તતઃ પ્રાદાત્પિતા કન્યાં રુરવે તાં પ્રમદ્વરામ્। વિવાહં સ્થાપયિત્વાગ્રે નક્ષત્રે ભગદૈવતે
પછી પિતાએ એ કન્યા, પ્રમદ્વરા, રુરુને આપી, શુભ નક્ષત્ર અને દેવતાઓના સંયોજનમાં લગ્ન નક્કી કર્યો.
તતઃ કતિપયાહસ્ય વિવાહે સમુપસ્થિતે। સખીભિઃ ક્રીડતી સાર્ધં સા કન્યાવરવર્ણિની
કેટલાંક દિવસો પછી, લગ્ન નજીક આવ્યા ત્યારે, એ સુંદર કન્યા પોતાના સખીઓ સાથે રમતી હતી.
નાપશ્યત્સંપ્રસુપ્તં વૈ ભુજંગં તિર્યગાયતમ્। પદા ચૈનં સમાક્રામન્મુમૂર્ષુઃ કાલચોદિતા
એ કન્યાએ રસ્તામાં ઊંઘતો અને લંબાઈમાં પડેલો સાપ જોયો નહીં, અને કાળના પ્રેરણે, મૃત્યુની ઈચ્છા સાથે, પગથી એ પર ચાલીને ગઈ.
સ તસ્યાઃ સંપ્રમત્તાયાશ્ચોદિતઃ કાલધર્મણા। વિષોપલિપ્તાન્દશનાન્ભૃશમઙ્ગે ન્યપાતયત્
કન્યા બેધ્યાન હતી, ત્યારે કાળના નિયમથી ઉદભવેલા એ સાપે, ઝેરી દાંતથી તેના શરીર પર જોરદાર દંશ કર્યો.
સા દષ્ટા તેન સર્પેણ પપાત સહસા ભુવિ। વિવર્ણા વિગતશ્રીકા ભ્રષ્ટાભરણચેતના
સાપના દંશથી એ કન્યા અચાનક જમીન પર પડી ગઈ; એનો રંગ ઉડી ગયો, સુંદરતા ગુમાવી, આભૂષણો અને ચેતના પણ ગુમાવી.
નિરાનન્દકરી તેષાં બન્ધૂનાં મુક્તમૂર્ધજા। વ્યસુરપ્રેક્ષણીયા સા પ્રેક્ષણીયતમાઽભવત્
એ loosen થયેલા વાળવાળી, જીવ વગરની, હવે દેખાવા યોગ્ય ન રહી, અને પોતાના સગાઓ માટે દુઃખનું કારણ બની, જ્યારે પહેલાં એ સૌથી સુંદર હતી.
પ્રસુપ્તેવાભવચ્ચાપિ ભુવિ સર્પવિષાર્દિતા। ભૂયો મનોહરતરા બભૂવ તનુમધ્યમા
સાપના ઝેરથી એ જમીન પર સૂતી જેવી પડી રહી, અને એના પાતળા શરીરમાં વધુ આકર્ષણ આવી ગયું.
દદર્શ તાં પિતા ચૈવ યે ચૈવાન્યે તપસ્વિનઃ। વિચેષ્ટમાનાં પતિતાં ભૂતલે પદ્મવર્ચસમ્
એના પિતા અને અન્ય તપસ્વીઓએ, એ કન્યાને જમીન પર પડેલી અને તડપતી, કમળ જેવી તેજસ્વી જોઈ.
તતઃ સર્વે દ્વિજતરાઃ સમાજગ્મુઃ કૃપાન્વિતાઃ। સ્વસ્ત્યાત્રેયો મહાજાનુઃ કુશિકઃ શઙ્ખમેખલઃ
પછી બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, દયાથી ભરપૂર થઈ, ત્યાં એકત્ર થયા: સ્વસ્ત્યાત્રેય, મહાજાનુ, કુશિક અને શંખમેખલ.
ઉદ્દાલકઃ કઠશ્ચૈવ શ્વેતશ્ચૈવ મહાયશાઃ। ભરદ્વાજઃ કૌણકૃત્સ્ય આર્ષ્ટિષેણોઽથ ગૌતમઃ
ઉદ્દાલક, કઠ, મહાયશસ્વી શ્વેત, ભરદ્વાજ, કૌણકૃત્સ, ઋષ્ટિશેન અને ગૌતમ પણ આવ્યા.
પ્રમતિઃ સહ પુત્રેણ તથાન્યે વનવાસિનઃ। તાં તે કન્યાં વ્યસું દૃષ્ટ્વા ભુજંગસ્ય વિષાર્દિતામ્
પ્રમતિ પોતાના પુત્ર અને અન્ય વનવાસીઓ સાથે મળીને, એ કન્યાને સાપના ઝેરથી નિર્વાણ થયેલી જોઈ.
રુરુદુઃ કૃપયાઽવિષ્ટા રુરુસ્ત્વાર્તો બહિર્યયૌ। તે ચ સર્વે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્રૈવોપાવિશંસ્તદા
દયાથી ભરાઈને બધા રડી પડ્યા; પણ રૂરુ દુઃખથી વ્યથિત થઈ બહાર ગયો, જ્યારે બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ત્યાં બેઠા રહ્યા.
તેષુ તત્રોપવિષ્ટેષુ બ્રાહ્મણેષુ મહાત્મસુ। રુરુશ્ચુક્રોશ ગહનં વનં ગત્વાઽતિદુઃખિતઃ
જ્યારે મહાત્મા બ્રાહ્મણો ત્યાં બેઠા હતા, રૂરુ ખૂબ દુઃખી થઈ ઘન વનમાં ગયો અને ઉંચે અવાજે રડવા લાગ્યો.
શોકેનાભિહતઃ સોઽથ વિલપન્કરુણં બહુ। અબ્રવીદ્વચનં શોચન્પ્રિયાં સ્મૃત્વા પ્રમદ્વરામ્
પછી, શોકથી ઘેરાઈને, તેણે ખૂબ જ કરુણા સાથે વિલાપ કર્યો અને પોતાની પ્રિય પ્રમદ્વરા ને યાદ કરીને દુઃખભર્યા શબ્દો બોલ્યા.
શેતે સા ભુવિ તન્વઙ્ગી મમ શોકવિવર્ધિની। `પ્રાણાનપહરન્તીવ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના
એ તનુદેહી ધરા પર પડી છે, મારા શોકને વધારતી, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવી મુખવાળી, જાણે મારા પ્રાણ લઈ રહી છે.
યદિ પીનાયતશ્રોણી પદ્મપત્રનિભેક્ષણા। મુમૂર્ષુરપિ મે પ્રાણાનાદાયાશુ ગમિષ્યતિ
જો એ પુષ્કળ અને વિશાળ કટિવાળી, કમળપાંદાની જેવી આંખવાળી, મૃત્યુ પામવા જઈ રહી છે, તો શું એ મારી સાથે મારા પ્રાણ પણ લઈ જશે?
પિતૃમાતૃસખીનાં ચ લુપ્તપિણ્ડસ્ય તસ્ય મે।' બાન્ધવાનાં ચ સર્વેષાં કિં નુ દુઃખમતઃપરમ્
મારા પિતા, માતા, મિત્રો અને બધા સગાઓ માટે, આ પ્રિય વ્યક્તિના ગુમાવાનો, પિંડ દાનથી વંચિત થયાનો, કરતાં વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે?
યદિ દત્તં તપસ્તપ્તં ગુરવો વા મયા યદિ। સમ્યગારાધિતાસ્તેન સંજીવતુ મમ પ્રિયા
જો મેં ક્યારેક દાન આપ્યું છે, તપ કર્યું છે, કે ગુરુઓની યોગ્ય રીતે સેવા કરી છે, તો એ પુણ્યથી મારી પ્રિય ફરી જીવિત થાય.
યથા ચ જન્મપ્રભૃતિ યતાત્માઽહં ધૃતવ્રતઃ। પ્રમદ્વરા તથાદ્યૈષા સમુત્તિષ્ઠતુ ભામિની
જેમ હું જન્મથી આત્મસંયમ અને વ્રતમાં સ્થિર રહ્યો છું, તેમ આ તેજસ્વી પ્રમદ્વરા આજે ઊભી થાય.
[એવં લાલપ્યતસ્તસ્ય ભાર્યાર્થે દુઃખિતસ્ય ચ। દેવદૂતસ્તદાઽભ્યેત્ય વાક્યમાહ રુરું વને।।]
જ્યારે એ પત્ની માટે દુઃખી થઈને આવું વિલાપ કરતો હતો, ત્યારે એક દેવદૂત વનમાં રૂરુ પાસે આવ્યો અને શબ્દો બોલ્યા.
કૃષ્ણે વિષ્ણૌ હૃષીકેશે લોકેશેઽસુરવિદ્વિષિ। યદિ મે નિશ્ચલા ભક્તિર્મમ જીવતુ સા પ્રિયા
જો મારી કૃષ્ણ, વિષ્ણુ, હૃષીકેશ, લોકના સ્વામી અને અસુરોના શત્રુમાં અડગ ભક્તિ છે, તો મારી પ્રિય જીવિત થાય.
વિલપ્યમાને તુ રુરૌ સર્વે દેવાઃ કૃપાન્વિતાઃ। દૂતં પ્રસ્થાપયામાસુઃ સંદિશ્યાસ્ય હિતં વચઃ
રૂરુ વિલાપ કરતો હતો ત્યારે બધા દેવો દયાથી ભરાઈ, એક દૂતને મોકલ્યો અને તેને રૂરુના હિત માટે શબ્દો કહેવા કહ્યું.
સ દૂતસ્ત્વરિતોઽભ્યેત્ય દેવાનાં પ્રિયકૃચ્છુચિઃ। ઉવાચ દેવવચનં રુરુમાભાષ્ય દુઃખિતમ્
એ દેવોનો પવિત્ર અને પ્રિય દૂત ઝડપથી આવ્યો અને દુઃખી રૂરુને દેવોના શબ્દો કહ્યું.
દેવૈઃ સર્વૈરહં બ્રહ્મન્પ્રેષિતોઽસ્મિ તવાન્તિકમ્। ત્વદ્ધિતં ત્વદ્ધિતૈરુક્તં શૃણુ વાક્યં દ્વિજોત્તમ
હું બધા દેવો દ્વારા તારા પાસે મોકલાયો છું, બ્રાહ્મણ; શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તારા હિત માટે કહેવામાં આવેલા શબ્દો સાંભળ.
અભિધત્સે હ યદ્વાચા રુરો દુઃખાન્ન તન્મૃષા। ન તુ મર્ત્યસ્ય ધર્માત્મન્નાયુરસ્તિ ગતાયુષઃ
રૂરુ, તું દુઃખમાં જે કહે છે, એ વ્યર્થ નથી; પણ, ધર્મનિષ્ઠ મનુષ્ય માટે, એકવાર જીવન જતું હોય, પાછું આવતું નથી.
ગતાયુરેષા કૃપણા ગન્ધર્વાપ્સરસોઃ સુતા। તસ્માચ્છોકે મનસ્તાત મા કૃથાસ્ત્વં કથંચન
એ ગંધર્વ અને અપ્સરાની દિકરી, દુઃખી, હવે જીવિત નથી; તેથી, પ્રિય, તું શોકમાં મન ન લગાડ.
ઉપાયશ્ચાત્ર વિહિતઃ પૂર્વં દેવૈર્મહાત્મભિઃ। તં યદીચ્છસિ કર્તું ત્વં પ્રાપ્સ્યસીહ પ્રમદ્વરામ્
મહાન દેવોએ અગાઉ એક ઉપાય નક્કી કર્યો છે; જો તું એ કરવા ઈચ્છે, તો તું અહીં પ્રમદ્વરા મેળવી શકે છે.
ક ઉપાયઃ કૃતો દેવૈર્બૂહિ તત્ત્વેન ખેચર। કરિષ્યેઽહં તથા શ્રુત્વા ત્રાતુમર્હતિ માં ભવાન્
દેવોએ કયો ઉપાય નક્કી કર્યો છે? સાચું કહો, આકાશમાં વિહાર કરનાર; સાંભળીને હું એ જ રીતે કરીશ—મારે બચાવવું તું યોગ્ય છે.
આયુષોઽર્ધં પ્રયચ્છ ત્વં કન્યાયૈ ભૃગુનન્દન। એવમુત્થાસ્યતિ રુરો તવ ભાર્યા પ્રયદ્વરા
ભૃગુના વંશજ, તમે કન્યાને તમારી આયુષ્યનો અડધો ભાગ આપો; έτσι, તમારી પત્ની પ્રમદ્વરા ફરીથી જીવંત થશે.
આયુષોઽર્ધં પ્રયચ્છામિ કન્યાયૈ ખેચરોત્તમ। શૃઙ્ગારરૂપાભરણા સમુત્તિષ્ઠતુ મે પ્રિયા
હે આકાશમાં ફરતા શ્રેષ્ઠ, હું મારી આયુષ્યનો અડધો ભાગ કન્યાને આપું છું; મારી પ્રિય, સુંદરતા અને આભૂષણોથી સજ્જ, ફરીથી ઉઠી જાય.