવાવતસ્થે
શક્રને ગુસ્સે થયેલો જોઈ, એ દેવે તેને અવગણ્યો અને શક્ર તરફ તીવ્ર નજરે જોયું. દેવરાજની નજરથી એ સ્થિર થઈ ગયો અને સ્તંભ જેવો ઊભો રહ્યો.
યદા તુ પર્યાપ્તમિહાસ્ય ક્રીડયા તદા દેવીં રુદતીં તામુવાચ। આનીયતામેષ યતોઽહમારા- ન્નૈનં દર્પઃ પુનરપ્યાવિશેત
જ્યારે તેની રમતમાં પૂરતું થયું, ત્યારે તેણે રડતી દેવીને કહ્યું: 'એને અહીં લાવ, હું હવે થાકી ગયો છું; ફરીથી તેમાં અહંકાર ન આવે.'
તતઃ શક્રઃ સ્પૃષ્ટમાત્રસ્તયા તુ સ્રસ્તૈરઙ્ગૈઃ પતિતોઽભૂદ્ધરણ્યામ્। તમબ્રવીદ્ભગવાનુગ્રતેજા મૈવં પુનઃ શક્ર કૃથાઃ કથંચિત્
પછી, જ્યારે એ કન્યાએ શક્રને સ્પર્શ કર્યો, ત્યારે તેના અંગો ઢીલા પડી ગયા અને તે જમીન પર પડી ગયો. ઉગ્ર તેજવાળા ભગવાને કહ્યું: 'શક્ર, ફરી ક્યારેય આવું ન કરજે.'
નિવર્તયૈનં ચ મહાદ્રિરાજં બલં ચ વીર્યં ચ તવાપ્રમેયમ્। છિદ્રસ્ય ચૈવાવિશ મધ્યમસ્ય યત્રાસતે ત્વદ્વિધાઃ સૂર્યભાસઃ
'હે મહાપર્વતરાજ, એને રોકી રાખો, કેમ કે તમારું બળ અને શક્તિ અપરંપાર છે. મધ્યના દરારમાં પ્રવેશો, જ્યાં તારા જેવાં સૂર્યપ્રભા ધરાવનારા વસે છે.'