અન્યાનશક્તાન્નૃપતીન્સમીક્ષ્ય સ્વયંવરે કાર્મુકેણોત્તમેન। ધનઞ્જયસ્તદ્ધનુરેકવીરઃ સજ્યં કરોતીત્યભિવીક્ષ્ય કૃષ્ણઃ
જ્યારે બીજા રાજાઓએ શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ચઢાવી શક્યા નહીં, ત્યારે કેશવે જોયું કે ધનંજય એકલો એ ધનુષ્ય ચઢાવશે.
ઇતિ સ્વયં વાસુદેવો વિચિન્ત્ય પાર્થાન્વિવિત્સન્વિવિધૈરુપાયૈઃ। ન તદ્ધનુઃ સજ્યમિયેપ કર્તું બભૂવુરસ્યેષ્ટતમા હિ પાર્થાઃ
એ રીતે વાસુદેવએ પોતે વિચારીને અને પાંડવોને જુદા જુદા ઉપાયોથી ઓળખવા ઈચ્છીને એ ધનુષ્ય ચઢાવવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં, કારણ કે પાંડવો તેને સૌથી પ્રિય હતા.
ભ્રાતુર્વચસ્તત્પ્રસમીક્ષ્ય સર્વે જ્યેષ્ઠસ્ય પાણ્ડોસ્તનયાસ્તદાનીમ્। તમેવાર્થં ધ્યાયમાના મનોભિઃ સર્વે ચ તે તસ્થુરદીનસત્વાઃ
ત્યારે, મોટા ભાઈના શબ્દો વિચારીને, પાંડુપુત્રોએ મનથી એ જ ધ્યેય રાખીને અડગ અને નિરાશ થયા વિના ઊભા રહ્યા.
વૃષ્ણિપ્રવીરસ્તુ કુરુપ્રવીરા- નાશંસમાનઃ સહરૌહિણેયઃ। જગામ તાં ભાર્ગવકર્મશાલાં યત્રાસતે તે પુરુષપ્રવીરાઃ
વૃષ્ણિમાં શ્રેષ્ઠ અને રોહિણીપુત્ર સાથે, કુરુવીરોની આશા રાખીને, તે ભાર્ગવની કાર્યશાળામાં ગયા, જ્યાં એ મહાન પુરુષો બેઠા હતા.
તત્રોપવિષ્ટં પૃથુદીર્ઘબાહું દદર્શ કૃષ્ણઃ સહરૌહિણેયઃ। અજાતશત્રું પરિવાર્ય તાંશ્ચા- પ્યુપોપવિષ્ટાઞ્જ્વલનપ્રકાશાન્
ત્યાં, કૃષ્ણે રોહિણીપુત્ર સાથે, પહોળા અને લાંબા હાથવાળા અજાતશત્રુને બેઠેલા જોયા, અને આસપાસ બેઠેલા પુરુષો અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતા હતા.
તતોઽબ્રવીદ્વાસુદેવોઽભિગમ્ય કુન્તીસુતં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમ્। કૃષ્ણોઽહમસ્મીતિ નિપીડ્ય પાદૌ યુધિષ્ઠિરસ્યાજમીઢસ્ય રાજ્ઞઃ
પછી વાસુદેવ, કુંતીપુત્ર અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુધિષ્ઠિર પાસે ગયો, તેમના પગ દબાવીને કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ છું.'
તથૈવ તસ્યાપ્યનુ રૌહિણેય- સ્તૌ ચાપિ હૃષ્ટાઃ કુરવોઽભ્યનન્દન। પિતૃષ્વસુશ્ચાપિ યદુપ્રવીરા- વગૃહ્ણતાં ભારતમુખ્ય પાદૌ
એ જ રીતે રોહિણીપુત્રએ પણ કર્યું; અને ખુશ થયેલા કુરુઓએ તેમનું સ્વાગત કર્યું. યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભાઈઓએ પણ ભારતવંશના મુખ્યના પગ પકડીને પ્રેમ દર્શાવ્યો.
અજાતશત્રુશ્ચ કુરુપ્રવીરઃ પપ્રચ્છ કૃષ્ણં કુશલં વિલોક્ય। કથં વયં વાસુદેવ ત્વયેહ ગૂઢા વસન્તો વિદિતાશ્ચ સર્વે
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા અજાતશત્રુએ, કૃષ્ણને સુખી જોઈને પૂછ્યું: 'હે વાસુદેવ, અમે અહીં છુપાઈને રહી રહ્યા છીએ, છતાં બધાને કેવી રીતે ખબર પડી ગઈ?'
તમબ્રવીદ્વાસુદેવઃ પ્રહસ્ય ગૂઢોઽપ્યગ્નિર્જ્ઞાયત એવ રાજન્। તં વિક્રમં પાણ્ડવેયાનતીત્ય કોઽન્યઃ કર્તા વિદ્યતે માનુષેષુ
વાસુદેવે હસીને કહ્યું: 'હે રાજા, અગ્નિ છુપાય છે તો પણ ઓળખાઈ જાય છે. પાંડવોને પાછળ મૂકી આવું કાર્ય બીજું કોણ કરી શકે?'
દિષ્ટ્યા સર્વે પાવકાદ્વિપ્રમુક્તા યૂયં ઘોરાત્પાણ્ડવાઃ શત્રુસાહાઃ। દિષ્ટ્યા પાપો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ સહામાત્યો ન સકામોઽભવિષ્યત્
સૌભાગ્યથી, હે પાંડવો, તમે બધા ભયાનક અગ્નિમાંથી બચી ગયા. અને સૌભાગ્યથી, ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટ પુત્ર અને તેના મંત્રીઓએ પોતાનું મનગમતું હાંસલ કર્યું નહીં.
ભદ્રં વોઽસ્તુ નિહિતં યદ્ગુહાયાં વિવર્ધધ્વં જ્વલના ઇવૈધમાનાઃ। મા વો વિદ્યુઃ પાર્થિવાઃ કેચિદેવ યાસ્યાવહે શિબિરાયૈવ તાવત્। સોઽનુજ્ઞાતઃ પાણ્ડવેનાવ્યયશ્રીઃ પ્રાયાચ્છીઘ્રં બલદેવેન સાર્ધમ્
તમારા માટે શુભ રહે; ગુફામાં છુપાઈને તમે અગ્નિ જેમ વધો. કોઈ રાજા તમને ઓળખી ન જાય, તેટલું ધ્યાન રાખો. હવે તો આપણે શિબિર તરફ જઈએ. પાંડવની મંજૂરીથી, વાસુદેવ અને બલદેવ ઝડપથી ચાલ્યા ગયા.
ધૃષ્ટદ્યુમનસ્તુ પાઞ્ચાલ્યઃ પૃષ્ઠતઃ કુરુનન્દનૌ। અન્વગચ્છત્તદા યાન્તૌ ભાર્ગવસ્ય નિવેશને
પાંચાલપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, બંને કુરુપુત્રો ભાર્ગવના ઘર તરફ જતા હતા ત્યારે, તેમના પાછળ ગયો.
સોજ્ઞાયમાનઃ પુરુષાનવધાય સમન્તતઃ। સ્વયમારાન્નિલીનોઽભૂદ્ભાર્ગવસ્ય નિવેશને
તેણે આસપાસના પુરુષોને ઓળખી અને ધ્યાનપૂર્વક જોઈને, પોતે ભાર્ગવના ઘરમાં છુપાઈ રહ્યો.
સાયં ચ ભીમસ્તુ રિપુપ્રમાથી જિષ્ણુર્યમૌ ચાપિ મહાનુભાવૌ। ભૈક્ષં ચરિત્વા તુ યુધિષ્ઠિરાય નિવેદયાંચક્રુરદીનસત્વાઃ
સાંજે, દુશ્મનોને હરાવનાર ભીમ અને મહાન યમદ્વયી, ભિક્ષા મેળવીને, નિરાશ થયા વિના યુધિષ્ઠિરને જાણ કરી.
તતસ્તુ કુન્તી દ્રુપદાત્મજાં તા- મુવાચ કાલે વચનં વદાન્યા। તતોઽગ્રમાદાય કુરુષ્વ ભદ્રે બલિં ચ વિપ્રાય ચ દેહિ ભિક્ષામ્
પછી, યોગ્ય સમયે, કુન્તીએ દયાળુ વાણીથી દ્રુપદપુત્રીને કહ્યું: 'પહેલાં ભાગ લઈ, એ બ્રાહ્મણને આપ અને ભિક્ષા આપ.'
યે ચાન્નમિચ્છન્તિ દદસ્વ તેભ્યઃ પરિશ્રિતા યે પરિતો મનુષ્યાઃ। તતશ્ચ શેષં પ્રવિભજ્ય શીઘ્ર- મર્ધં ચતુર્ણાં મમ ચાત્મનશ્ચ
જેને ખાવાનું જોઈએ છે, તેમને આપ; આસપાસ જે લોકો ભેગા થયા છે, તેમને પણ આપ. પછી, જે બચ્યું છે, એ ઝડપથી વહેંચી, અડધું ચાર જણ માટે અને અડધું મારા માટે રાખ.
અર્ધં તુ ભીમાય ચ દેહિ ભદ્રે ય એષ નાગર્ષભતુલ્યરૂપઃ। ગૌરો યુવા સંહનનોપપન્ન એષો હિ વીરો બહુભુક્ સદૈવ
પ્યારી, આ ભીમને અડધી જમવાનું આપ, જે પુરુષોમાં વાઘ સમાન છે; ગોરો, યુવાન, મજબૂત શરીરવાળો આ વીર હંમેશા ઘણું જમતો રહે છે.
સા હૃષ્ટરૂપૈવ તુ રાજપુત્રી તસ્યા વચઃ સાધ્વવિશઙ્કમાના। યથાવદુક્તં પ્રચકાર સાધ્વી તે ચાપિ સર્વે બુભુજુસ્તદન્નમ્
રાજકન્યા આનંદિત થઈ, કોઈ શંકા વિના જે કહ્યું તે પ્રમાણે જ કરી; અને બધા એ જમવાનું આનંદથી જમ્યા.
કુશૈસ્તુ ભૂમૌ શયનં ચકાર માદ્રીપુત્રઃ સહદેવસ્તપસ્વી। અથાત્મકીયાન્યજિનાનિ સર્વે સંસ્તીર્ય વીરાઃ સુષુપુર્ધરણ્યામ્
માદ્રીપુત્ર સહદેવ, જે તપસ્વી છે, એણે જમીન પર કુશ ઘાસ પાથરી શયન તૈયાર કર્યું; પછી બધા વીરોએ પોતપોતાના મૃગચર્મ પાથરીને ધરતી પર સુઈ ગયા.
અગસ્ત્યકાન્તામભિતો દિશં તુ શિરાંસિ તેષાં કુરુસત્તમાનામ્। કુન્તી પુરસ્તાત્તુ બભૂવ તેષાં પાદાન્તરે ચાથ બભૂવ કૃષ્ણા
અગસ્ત્યપ્રિય દિશા તરફ માથું કરીને તે કુરુશ્રેષ્ઠો સુઈ ગયા; તેમની સામે કુંતી હતી અને પગ પાસે કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) સુઈ હતી.
અશેત ભૂમૌ સહ પાણ્ડુપુત્રૈઃ પાદોપધાનીવ કૃતા કુશેષુ। ન તત્ર દુઃખં મનસાપિ તસ્યા ન ચાવમેને કુરુપુઙ્ગવાંસ્તાન્
કુશ ઘાસ પર પાંડુપુત્રો સાથે જમીન પર સુઈ, તેમના પગને તકિયું બનાવી; તેના મનમાં પણ કોઈ દુઃખ નહોતું, અને તેણે એ કુરુવીરોને કદી નાની નજરે જોયા નહોતા.
તે તત્ર શૂરાઃ કથયાંબભૂવુઃ કથા વિચિત્રાઃ પૃતનાધિકારાઃ। અસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ રથાંશ્ચ નાગાન્ ખડ્ગાન્ગદાશ્ચાપિ પરશ્વધાંશ્ચ
ત્યાં એ વીરોએ અનેક અદ્ભુત વાર્તાઓ કહેવી શરૂ કરી—યુદ્ધની વાતો, દેવશસ્ત્રો, રથ, હાથી, તલવાર, ગદા અને કુહાડીની વાતો.
તેષાં કથાસ્તાઃ પરિકીર્ત્યમાનાઃ પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતસ્તદાનીમ્। સુશ્રાવ કૃષ્ણાં ચ તદા નિષણ્ણાં તે ચાપિ સર્વે દદૃશુર્મનુષ્યાઃ
જ્યારે એ વાર્તાઓ ચાલી રહી હતી, ત્યારે પંચાલરાજાના પુત્રએ એ સાંભળી અને કૃષ્ણાને ત્યાં બેઠેલી જોઈ; અને બધા લોકો પણ તેમને જોઈ રહ્યા હતા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો રાજપુત્રસ્તુ સર્વં વૃત્તં તેષાં કથિતં ચૈવ રાત્રૌ। સર્વં રાજ્ઞે દ્રુપદાયાખિલેન નિવેદયિષ્યંસ્ત્વરિતો જગામ
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન રાજકુમારે રાત્રે જે બધું બન્યું તે સાંભળ્યું અને તરત જ બધું વિગતે રાજા દ્રુપદને કહેવા દોડ્યો.
પાઞ્ચાલરાજસ્તુ વિષણ્ણરૂપ- સ્તાન્પાણ્ડવાનપ્રતિવિન્દમાનઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પર્યપૃચ્છન્મહાત્મા ક્વ સા ગતા કેન નીતા ચ કૃષ્ણા
પંચાલરાજા ચિંતિત થઈ, પાંડવોને ઓળખી ન શક્યો; અને મહાન આત્માવાળા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પૂછ્યું: 'કૃષ્ણા ક્યાં ગઈ? અને એને કોણ લઈ ગયો?'
કચ્ચિન્ન શૂદ્રેણ ન હીનજેન વૈશ્યેન વા કરદેનોપપન્ના। કચ્ચિત્પદં મૂર્ધ્નિ ન પઙ્કદિગ્ધં કચ્ચિન્ન માલા પતિતા શ્મશાને
'ક્યાંક એ શૂદ્ર કે નીચ જાતિના માણસ કે કોઈ વૈશ્યે તો લઈ ગઈ નથી ને? એના પગે કાદવ તો લાગ્યું નથી ને? કે એની વણમાલા સ્મશાનમાં તો પડી નથી ને?'
કચ્ચિત્સ વર્ણપ્રવરો મનુષ્ય ઉદ્રિક્તવર્ણોઽપ્યુત એવ કચ્ચિત્। કચ્ચિન્ન વામો મમ મૂર્ધ્નિ પાદઃ કૃષ્ણાભિમર્શેન કૃતોઽદ્ય પુત્ર
'એ માણસ શ્રેષ્ઠ વર્ણનો છે ને, ભલે તેનું રૂપ અનોખું હોય? આજે મારી દીકરીના પગ કૃષ્ણાના સ્પર્શથી મારા માથે તો લાગ્યા નથી ને, પુત્ર?'
કચ્ચિન્ન તપ્સ્યે પરમપ્રતીતઃ સંયુજ્ય પાર્થેન નરર્ષભેણ। વદસ્વ તત્ત્વેન મહાનુભાવ કોઽસૌ વિજેતા દુહિતુર્મમાદ્ય
'શું મને પાર્થે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, મારી દીકરીનું વિવાહ કરીને કઠિન તપ કરવું પડશે તો નહીં ને? મહાનુભાવ, સાચું કહેજે, આજે મારી દીકરીને જીતનાર કોણ છે?'
વિચિત્રવીર્યસ્ય સુતસ્ય કચ્ચિ- ત્કુરુપ્રવીરસ્ય ધ્રિયન્તિ પુત્રાઃ। કચ્ચિત્તુ પાર્થેન યવીયસાઽધ્ય ધનુર્ગૃહીતં નિહતં ચ લક્ષ્યમ્
'વિચિત્રવીર્યના પુત્રો, મહાન કુરુઓ, હજુ જીવિત છે ને? આજે ધનુષ ધારણ કરીને નાનામાં નાના પાર્થે લક્ષ્ય ભેદ કર્યું હતું ને?'
તતસ્તથોક્તઃ પરિહૃષ્ટરૂપઃ પિત્રે શશંસાથ સ રાજપુત્રઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સોમકાનાં પ્રબર્હો વૃત્તં યથા યેન હૃતા ચ કૃષ્ણા
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, સોમકોમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદથી પિતાને બધું જે બન્યું અને કૃષ્ણા કેવી રીતે લઈ જવામાં આવી તે વિગતે કહ્યુ.