એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મેનકાયાં પ્રજજ્ઞિવાન્। ગન્ધર્વરાજો વિપ્રર્ષે વિશ્વાવસુરિતિ સ્મૃતઃ
એ જ સમયે, હે ઋષિ, ગંધર્વોના રાજા, જે 'વિશ્વાવસુ' તરીકે ઓળખાતા હતા, મેનકાથી જન્મ્યા.
અપ્સરા મેનકા તસ્ય તં ગર્ભં ભૃગુનન્દન। ઉત્સસર્જ યથાકાલં સ્થૂલકેશાશ્રમં પ્રતિ
મેનકા, એ અપ્સરા, યોગ્ય સમયે, એ પુત્રને, હે ભૃગુનંદન, પોતાના ગર્ભમાંથી બહાર કાઢીને, સ્થૂલકેશના આશ્રમ તરફ મોકલ્યો.
ઉત્સૃજ્ય ચૈવ તં ગર્ભં નદ્યાસ્તીરે જગામ સા। અપ્સરા મેનકા બ્રહ્મન્નિર્દયા નિરપત્રપા
મેનકા એ નદીના કિનારે એ ગર્ભને છોડી દીધો અને, હે બ્રાહ્મણ, દયાવિહિન અને શરમ વગર ત્યાંથી ચાલી ગઈ.
કન્યામમરગર્ભાભાં જ્વલન્તીમિવ ચ શ્રિયા। તાં દદર્શ સમુત્સૃષ્ટાં નદીતીરે મહાનૃષિઃ
મહાન ઋષિએ નદીના કિનારે છોડી દેવાયેલી એ કન્યાને જોયી, જે અમર લોકોના ગર્ભ જેવી તેજસ્વી અને સુંદર હતી.
સ્થૂલકેશઃ સ તેજસ્વી વિજને બન્ધુવર્જિતામ્। સ તાં દૃષ્ટ્વા તદા કન્યાં સ્થૂલકેશો મહાદ્વિજઃ
તે તેજસ્વી અને મહાન બ્રાહ્મણ, સ્થૂલાકેશ, એ કન્યાને એકલાં, જંગલમાં, કોઈ સગા વગર જોઈ.
જગ્રાહ ચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ કૃપાવિષ્ટઃ પુપોષ ચ। વવૃધે સા વરારોહા તસ્યાશ્રમપદે શુભે
મુનિશ્રેષ્ઠ એ દયાથી ભરપૂર થઈ એ કન્યાને અપનાવી અને ઉછેરી; એ સુંદર કન્યા તેના આશ્રમમાં વધતી ગઈ.
જાતકાદ્યાઃ ક્રિયાશ્ચાસ્યા વિધિપૂર્વં યથાક્રમમ્। સ્થૂલકેશો મહાભાગશ્ચકાર સુમહાનૃષિઃ
સ્થૂલાકેશ એ મહાન ઋષિએ, નિયમ પ્રમાણે અને યોગ્ય ક્રમમાં, જન્મથી લઈને તમામ વિધિઓ એ કન્યાને કરાવી.
પ્રમદાભ્યો વરા સા તુ સત્ત્વરૂપગુણાન્વિતા। તતઃ પ્રમદ્વરેત્યસ્યા નામ ચક્રે મહાનૃષિઃ
સુંદરતા, સ્વરૂપ અને ગુણોથી અન્ય સ્ત્રીઓથી શ્રેષ્ઠ એ કન્યાને મહાન ઋષિએ 'પ્રમદ્વરા' નામ આપ્યું.
તામાશ્રમપદે તસ્ય રુરુર્દૃષ્ટ્વા પ્રમદ્વરામ્। બભૂવ કિલ ધર્માત્મા મદનોપહતસ્તદા
તેના આશ્રમમાં પ્રમદ્વરાને જોઈને, ધર્મપ્રિય રુરુ એ પ્રેમથી ઘેરાઈ ગયો.
પિતરં સખિભિઃ સોઽથ શ્રાવયામાસ ભાર્ગવમ્। પ્રમતિશ્ચાભ્યયાચત્તાં સ્થૂલકેશં યશસ્વિનમ્
પછી રુરુએ પોતાના પિતા, ભૃગુ વંશી, અને મિત્રોને આ વાત જણાવી; અને પ્રમતિએ પ્રસિદ્ધ સ્થૂલાકેશ પાસે એ કન્યાને માંગવા ગયો.
તતઃ પ્રાદાત્પિતા કન્યાં રુરવે તાં પ્રમદ્વરામ્। વિવાહં સ્થાપયિત્વાગ્રે નક્ષત્રે ભગદૈવતે
પછી પિતાએ એ કન્યા, પ્રમદ્વરા, રુરુને આપી, શુભ નક્ષત્ર અને દેવતાઓના સંયોજનમાં લગ્ન નક્કી કર્યો.
તતઃ કતિપયાહસ્ય વિવાહે સમુપસ્થિતે। સખીભિઃ ક્રીડતી સાર્ધં સા કન્યાવરવર્ણિની
કેટલાંક દિવસો પછી, લગ્ન નજીક આવ્યા ત્યારે, એ સુંદર કન્યા પોતાના સખીઓ સાથે રમતી હતી.
નાપશ્યત્સંપ્રસુપ્તં વૈ ભુજંગં તિર્યગાયતમ્। પદા ચૈનં સમાક્રામન્મુમૂર્ષુઃ કાલચોદિતા
એ કન્યાએ રસ્તામાં ઊંઘતો અને લંબાઈમાં પડેલો સાપ જોયો નહીં, અને કાળના પ્રેરણે, મૃત્યુની ઈચ્છા સાથે, પગથી એ પર ચાલીને ગઈ.
સ તસ્યાઃ સંપ્રમત્તાયાશ્ચોદિતઃ કાલધર્મણા। વિષોપલિપ્તાન્દશનાન્ભૃશમઙ્ગે ન્યપાતયત્
કન્યા બેધ્યાન હતી, ત્યારે કાળના નિયમથી ઉદભવેલા એ સાપે, ઝેરી દાંતથી તેના શરીર પર જોરદાર દંશ કર્યો.
સા દષ્ટા તેન સર્પેણ પપાત સહસા ભુવિ। વિવર્ણા વિગતશ્રીકા ભ્રષ્ટાભરણચેતના
સાપના દંશથી એ કન્યા અચાનક જમીન પર પડી ગઈ; એનો રંગ ઉડી ગયો, સુંદરતા ગુમાવી, આભૂષણો અને ચેતના પણ ગુમાવી.
નિરાનન્દકરી તેષાં બન્ધૂનાં મુક્તમૂર્ધજા। વ્યસુરપ્રેક્ષણીયા સા પ્રેક્ષણીયતમાઽભવત્
એ loosen થયેલા વાળવાળી, જીવ વગરની, હવે દેખાવા યોગ્ય ન રહી, અને પોતાના સગાઓ માટે દુઃખનું કારણ બની, જ્યારે પહેલાં એ સૌથી સુંદર હતી.
પ્રસુપ્તેવાભવચ્ચાપિ ભુવિ સર્પવિષાર્દિતા। ભૂયો મનોહરતરા બભૂવ તનુમધ્યમા
સાપના ઝેરથી એ જમીન પર સૂતી જેવી પડી રહી, અને એના પાતળા શરીરમાં વધુ આકર્ષણ આવી ગયું.
દદર્શ તાં પિતા ચૈવ યે ચૈવાન્યે તપસ્વિનઃ। વિચેષ્ટમાનાં પતિતાં ભૂતલે પદ્મવર્ચસમ્
એના પિતા અને અન્ય તપસ્વીઓએ, એ કન્યાને જમીન પર પડેલી અને તડપતી, કમળ જેવી તેજસ્વી જોઈ.
તતઃ સર્વે દ્વિજતરાઃ સમાજગ્મુઃ કૃપાન્વિતાઃ। સ્વસ્ત્યાત્રેયો મહાજાનુઃ કુશિકઃ શઙ્ખમેખલઃ
પછી બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, દયાથી ભરપૂર થઈ, ત્યાં એકત્ર થયા: સ્વસ્ત્યાત્રેય, મહાજાનુ, કુશિક અને શંખમેખલ.
ઉદ્દાલકઃ કઠશ્ચૈવ શ્વેતશ્ચૈવ મહાયશાઃ। ભરદ્વાજઃ કૌણકૃત્સ્ય આર્ષ્ટિષેણોઽથ ગૌતમઃ
ઉદ્દાલક, કઠ, મહાયશસ્વી શ્વેત, ભરદ્વાજ, કૌણકૃત્સ, ઋષ્ટિશેન અને ગૌતમ પણ આવ્યા.
પ્રમતિઃ સહ પુત્રેણ તથાન્યે વનવાસિનઃ। તાં તે કન્યાં વ્યસું દૃષ્ટ્વા ભુજંગસ્ય વિષાર્દિતામ્
પ્રમતિ પોતાના પુત્ર અને અન્ય વનવાસીઓ સાથે મળીને, એ કન્યાને સાપના ઝેરથી નિર્વાણ થયેલી જોઈ.
રુરુદુઃ કૃપયાઽવિષ્ટા રુરુસ્ત્વાર્તો બહિર્યયૌ। તે ચ સર્વે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્રૈવોપાવિશંસ્તદા
દયાથી ભરાઈને બધા રડી પડ્યા; પણ રૂરુ દુઃખથી વ્યથિત થઈ બહાર ગયો, જ્યારે બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ત્યાં બેઠા રહ્યા.
તેષુ તત્રોપવિષ્ટેષુ બ્રાહ્મણેષુ મહાત્મસુ। રુરુશ્ચુક્રોશ ગહનં વનં ગત્વાઽતિદુઃખિતઃ
જ્યારે મહાત્મા બ્રાહ્મણો ત્યાં બેઠા હતા, રૂરુ ખૂબ દુઃખી થઈ ઘન વનમાં ગયો અને ઉંચે અવાજે રડવા લાગ્યો.
શોકેનાભિહતઃ સોઽથ વિલપન્કરુણં બહુ। અબ્રવીદ્વચનં શોચન્પ્રિયાં સ્મૃત્વા પ્રમદ્વરામ્
પછી, શોકથી ઘેરાઈને, તેણે ખૂબ જ કરુણા સાથે વિલાપ કર્યો અને પોતાની પ્રિય પ્રમદ્વરા ને યાદ કરીને દુઃખભર્યા શબ્દો બોલ્યા.
શેતે સા ભુવિ તન્વઙ્ગી મમ શોકવિવર્ધિની। `પ્રાણાનપહરન્તીવ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના
એ તનુદેહી ધરા પર પડી છે, મારા શોકને વધારતી, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવી મુખવાળી, જાણે મારા પ્રાણ લઈ રહી છે.
યદિ પીનાયતશ્રોણી પદ્મપત્રનિભેક્ષણા। મુમૂર્ષુરપિ મે પ્રાણાનાદાયાશુ ગમિષ્યતિ
જો એ પુષ્કળ અને વિશાળ કટિવાળી, કમળપાંદાની જેવી આંખવાળી, મૃત્યુ પામવા જઈ રહી છે, તો શું એ મારી સાથે મારા પ્રાણ પણ લઈ જશે?
પિતૃમાતૃસખીનાં ચ લુપ્તપિણ્ડસ્ય તસ્ય મે।' બાન્ધવાનાં ચ સર્વેષાં કિં નુ દુઃખમતઃપરમ્
મારા પિતા, માતા, મિત્રો અને બધા સગાઓ માટે, આ પ્રિય વ્યક્તિના ગુમાવાનો, પિંડ દાનથી વંચિત થયાનો, કરતાં વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે?
યદિ દત્તં તપસ્તપ્તં ગુરવો વા મયા યદિ। સમ્યગારાધિતાસ્તેન સંજીવતુ મમ પ્રિયા
જો મેં ક્યારેક દાન આપ્યું છે, તપ કર્યું છે, કે ગુરુઓની યોગ્ય રીતે સેવા કરી છે, તો એ પુણ્યથી મારી પ્રિય ફરી જીવિત થાય.
યથા ચ જન્મપ્રભૃતિ યતાત્માઽહં ધૃતવ્રતઃ। પ્રમદ્વરા તથાદ્યૈષા સમુત્તિષ્ઠતુ ભામિની
જેમ હું જન્મથી આત્મસંયમ અને વ્રતમાં સ્થિર રહ્યો છું, તેમ આ તેજસ્વી પ્રમદ્વરા આજે ઊભી થાય.
[એવં લાલપ્યતસ્તસ્ય ભાર્યાર્થે દુઃખિતસ્ય ચ। દેવદૂતસ્તદાઽભ્યેત્ય વાક્યમાહ રુરું વને।।]
જ્યારે એ પત્ની માટે દુઃખી થઈને આવું વિલાપ કરતો હતો, ત્યારે એક દેવદૂત વનમાં રૂરુ પાસે આવ્યો અને શબ્દો બોલ્યા.