તત ઉત્થાય ભગવાન્વ્યાસો દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। કરે ગૃહીત્વા રાજાનં રાજવેશ્મ સમાવિશત્
પછી ભગવંત વ્યાસ, દ્વૈપાયનના પુત્ર, ઊભા રહ્યા અને રાજાને હાથ પકડીને રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા.
પાણ્ડવાશ્ચાપિ કુન્તી ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ। વિવિશુસ્તેઽપિ તત્રૈવ પ્રતીક્ષન્તે સ્મ તાવુભૌ
પાંડવો, કુંતી અને પૃષ્ઠતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પણ ત્યાં જ ગયા અને એ બંનેની રાહ જોઈ.
તતો દ્વૈપાયનસ્ત્સમૈ નરેન્દ્રાય મહાત્મને। આચખ્યૌ તદ્યથા ધર્મો બહૂનામેકપત્નિતા
પછી દ્વૈપાયને એ મહાન આત્માવાળા રાજાને સમજાવ્યું કે એક સ્ત્રીના પાંચ પતિ હોવાનો ધર્મ કેટલો યોગ્ય છે.
યથા ચ તે દદુશ્ચૈવ રાજપુત્ર્યાઃ પુરા વરમ્। ધર્માદ્યાસ્તપસા તુષ્ટાઃ પઞ્ચપત્નીત્વમીશ્વરાઃ
અને કેવી રીતે, પ્રાચીન સમયમાં, દેવતાઓએ તેની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને રાજકન્યાને પાંચ પતિઓનો વરદાન આપ્યો હતો.
મા ભૂદ્રાજંસ્તવ તાપો મનસ્થઃ પઞ્ચાનાં ભાર્યા દુહિતા મમેતિ। માતુરેષા પ્રાર્થિતા સ્યાત્તદાનીં પઞ્ચાનાં ભાર્યા દુહિતા મમેતિ
હે રાજા, એ વાતથી તારા મનમાં દુઃખ ન કર; મારી દીકરી પાંચ પતિઓની પત્ની છે, કારણ કે એ સમયે તેની માતાએ એ જ માગ્યું હતું—મારી દીકરી પાંચ પતિઓની પત્ની બને.
યાજોપયાજૌ ધર્મરતૌ તપોભ્યાં તૌ ચક્રતુઃ પઞ્ચપતિત્વમસ્યાઃ। તત્પઞ્ચભિઃ પાણ્ડુસુતૈરવાપ્તા ભાર્યા કૃષ્ણા મોદતાં વૈ કુલં તે
યજ અને ઉપયજ, જે ધર્મ અને તપમાં તત્પર હતા, એમણે એના માટે પાંચ પતિ થવાની વ્યવસ્થા કરી; તેથી કૃષ્ણા પાંચ પાંડવપુત્રોની પત્ની બની—તારું કુળ હંમેશા આનંદિત રહે.
લોકે નાન્યો વિદ્યતે ત્વદ્વિશિષ્ટઃ સર્વારીણામપ્રધૃષ્યોઽસિ રાજન્। ભૂયસ્ત્વિદં શૃણુ મે ત્વં વિશોકો યથાઽઽગતં પઞ્ચપત્નીત્વમસ્યાઃ
આ જગતમાં તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ નથી, તું બધા શત્રુઓ માટે અપરાજિત છે, હે રાજા. હવે વધુ સાંભળ, અને નિરાશ ન થા, કે કેવી રીતે એ પાંચ પતિઓની પત્ની બની.
એષા નાલાયની પૂર્વં મૌદ્ગલ્યં સ્થવિરં પતિમ્। આરાધયામાસ તદા કુષ્ઠિનં તમનિન્દિતા
આ સ્ત્રી અગાઉ નાલાયની હતી, નિર્દોષ, જેણે વૃદ્ધ અને કષ્ટથી પીડાતા મૌદગલ્ય પતિની સેવા કરી હતી.
ત્વગસ્થિભૂતં કટુકં લોલમીર્ષ્યું સુકોપનમ્। સુગન્ધેતરગન્ધાઢ્યં વલીપલિતમૂર્ધજમ્
એ પતિ ચામડી અને હાડકાં જેટલો બાકી રહ્યો હતો, કઠોર, ચંચળ, ઈર્ષાળુ, જલદી ગુસ્સે થતો, દુર્ગંધથી ભરેલો અને વાળ વાંકા તથા સફેદ હતા.
સ્થવિરં વિકૃતાકારં શીર્યમાણનખત્વચમ્। ઉચ્છિષ્ટમુપભુઞ્જાના પર્યુપાસ્તે મહામુનિમ્
એ વૃદ્ધ, વિકૃત આકારવાળા, નખ અને ચામડી સડી ગયેલા મહામુનિની એ બાકી રહેલું ખાવાનું ખાઈને સેવા કરતી.
તતઃ કદાચિદઙ્ગુષ્ઠો ભુઞ્જાનસ્ય વ્યશીર્યત। અન્નાદુદ્ધૃત્ય તચ્ચાન્નમુપભુઙ્ક્તેઽવિશઙ્કિતા
એક વખત, જ્યારે એ ખાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે એની આંગળી પડી ગઈ; એણે એ જ વાનગીમાંથી ભોજન લઈને નિર્ભયતાથી ખાધું.
તેન તસ્યાઃ પ્રસન્નેન કામવ્યાહારિણા તદા। વરં વૃણીષ્વેત્યસકૃદુક્તા વવ્રે વરં તદા
પછી, એ સમયે, પોતાની ઈચ્છા મુજબ બોલતા એ ઋષિ એના પર પ્રસન્ન થઈને વારંવાર કહ્યું: 'માગ, તું શું ઈચ્છે છે?' ત્યારે એણે પોતાનો વરદાન માગ્યો.
નાહં વૃદ્ધો ન કટુકો નેર્વ્યાવાન્નૈવ કોપનઃ। ન ચ દુર્ગન્ધવદનો ન કૃશો ન ચ લોલુપઃ
હું ન તો વૃદ્ધ છું, ન તો કડક છું, ન તો શક્તિહીન છું, ન તો ગુસ્સાવાળો છું; મારા મોંમાંથી દુર્ગંધ આવતી નથી, હું ન તો દુબળો છું, ન તો લોભી છું.
કથં ત્વાં રમયામીહ કથં ત્વાં વાસયામ્યહમ્। વદ કલ્યાણિ ભદ્રં તે યથા ત્વં મનસેચ્છસિ
હું તને અહીં કેવી રીતે પ્રસન્ન કરું? હું તારી સાથે કેવી રીતે રહી શકું? હે શુભે, જે તારા મનને ગમે તે રીતે મને કહો, તને સદાય સુખ મળે.
સા તમક્લિષ્ટકર્માણં વરદં સર્વકામદમ્। ભર્તારમનવદ્યાઙ્ગી પ્રસન્નં પ્રત્યુવાચ હ
સુંદર અંગવાળી એ સ્ત્રીએ, જેનું મન પ્રસન્ન હતું, પોતાના પતિને, જે નિર્વિઘ્ન કર્મો કરતો, સૌ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડતો અને આશીર્વાદ આપતો હતો, ઉત્તર આપ્યો.
પઞ્ચધા પ્રવિભક્તાત્મા ભગવાંલ્લોકવિશ્રુતઃ। રમય ત્વમચિન્ત્યાત્મન્પુનશ્ચૈકત્વમાગતઃ
જે ભગવાન પાંચ ભાગે વિભાજિત થઈ, છતાં ફરી એકરૂપ થયા છે અને સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે, એ અપરિચિત આત્મા, તું મને આનંદ આપ.
તાં તથેત્યબ્રવીદ્ધીમાન્મહર્ષિર્વૈ મહાતપાઃ। સ પઞ્ચધા તુ ભૂત્વા તાં રમયામાસ સર્વતઃ
મહાન તપસ્વી અને બુદ્ધિશાળી મહર્ષીએ 'જેમ તું ઈચ્છે તેમ' એમ કહ્યું અને પછી પાંચ રૂપ ધારણ કરીને સર્વ રીતે તેને પ્રસન્ન કરી.
નાલાયનીં સુકેશાન્તાં મૌદ્ગલ્યશ્ચારુહાસિનીમ્। આશ્રમેષ્વધિકં ચાપિ પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ
મૌદગલ્યે આશ્રમોમાં મહર્ષિઓ દ્વારા વિશેષ સન્માન પામતાં, સુંદર વાળ અને મીઠી સ્મિતવાળી નલાયની સાથે રહેતાં, સર્વથી વધુ માન્ય હતા.
સ ચચાર યથાકામં કામરૂપવપુઃ પુનઃ। યદા યયૌ દિવં ચાપિ તત્ર દેવર્ષિભિઃ સહ
તેઓ પોતાની ઈચ્છા મુજબ ફરી વળ્યા, અને જ્યારે સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે દેવર્ષિઓ સાથે હતા.
ચચાર સોઽમૃતાહારઃ સુરલોકે ચચાર હ। પૂજ્યમાનસ્તથા શચ્યા શક્રસ્ય ભવનેષ્વપિ
તેઓ દેવલોકમાં અમૃતનું આહાર કરીને ફર્યા અને શચી દ્વારા તથા ઇન્દ્રના મહેલોમાં પણ સન્માન પામ્યા.
મહેન્દ્રસેનયા સાર્ધં પર્યધાવદ્રિરંસયા। સૂર્યસ્ય ચ રથં દિવ્યમારુહ્ય ભગવાન્પ્રભુઃ
મહેન્દ્રની સેના સાથે, ભગવાન પર્વતો પર દોડ્યા અને પછી સૂર્યના દિવ્ય રથ પર આરૂઢ થયા.
પર્યુપેત્ય પુનર્મેરુ મેરૌ વાસમરોચયત્। આકાશગઙ્ગામાપ્લુત્ય તયા સહ તપોધનઃ
પછી ફરીથી મેરુ પર જઈ, ત્યાં નિવાસ સ્થાપ્યો; આકાશગંગામાં સ્નાન કરીને, તે તપસ્વીએ તેની સાથે સમય વિતાવ્યો.
રશ્મિજાલેષુ ચન્દ્રસ્ય ઉવાચ ચ યથાઽનિલઃ। ગિરિરૂપધરો યોગી સ મહર્ષિસ્તદા પુનઃ
ચંદ્રની કિરણોની જાળીમાં, પવનની જેમ બોલ્યા અને પછી મહર્ષિ યોગી પર્વતરૂપ ધારણ કરીને યોગમાં તત્પર થયા.
તત્પ્રભાવેન સા તસ્ય મધ્યે જજ્ઞે મહાનદી। યદા પુષ્પાકુલઃ સાલઃ સંજજ્ઞે ભગવાનૃષિઃ
તેમની શક્તિથી, તેમના મધ્યમાંથી એક મહાન નદી ઉત્પન્ન થઈ; જ્યારે સાલ વૃક્ષ ફૂલો થી છલકાયું, ત્યારે ભગવાન ઋષિ પ્રગટ થયા.
લતાત્વમનુસંપેદે તમેવાભ્યનુવેષ્ટતી। પુપોષ ચ વપુર્યસ્ય તસ્ય તસ્યાનુગં પુનઃ
લતા તેમનું અનુસરણ કરતી, તેમને વળી જતી અને તેમનું શરીર પોષતી, હંમેશા તેમની સાથે રહેતી.
સા પુપોષ સમં ભર્ત્રા સ્કન્ધેનાપિ ચચાર હ। તતસ્તસ્ય ચ તસ્યાશ્ચ તુલ્યા પ્રીતિરવર્ધત
તે લતા પતિ સાથે તેમને પોષતી અને સ્કંદ સાથે પણ ફરતી; પછી બંને વચ્ચે સમાન પ્રેમ વધતો ગયો.
તથા સા ભગવાંસ્તસ્યાઃ પ્રસાદાદૃષિસત્તમઃ। વિરરામ ચ સા ચૈવ દૈવયોગેન ભામિની
એ રીતે, તેના અનુકંપાથી, મહાન ઋષિ અને તે તેજસ્વિ સ્ત્રી, દૈવી ઈચ્છાથી શાંત થયા.
સ ચ તાં તપસા દેવીં રમયામાસ યોગતઃ। એકપત્ની તથા ભૂત્વા સદૈવાગ્રે યશસ્વિની
તેમણે તપ અને યોગ દ્વારા તે દેવીને પ્રસન્ન કરી; અને એકપત્ની બની, તે હંમેશા પ્રતિષ્ઠામાં પ્રથમ રહી.
અરુન્ધતીવ સીતેવ બભૂવાતિપતિવ્રતા। દમયન્ત્યાશ્ચ માતુઃ સ વિશેષમધિકં યયૌ
અરુંધતી અને સીતા જેવી, તે અત્યંત પતિવ્રતા બની; અને તે દમયંતીની માતા કરતાં પણ વિશેષ મહાન થયા.
એતત્તથ્યં મહારાજ મા તે ભૂદ્બુદ્ધિરન્યથા। સા વૈ નાલાયની જજ્ઞે દૈવયોગેન કેનચિત્
હે મહારાજ, આ સાચું છે, તારો મન બીજું કંઈ ન વિચારે; એ નલાયની ખરેખર દૈવી ઈચ્છાથી જન્મી હતી.