અશેત ભૂમૌ સહ પાણ્ડુપુત્રૈઃ પાદોપધાનીવ કૃતા કુશેષુ। ન તત્ર દુઃખં મનસાપિ તસ્યા ન ચાવમેને કુરુપુઙ્ગવાંસ્તાન્
કુશ ઘાસ પર પાંડુપુત્રો સાથે જમીન પર સુઈ, તેમના પગને તકિયું બનાવી; તેના મનમાં પણ કોઈ દુઃખ નહોતું, અને તેણે એ કુરુવીરોને કદી નાની નજરે જોયા નહોતા.
તે તત્ર શૂરાઃ કથયાંબભૂવુઃ કથા વિચિત્રાઃ પૃતનાધિકારાઃ। અસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ રથાંશ્ચ નાગાન્ ખડ્ગાન્ગદાશ્ચાપિ પરશ્વધાંશ્ચ
ત્યાં એ વીરોએ અનેક અદ્ભુત વાર્તાઓ કહેવી શરૂ કરી—યુદ્ધની વાતો, દેવશસ્ત્રો, રથ, હાથી, તલવાર, ગદા અને કુહાડીની વાતો.
તેષાં કથાસ્તાઃ પરિકીર્ત્યમાનાઃ પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતસ્તદાનીમ્। સુશ્રાવ કૃષ્ણાં ચ તદા નિષણ્ણાં તે ચાપિ સર્વે દદૃશુર્મનુષ્યાઃ
જ્યારે એ વાર્તાઓ ચાલી રહી હતી, ત્યારે પંચાલરાજાના પુત્રએ એ સાંભળી અને કૃષ્ણાને ત્યાં બેઠેલી જોઈ; અને બધા લોકો પણ તેમને જોઈ રહ્યા હતા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો રાજપુત્રસ્તુ સર્વં વૃત્તં તેષાં કથિતં ચૈવ રાત્રૌ। સર્વં રાજ્ઞે દ્રુપદાયાખિલેન નિવેદયિષ્યંસ્ત્વરિતો જગામ
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન રાજકુમારે રાત્રે જે બધું બન્યું તે સાંભળ્યું અને તરત જ બધું વિગતે રાજા દ્રુપદને કહેવા દોડ્યો.
પાઞ્ચાલરાજસ્તુ વિષણ્ણરૂપ- સ્તાન્પાણ્ડવાનપ્રતિવિન્દમાનઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પર્યપૃચ્છન્મહાત્મા ક્વ સા ગતા કેન નીતા ચ કૃષ્ણા
પંચાલરાજા ચિંતિત થઈ, પાંડવોને ઓળખી ન શક્યો; અને મહાન આત્માવાળા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પૂછ્યું: 'કૃષ્ણા ક્યાં ગઈ? અને એને કોણ લઈ ગયો?'
કચ્ચિન્ન શૂદ્રેણ ન હીનજેન વૈશ્યેન વા કરદેનોપપન્ના। કચ્ચિત્પદં મૂર્ધ્નિ ન પઙ્કદિગ્ધં કચ્ચિન્ન માલા પતિતા શ્મશાને
'ક્યાંક એ શૂદ્ર કે નીચ જાતિના માણસ કે કોઈ વૈશ્યે તો લઈ ગઈ નથી ને? એના પગે કાદવ તો લાગ્યું નથી ને? કે એની વણમાલા સ્મશાનમાં તો પડી નથી ને?'
કચ્ચિત્સ વર્ણપ્રવરો મનુષ્ય ઉદ્રિક્તવર્ણોઽપ્યુત એવ કચ્ચિત્। કચ્ચિન્ન વામો મમ મૂર્ધ્નિ પાદઃ કૃષ્ણાભિમર્શેન કૃતોઽદ્ય પુત્ર
'એ માણસ શ્રેષ્ઠ વર્ણનો છે ને, ભલે તેનું રૂપ અનોખું હોય? આજે મારી દીકરીના પગ કૃષ્ણાના સ્પર્શથી મારા માથે તો લાગ્યા નથી ને, પુત્ર?'
કચ્ચિન્ન તપ્સ્યે પરમપ્રતીતઃ સંયુજ્ય પાર્થેન નરર્ષભેણ। વદસ્વ તત્ત્વેન મહાનુભાવ કોઽસૌ વિજેતા દુહિતુર્મમાદ્ય
'શું મને પાર્થે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, મારી દીકરીનું વિવાહ કરીને કઠિન તપ કરવું પડશે તો નહીં ને? મહાનુભાવ, સાચું કહેજે, આજે મારી દીકરીને જીતનાર કોણ છે?'
વિચિત્રવીર્યસ્ય સુતસ્ય કચ્ચિ- ત્કુરુપ્રવીરસ્ય ધ્રિયન્તિ પુત્રાઃ। કચ્ચિત્તુ પાર્થેન યવીયસાઽધ્ય ધનુર્ગૃહીતં નિહતં ચ લક્ષ્યમ્
'વિચિત્રવીર્યના પુત્રો, મહાન કુરુઓ, હજુ જીવિત છે ને? આજે ધનુષ ધારણ કરીને નાનામાં નાના પાર્થે લક્ષ્ય ભેદ કર્યું હતું ને?'
તતસ્તથોક્તઃ પરિહૃષ્ટરૂપઃ પિત્રે શશંસાથ સ રાજપુત્રઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સોમકાનાં પ્રબર્હો વૃત્તં યથા યેન હૃતા ચ કૃષ્ણા
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, સોમકોમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદથી પિતાને બધું જે બન્યું અને કૃષ્ણા કેવી રીતે લઈ જવામાં આવી તે વિગતે કહ્યુ.
યોઽસૌ યુવા વ્યાયતલોહિતાક્ષઃ કૃષ્ણાજિની દેવસમાનરૂપઃ। યઃ કાર્મુકાગ્ર્યં કૃતવાનધિજ્યં લક્ષં ચ યઃ પાતિતવાન્પૃથિવ્યામ્
'જે યુવાન, પહોળી લાલ આંખોવાળો, કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરેલો અને દેવ જેવું રૂપ ધરાવતો, જેણે મહાન ધનુષ ચડાવ્યું અને લક્ષ્ય જમીન પર પાડી દીધું—'
અસજ્જમાનશ્ચ તતસ્તરસ્વી વૃતો દ્વિજાગ્ર્યૈરભિપૂજ્યમાનઃ। ચક્રામ વજ્રીવ દિતેઃ સુતેષુ સર્વૈશ્ચ દેવૈર્ઋષિભિશ્ચ જુષ્ટઃ
'જે ઝડપથી, કોઈ સંકોચ વિના, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા પસંદ અને સન્માનિત થયો, અને જે દેવો તથા ઋષિઓથી ઘેરાયેલો ઈન્દ્ર જેવો લાગતો હતો—'
કૃષ્મા પ્રગૃહ્યાજિનમન્વયાત્તં નાગં યથા નાગવધૂઃ પ્રહૃષ્ટા। `શ્યામો યુવા વારણમત્તગામી કૃત્વા મહત્કર્મ સુદુષ્કરં તત્
'કૃષ્ણાએ કૃષ્ણમૃગચર્મ પકડીને આનંદપૂર્વક એના પાછળ ગઈ, જેમ પ્રસન્ન હાથીણ હાથીના પાછળ જાય; એ શ્યામ, યુવાન, ગજગતિવાળો, એ મહાન અને અઘરું કામ કરી બતાવ્યું.'
યઃ સૂતપુત્રેણ ચકાર યુદ્ધં શઙ્કેઽર્જુનં તં ત્રિદશેશવીર્યમ્।' અમૃષ્યમાણેષુ નરાધિપેષુ ક્રુદ્ધેષુ વૈ તત્ર સમાપતત્સુ
'જે સૂતપુત્ર સાથે યુદ્ધ કર્યું—મને લાગે છે એ અર્જુન છે, દેવોના રાજા જેટલી શક્તિ ધરાવતો—જ્યારે ત્યાંના રાજાઓ એ સહન ન કરી ગુસ્સે થઈ એકઠા થયા.'
તતોઽપરઃ પાર્થિવસઙ્ઘમધ્યે પ્રવૃદ્ધમારુજ્ય મહીપ્રરોહમ્। પ્રાકાલયત્તેન સ પાર્થિવૌઘાન્ ભીમોઽન્તકઃ પ્રાણભૃતો યથૈવ
પછી રાજાઓની સભામાં ભીમએ એક મોટું, ફૂલેલું વૃક્ષ પકડીને, એના સહારે, જીવંત પ્રાણીઓમાં મૃત્યુ જેવો બની, સામે બેઠેલા રાજાઓને પરાસ્ત કર્યા.
બાહ્યાં પુરાદ્ભાર્ગવકર્મશાલામ્
શહેરની બહાર ભૃગુવંશીઓની કાર્યશાળા હતી.
તત્રોપવિષ્ટાર્ચિરિવાનલસ્ય તેષાં જનિત્રીતિ મમ પ્રતર્કઃ। તથાવિધૈરેવ નરપ્રવીરૈ- રુપોપવિષ્ટૈસ્ત્રિબિરગ્નિકલ્પૈઃ
ત્યાં એક સ્ત્રી અગ્નિની જ્યોતિ જેવી તેજસ્વી બેઠી હતી, જે એમને માતા હશે એમ મને લાગ્યું. એ સ્ત્રી સાથે ત્રણ પરાક્રમી પુરુષો, અગ્નિ સમાન તેજવાળા, બેસેલા હતા.
તસ્યાસ્તતસ્તાવભિવાદ્ય પાદા- વુક્ત્વા ચ કૃષ્ણામભિવાદયેતિ। સ્થિતૌ ચ તત્રૈવ નિવેદ્ય કૃષ્ણાં ભિક્ષાપ્રચારાય ગતા નરાગ્ર્યાઃ
પછી તેઓએ એ સ્ત્રીના પગે વંદન કર્યું અને કહ્યું: 'કૃષ્ણાને પણ વંદન કરજો.' પછી કૃષ્ણાની હાજરી જણાવી, એ સ્થળે ઊભા રહ્યા અને ભિક્ષા માટે બહાર ગયા.
તેષાં તુ ભૈક્ષં પ્રતિગૃહ્ય કૃષ્ણા દત્વા બલિં બ્રાહ્મણસાચ્ચ કૃત્વા। તાં ચૈવ વૃદ્ધાં પરિવેષ્ય તાંશ્ચ નરપ્રવીરાન્સ્વયમપ્યભુઙ્ક્ત
કૃષ્ણાએ તેમની ભિક્ષા સ્વીકારી, બ્રાહ્મણોને ભાગ આપ્યો, વૃદ્ધ સ્ત્રીને જમાડ્યું અને પછી પોતે પણ એ પરાક્રમી પુરુષો સાથે જમ્યા.
સુપ્તાસ્તુ તે પાર્થિવ સર્વ એવ કૃષ્ણા ચ તેષાં ચરણોપધાને। આસીત્પૃથિવ્યાં શયનં ચ તેષાં દર્ભાજિનાગ્રાસ્તરણોપપન્નમ્
બધા રાજકુમારો સુઈ ગયા અને કૃષ્ણાએ પોતાને તેમના પગ પાસે તાકિયા તરીકે રાખી. તેમની જમીન પરની ખાટલા દર્ભ ઘાસ અને પશુઓની ચામડીથી પથરાયેલી હતી.
તે નર્દમાના ઇવ કાલમેઘાઃ કથા વિચિત્રાઃ કથયાંબભૂવુઃ। ન વૈશ્યશૂદ્રૌપયિકીઃ કથાસ્તા ન ચ દ્વિજાનાં કથયન્તિ વીરાઃ
તેઓ ગાજતાં વાદળો જેવા ગર્જના કરતા વિવિધ વાતો કરતા હતા. તેમની વાતો વેપારીઓ કે શ્રમજીવીઓ માટે નહોતી, અને એ વીરોએ બ્રાહ્મણોની વાતો પણ ન કરી.
નિઃસંશયં ક્ષત્રિયપુંગવાસ્તે યથા હિ યુદ્ધં કથયન્તિ રાજન્। આશા હિ નો વ્યક્તમિયં સમૃદ્ધા મુક્તાન્હિ પાર્થાઞ્શૃણુમોઽગ્નિદાહાત્
નિઃસંદેહ, રાજન, એ શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો યુદ્ધની વાતો જ કરતા હતા. હવે આપણું આશા સ્પષ્ટપણે પૂર્ણ થઈ છે, કારણ કે આપણે સાંભળ્યું કે પાંડવો અગ્નિમાંથી બચી ગયા છે.
યથા હિ લક્ષ્યં નિહતં ધનુશ્ચ સજ્યં કૃતં તેન તથા પ્રસહ્ય। યથા હિ ભાષન્તિ પરસ્પરં તે છન્ના ધ્રુવં તે પ્રચરન્તિ પાર્થાઃ
જેમ નિશાનને વાગે અને ધનુષ્ય ચડાવવામાં આવે, તેમ તેમણે પણ શક્તિથી કામ કર્યું. તેમનું પરસ્પર વાતચીત કરવું બતાવે છે કે પાંડવો ચોક્કસ છુપાઈને ફરતા છે.
તતઃ સ રાજા દ્રુપદઃ પ્રહૃષ્ટઃ પુરોહિતં પ્રેષાયામાસ તેષામ્। વિદ્યામ યુષ્માનિતિ ભાષમાણો મહાત્માનઃ પાણ્ડુસુતાઃ સ્થ કચ્ચિત્
પછી રાજા દ્રુપદ આનંદિત થઈને પોતાના પુરોહિતને એમને પાસે મોકલ્યા અને કહ્યું: 'જાઓ, જાણો કે તમે ખરેખર મહાન આત્માવાળા પાંડુપુત્રો છો કે કેમ.'
ગૃહીતવાક્યો નૃપતેઃ પુરોધા ગત્વા પ્રશંસામભિધાય તેષામ્। વાક્યં સમગ્રં નૃપતેર્યથાવ- દુવાચ ચાનુક્રમવિક્રમેણ
રાજાના આદેશ મળ્યા પછી પુરોહિત ત્યાં ગયા, તેમની પ્રશંસા કરી અને રાજાનું આખું સંદેશ યોગ્ય ક્રમ અને રીતથી એમને સંભળાવ્યું.
વિજ્ઞાતુમિચ્છત્યવનીશ્વરો વઃ પાઞ્ચાલરાજો વરદો વરાર્હાઃ। લક્ષ્યસ્ય વેદ્ધારમિમં હિ દૃષ્ટ્વા હર્ષસ્ય નાન્તં પ્રતિપદ્યતે સઃ
પાંચાલ દેશના રાજા, ધરતીના સ્વામી, તમને ઓળખવા માંગે છે, હે યોગ્ય લોકો; જેમણે નિશાન ફોડ્યું તેને જોઈને તેઓ આનંદથી ભરાઈ ગયા છે.
આખ્યાત ચ જ્ઞાતિકુલાનુપૂર્વી પદં શિરઃસુ દ્વિષતાં કુરુધ્વમ્। પ્રહ્લાદયધ્વં હૃદયં મમેદં પાઞ્ચાલરાજસ્ય ચ સાનુગસ્ય
તમારી વંશ અને કુળની ઓળખ આપો; દુશ્મનોના મસ્તક પર પગ મૂકો; મારું અને પાંચાલરાજા તથા તેમના અનુયાયીઓનું હૃદય આનંદિત કરો.
પાણ્ડુર્હિ રાજા દ્રુપદસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રિયઃ સખા ચાત્મસમો બભૂવ। તસ્યૈષ કામો દુહિતા મમેયં સ્નુષા યદિ સ્યાદિહ કૌરવસ્ય
પાંડુ રાજા દ્રુપદના પ્રિય મિત્ર અને સમકક્ષ હતા; તેમની ઈચ્છા છે કે મારી પુત્રી કૌરવોના કુટુંબમાં વહુ બને.
અયં હિ કામો દ્રુપદસ્ય રાજ્ઞો હૃદિ સ્થિતો નિત્યમનિન્દિતાઙ્ગાઃ। યદર્જુનો વૈ પૃથુદીર્ઘબાહુ- ર્ધર્મેણ વિન્દેત સુતાં મમૈતામ્
આ રાજા દ્રુપદના હૃદયમાં સતત રહેલી ઈચ્છા છે, હે નિર્દોષો: અર્જુન, વિશાળ અને લાંબા હાથવાળો, ધર્મથી મારી પુત્રીને જીતે.
કૃતં હિ તત્સ્યાત્સુકૃતં મમેદં યશશ્ચ પુણ્યં ચ હિતં તદેતત્। અથોક્તવાક્યં હિ પુરોહિતં સ્થિતં તતો વિનીતં સમુદીક્ષ્ય રાજા
જો આવું થાય તો એ મારા માટે મહાન કાર્ય થશે, જેનાથી યશ, પુણ્ય અને કલ્યાણ મળશે. પછી પુરોહિતનું વચન સાંભળીને રાજાએ, તેને વિનમ્ર જોઈ, એમને સંબોધ્યા.