માની દૃઢાસ્ત્રસંપન્નઃ સર્વૈશ્ચ નૃપલક્ષણૈઃ। ઉત્થિતઃ સહસા તત્ર ભ્રાતૃમધ્યે મહાબલઃ
ગર્વીલા, મજબૂત હથિયારોમાં કુશળ અને રાજાશાહી લક્ષણોથી ભરપૂર, એ મહાબળવાન ભાઈઓ વચ્ચે અચાનક ઊભો થયો.
વિલોક્ય દ્રૌપદીં હૃષ્ટો ધનુષોઽભ્યાશમાગમત્। સ બભૌ ધનુરાદાય શક્રશ્ચાપધરો યથા
દ્રૌપદીને જોઈને ખુશ થઈ, એ ધનુષ્યની નજીક ગયો; અને ધનુષ્ય ઉઠાવીને, એ ઇન્દ્ર પોતાના ધનુષ્ય સાથે જેમ તેજસ્વી લાગતો હતો તેમ દેખાયો.
ધનુરારોપયામાસ તિલમાત્રેઽભ્યતાડયત્। આરોપ્યમાણં તદ્રાજા ધનુષા બલિના તદા
એણે ધનુષ્ય ચડાવવાનું શરૂ કર્યું અને તલની દાણા જેટલું ધનુષ્યને ઝાટક્યું; એ સમયે એ મજબૂત રાજા ધનુષ્ય ચડાવી રહ્યો હતો.
ઉત્તાનશય્યમપતદઙ્ગુલ્યન્તરતાડિતઃ। સ યયૌ તાડિતસ્તેન વ્રીડન્નિવ નરાધિપઃ
આંગળીઓ વચ્ચે વાગતાં, એ સીધો પીઠ પર પડી ગયો; આવું થવાથી, રાજા શરમાયેલી રીતે ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તતો વૈકર્તનઃ કર્ણો વૃષા વૈ સૂતનન્દનઃ। ધનુરભ્યાશમાગમ્ય તોલયામાસ તદ્ધનુઃ
પછી સુતપુત્ર કર્ણ, પુરુષોમાં વાઘ, ધનુષ્યની નજીક આવીને એ ધનુષ્ય ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કરવા લાગ્યો.
તં ચાપ્યારોપ્યમાણં તદ્રોમમાત્રેઽભ્યતાડયત્। ત્રૈલોક્યવિજયી કર્ણઃ સત્વે ત્રૈલોક્યવિશ્રુતઃ
અને જ્યારે એ ધનુષ્ય ચડાવી રહ્યો હતો, ત્યારે એણે વાળ જેટલું ધનુષ્યને ઝાટક્યું; ત્રણેય લોકને જીતનાર અને શક્તિથી પ્રસિદ્ધ કર્ણ.
ધનુષા સોઽપિ નિર્ધૂત ઇતિ સર્વે ભયાકુલાઃ। એવં કર્ણે વિનિર્ધૂતે ધનુષા ચ નૃપોત્તમાઃ
એ પણ ધનુષ્યથી ફેંકાઈ ગયો, અને બધાને ભય લાગી ગયો; આવું કરીને, જ્યારે કર્ણ પણ ધનુષ્યથી ફેંકાઈ ગયો, ત્યારે શ્રેષ્ઠ રાજાઓ,
ચક્ષુર્ભિરપિ નાપશ્યન્વિનમ્રમુખપઙ્કજાઃ। દૃષ્ટ્વા કર્ણં વિનિર્ધૂતં લોકે વીરા નૃપોત્તમાઃ
એમના આંખોથી પણ જોઈ શક્યા નહીં, એમના કમળ જેવા ચહેરા નીચે વળી ગયા; કર્ણને ફેંકાતો જોઈ, વીર અને શ્રેષ્ઠ રાજાઓ,
નિરાશા ધનુરુદ્ધારે દ્રૌપદીસંગમેઽપિ ચ
ધનુષ્ય ઉઠાવવાની અને દ્રૌપદી મેળવનાની આશા છોડી દીધી.
તસ્મિંસ્તુ સંભ્રાન્તજને સમાજે નિક્ષિપ્તવાદેષુ જનાધિપેષુ। કુન્તીસુતો જિષ્ણુરિયેષ કર્તું સજ્યં ધનુસ્તત્સશરં ચ વીરઃ
એ સમયે, જ્યારે સભામાં બધું ગુંચવાઈ ગયું હતું અને રાજાઓ આશા છોડીને બેઠા હતા, ત્યારે કુંતીપુત્ર વિજયી અર્જુને ધનુષ્ય અને બાણ સાથે ચડાવવાની તૈયારી કરી.
તતો વરિષ્ઠઃ સુરદાનવાના- મુદરધીર્વૃષ્ણિકુલપ્રવીરઃ। જહર્ષ રામેણ સ પીડ્ય હસ્તં હસ્તંગતાં પાણ્ડુસુતસ્ય મત્વા
પછી દેવ-દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ, બુદ્ધિશાળી અને વૃષ્ણિ કુળના મુખ્ય શ્રીકૃષ્ણે આનંદ કર્યો, કેમ કે રામે અર્જુનનો હાથ પકડીને સમજ્યું કે હવે પાંડુપુત્રનો હાથ એમના હાથમાં આવ્યો છે.
ન જજ્ઞિરેઽન્યે નૃપવિપ્રમુખ્યાઃ સંછન્નરૂપાનથ પાણ્ડુપુત્રાન્। વિના હિ લોકે ચ યદુપ્રવીરૌ ધૌમ્યં હિ ધર્મં સહ સોદરાંશ્ચ
પણ બીજા મુખ્ય રાજા અને બ્રાહ્મણો પાંડવોને ઓળખી શક્યા નહીં, કેમ કે એમના રૂપ છુપાયેલા હતા; માત્ર જગતમાં બે શ્રેષ્ઠ યાદવો, ધૌમ્ય, ધર્મ અને એમના ભાઈઓ સિવાય.
યદા નિવૃત્તા રાજાનો ધનુષઃ સજ્યકર્મણઃ। અથોદતિષ્ઠદ્વિપ્રાણાં મધ્યાજ્જિષ્ણુરુદારધીઃ
જ્યારે રાજાઓએ ધનુષ્ય ચડાવવાનો પ્રયાસ છોડ્યો, ત્યારે ઉદારમન અર્જુન બ્રાહ્મણોમાંથી ઊભો થયો.
ઉદક્રોશન્વિપ્રમુખ્યા વિધુન્વન્તોઽજિનાનિ ચ। દૃષ્ટ્વા સંપ્રસ્થિતં પાર્થમિન્દ્રકેતુસમપ્રભમ્
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ અર્જુનને આગળ વધતો જોઈને, એમના કાંસડા હલાવતાં અને જોરથી બોલતાં, કેમ કે એ ઇન્દ્રના ધ્વજ જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
કેચિદાસન્વિમનસઃ કેચિદાસન્મુદાન્વિતાઃ। આહુઃ પરસ્પરં કેચિન્નિપુણા બુદ્ધિજીવિનઃ
કેટલાંક નિરાશ થયા, તો કેટલાક આનંદથી ભરાયા; કેટલાક બુદ્ધિશાળી અને કુશળ લોકો પરસ્પર વાતો કરતા હતા.
યત્કર્ણશલ્યપ્રમુખૈઃ ક્ષત્રિયૈર્લોકવિશ્રુતૈઃ। નાનતં બલવદ્ભિર્હિ ધનુર્વેદપરાયણૈઃ
આ ધનુષ્ય, જે મનુષ્યોમાં પ્રસિદ્ધ છે, તેને કર્ણ અને શલ્ય જેવા શક્તિશાળી ક્ષત્રિયોએ, ધનુર્વેદમાં નિષ્ણાત રહીને, હાથમાં લીધું છે.
તત્કથં ત્વકૃતાસ્ત્રેણ પ્રાણતો દુર્બલીયસા। વટુમાત્રેણ શક્યં હિ સજ્યં કર્તું ધનુર્દ્વિજાઃ
તો પછી, જે શસ્ત્રવિદ્યામાં અજાણ, શરીરે દુર્બળ અને માત્ર યુવાન છે, તે કેવી રીતે આ ધનુષ્ય ચડાવી શકે, હે દ્વિજો?
અવહાસ્યા ભવિષ્યન્તિ બ્રાહ્મણાઃ સર્વરાજસુ। કર્મણ્યસ્મિન્નસંસિદ્ધે ચાપલાદપરીક્ષિતે
જો આ કાર્ય પૂરું નહીં થાય અને વિવેક વિના અજાણપણે પ્રયાસ કરવામાં આવે, તો બધા રાજાઓ વચ્ચે બ્રાહ્મણો હાસ્યાસ્પદ બની જશે.
યદ્યેષ દર્પાદ્ધર્ષાદ્વાપ્યથ બ્રાહ્મણચાપલાત્। પ્રસ્થિતો ધનુરાયન્તું વાર્યતાં સાધુ મા ગમત્
જો એ ગર્વ કે અહંકારથી, અથવા બ્રાહ્મણોના ઉતાવળથી ધનુષ્ય ચડાવવા આવ્યો હોય, તો તેને રોકો—એ આગળ ન વધે.
નાવહાસ્યા ભવિષ્યામો ન ચ લાઘવમાસ્થિતાઃ। ન ચ વિદ્વિષ્ટતાં લોકે ગમિષ્યામો મહીક્ષિતામ્
અમે હાસ્યના પાત્ર નહીં બનીએ, ન તો અમને કોઈ તુચ્છ માને, અને ન તો ધરતીના રાજાઓ અમારો દ્વેષ કરશે.
કેચિદાહુર્યુવા શ્રીમાન્નાગરાજકરોપમઃ। પીનસ્કન્ધોરુબાહુશ્ચ ધૈર્યેણ હિમવાનિવ
કેટલાંક કહેતા હતા, 'એ યુવાન છે, તેજસ્વી છે, તેના ભુજાઓ અને ખભા નાગરાજ જેવા છે, અને ધૈર્યમાં હિમાલય જેવો અડગ છે.'
સિંહખેલગતિઃ શ્રીમાન્મત્તનાગેન્દ્રવિક્રમઃ। સંભાવ્યમસ્મિન્કર્મેદમુત્સાહાચ્ચાનુમીયતે
એ સિંહ જેવી ચાલે છે, તેજસ્વી છે, અને ઉન્મત્ત હાથી જેવી શૂરતા ધરાવે છે; તેની ઉત્સાહ જોઈને લાગે છે કે એ આ કાર્ય કરી શકે છે.
શક્તિરસ્ય મહોત્સાહા ન હ્યશક્તઃ સ્વયં વ્રજેત્। ન ચ તદ્વિદ્યતે કિંચિત્કર્મ લોકેષુ યદ્ભવેત્
એમાં મોટી શક્તિ અને ઉત્સાહ છે; કેમ કે જેમાં શક્તિ ન હોય, એ પોતે આવીને પ્રયત્ન ન કરે. દુનિયામાં એવું કોઈ કામ નથી, જે શક્ય ન હોય.
બ્રાહ્મણાનામસાધ્યં ચ નૃષુ સંસ્થાનચારિષુ। અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ ફલાહારા દૃઢવ્રતાઃ
માણસોમાં રહેતા બ્રાહ્મણો માટે અશક્ય કંઈ નથી; કેટલાક માત્ર પાણી, વાયુ કે ફળ ખાઈને, દૃઢ વ્રત રાખીને જીવે છે.
દુર્બલા અપિ વિપ્રા હિ બલીયાંસઃ સ્વેતજસા। બ્રાહ્મણો નાવમન્તવ્યઃ સદસદ્વા સમાચરન્
બ્રાહ્મણો જો દુર્બળ હોય તો પણ, પોતાના આંતરિક તેજથી શક્તિશાળી હોય છે; બ્રાહ્મણને ક્યારેય તુચ્છ ન માનવો, તે સારા કે ખરાબ કર્મ કરે ત્યારે પણ.
સુખં દુઃખં મહદ્ધ્રસ્વં કર્મ યત્સમુપાગતમ્। જામદગ્ન્યેન રામેણ નિર્જિતાઃ ક્ષત્રિયા યુધિ
સુખ-દુઃખ, મોટું કે નાનું—જેવું કાર્ય આવે, તેમાં જમદગ્નિના પુત્ર રામે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયોને હરાવ્યા હતા.
પીતઃ સમુદ્રોઽગસ્ત્યેન અગાધો બ્રહ્મતેજસા। તસ્માદ્બ્રુવન્તુ સર્વેઽત્ર વટુરેષ ધનુર્મહાન્
અગસ્ત્યે પોતાના તેજથી, અઘાધ સમુદ્રને પી ગયો હતો; એટલે બધાએ કહો—આ યુવાન મહાન છે અને આ ધનુષ્ય પણ મહાન છે.
આરોપયતુ શીઘ્રં વૈ તથેત્યૂચુર્દ્વિજર્ષભાઃ
'એ ઝડપથી ધનુષ્ય ચડાવે,' એમ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ કહ્યું.
અર્જુનો ધનુષોઽભ્યાશે તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ। `અર્જુનઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠો ધૃષ્ટદ્યુમ્નમથાબ્રવીત્
અર્જુન ધનુષ્યની પાસે પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહ્યો; પછી પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુને દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽબ્રવીદ્વચઃ
તેના એ શબ્દો સાંભળી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ને જવાબ આપ્યો.