મન્યસે યં તુ તાતેતિ નૈષ તાતસ્તવાનઘ। આર્ય એષ પિતા તસ્ય પિતુસ્તવ યશસ્વિનઃ
જેને તું પિતા કહે છે, એ તારો પિતા નથી, નિર્દોષ. એ મહાન પુરુષ છે, તારા વિખ્યાત પિતાના પિતા છે.
સ એવમુક્તો દુઃખાર્તઃ સત્યવાગૃષિસત્તમઃ। સર્વલોકવિનાશાય મતિં ચક્રે મહામનાઃ
આ રીતે સાંભળીને, એ સત્યવચન અને મહાન ઋષિ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, મનમાં બધાં લોકનો વિનાશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
તં તથા નિશ્ચિતાત્માનં સ મહાત્મા મહાતપાઃ। ઋષિર્બ્રહ્મવિદાં શ્રષ્ઠો મૈત્રાવરુણિરન્ત્યધીઃ
ત્યારે એ મહાત્મા, મહાતપસ્વી, બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી મૈત્રાવરુણી ઋષિએ તેને રોક્યો.
વસિષ્ઠો વારયામાસ હેતુના યેન તચ્છૃણુ
વશિષ્ઠે તેને કારણપૂર્વક સમજાવીને અટકાવ્યો; હવે સાંભળ કે કેવી રીતે.
યાજ્યો વેદવિદાં લોકે ભૃગૂણાં પાર્થિવર્ષભઃ। સ તાનગ્રભુજસ્તાત ધાન્યેન ચ ધનેન ચ
હે રાજશ્રેષ્ઠ, ભૃગુઓ વૈદિક જ્ઞાનમાં અને યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; તેઓ અનાજ અને ધનથી સન્માનિત થયા હતા, બાલક.
સોમાન્તે તર્પયામાસ વિપુલેન વિશાંપતિઃ। તસ્મિન્નૃપતિશાર્દૂલે સ્વર્યાતેઽથ કથંચન
સોમયજ્ઞના અંતે, પ્રજાપતિએ તેમને ઘણાં દાન આપી સંતોષ્યા; અને એ રાજા સ્વર્ગે ગયા પછી—કેવી રીતે પણ—
બભૂવ તત્કુલેયાનાં દ્રવ્યકાર્યમુપસ્થિતમ્। ભૃગૂણાં તુ ધનં જ્ઞાત્વા રાજાનઃ સર્વ એવ તે
પછી એ કુળમાં ધનની જરૂર પડી; અને ભૃગુઓ પાસે ધન છે જાણીને, બધા રાજાઓ—
યાચિષ્ણવોઽભિજગ્મુસ્તાંસ્તતો ભાર્ગવસત્તમાન્। ભૂમૌ તુ નિદદુઃ કેચિદ્ભૃગવો ધનમક્ષયમ્
—એ શ્રેષ્ઠ ભૃગુઓ પાસે માંગવા આવ્યા; કેટલાક ભૃગુઓએ પોતાનું અક્ષય ધન જમીનમાં છુપાવી દીધું.
દદુઃ કેચિદ્દ્વિજાતિભ્યો જ્ઞાત્વા ક્ષત્રિયતો ભયમ્। ભૃહવસ્તુ દદુઃ કેચિત્તેષાં વિત્તં યથેપ્સિતમ્
કેટલાએ ક્ષત્રિયોથી ભય પામી, બીજાં દ્વિજોને ધન આપી દીધું; અને કેટલાકે પોતાનું ધન મનગમતાં વિતરણ કર્યું.
ક્ષત્રિયાણાં તદા તાત કારણાન્તરદર્શનાત્। તતો મહીતલં તાત ક્ષત્રિયેણ યદૃચ્છયા
પછી, બાલક, ક્ષત્રિયોને લગતી બીજી એક બાબતને કારણે, એક ક્ષત્રિયે જમીનમાં છુપાવેલું ધન—
ખનતાઽધિગતં વિત્તં કેનચ્ચિદ્ધૃગુવેશ્મનિ। તદ્વિત્તં દદૃશુઃ સર્વે સમેતાઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
—કોઈએ ખોદતી વખતે ભૃગુના ઘરમાં શોધી કાઢ્યું; અને બધા એકઠા થયેલા ક્ષત્રિય રાજાઓએ એ ધન જોયું.
અવમન્ય તતઃ ક્રોધાદ્ભૃગૂંસ્તાઞ્છરણગતાન્। નિજઘ્નુઃ પરમેષ્વાસાઃ સર્વાંસ્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ
પછી, આશ્રય લીધેલા ભૃગુઓને અવગણના કરીને, એ પરાક્રમી ધનુર્ધારો ક્ષત્રિયોએ ક્રોધથી તીખા બાણોથી બધાં ભૃગુઓને મારી નાખ્યા.
આગર્ભાદવકૃન્તન્તશ્ચેરુઃ સર્વાં વસુન્ધરામ્। તત ઉચ્છિદ્યમાનેષુ ભૃગુષ્વેવં ભયાત્તદા
ભૃગુઓને ગર્ભમાં જ મારી નાખવામાં આવ્યા અને તેઓ આખી ધરતી પર ફરી વળ્યા; એ રીતે ભયના કારણે ભૃગુઓનો નાશ થતો હતો.
ભૃગુપત્ન્યો ગિરિં દુર્ગં હિમવન્તં પ્રપેદિરે। તાસામન્યતમા ગર્ભં ભયાદ્દધ્રે મહૌજસમ્
ભૃગુઓની પત્નીઓ હિમાલયના દુર્ગમ પર્વતોમાં છુપાઈ ગઈ; એમાંની એકે ભયના કારણે પોતાના ગર્ભમાં મહાન તેજસ્વી પુત્રને ધારણ કર્યો.
ઊરુણૈકેન વાભોરૂર્ભર્તુઃ કુલવિવૃદ્ધયે। તં ગર્ભમુપલભ્યાશુ બ્રાહ્મણ્યેકા ભયાર્દિતા
પતિના વંશની રક્ષા માટે એ સ્ત્રીએ એ બાળકને પોતાના જાંઘમાં છુપાવ્યો; એ ગર્ભની વાત જાણીને એક બ્રાહ્મણ સ્ત્રી ભયથી તરત જ—
ગત્વા વૈ કથયામાસ ક્ષત્રિયાણામુપહ્વરે। તતસ્તે ક્ષત્રિયા જગ્મુસ્તં ગર્ભં હન્તુમુદ્યતાઃ
એ સ્ત્રી એકાંતમાં ક્ષત્રિયોને જઈને એ વાત કહી; ત્યારે એ ક્ષત્રિયો એ ગર્ભને મારી નાખવા માટે નીકળી પડ્યા.
દદૃશુર્બ્રાહ્મણીં તેઽથ દીપ્યમાનાં સ્વતેજસા। અથ ગર્ભઃ સ ભિત્ત્વોરું બ્રાહ્મણ્યા નિર્જગામ હ
એ ક્ષત્રિયો એ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને પોતાના તેજથી પ્રગટતી જોઈ; ત્યારે એ બાળક એ સ્ત્રીની જાંઘ ફાડી બહાર આવ્યો.
મુષ્ણન્દૃષ્ટીઃ ક્ષત્રિયાણાં મધ્યાહ્ન ઇવ ભાસ્કરઃ। તતશ્ચક્ષુર્વિહીનાસ્તે ગિરિદુર્ગેષુ બભ્રમુઃ
એ બાળકે મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો તેજ ફેલાવી ક્ષત્રિયોની નજર છીનવી લીધી; તેથી એ અંધ બન્યા અને પર્વતોમાં ભટકવા લાગ્યા.
તતસ્તે મોઘસઙ્કલ્પા ભયાર્તાઃ ક્ષત્રિયાઃ પુનઃ। બ્રાહ્મણીં શરમં જગ્મુર્દૃષ્ટ્યર્થં તામનિન્દિતામ્
પછી એ ક્ષત્રિયો, નિષ્ફળ પ્રયાસો અને ભયથી વ્યાકુળ થઈ, ફરીથી નિર્દોષ બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પાસે દ્રષ્ટિ પાછી મેળવવાની વિનંતી કરવા ગયા.
ઊચુશ્ચૈનાં મહાભાગાં ક્ષત્રિયાસ્તે વિચેતસઃ। જ્યોતિઃપ્રહીણા દુઃખાર્તાઃ શાન્તાર્ચિષ ઇવાગ્નયઃ
એ ક્ષત્રિયો, અજ્ઞાની અને પ્રકાશ વિહોણા બની, મહાન ભાગ્યશાળી બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને દુઃખથી બોલ્યા, જેમ શાંત થયેલી અગ્નિ દુઃખી થાય છે.
ભગવત્યાઃ પ્રસાદેન ગચ્છેત્ક્ષત્રમનામયમ્। ઉપારમ્ય ચ ગચ્છેમ સહિતાઃ પાપકર્મણઃ
હે પુણ્યવતી, તમારી કૃપાથી ક્ષત્રિયો નિરોગી થઈ જાય; અમે બધા પાપી કામ છોડીને શાંતિથી અહીંથી જઈએ.
સપુત્રા ત્વં પ્રસાદં નઃ કર્તુમર્હસિ શોભને। પુનર્દૃષ્ટિપ્રદાનેન રાજ્ઞઃ સંત્રાતુમર્હસિ
તમારા પુત્ર સાથે, હે સુંદર સ્ત્રી, કૃપા કરીને અમારે પર દયા કરો; અમને ફરીથી દ્રષ્ટિ આપીને રાજાઓનું રક્ષણ કરો.
ગન્ધર્વ ઉવાચ
ગંધર્વે કહ્યું:
તેન ચક્ષૂંષિ વસ્તાતા વ્યક્તં કોપાન્મહાત્મના। સ્મરતા નિહતાન્બન્ધૂનાદત્તાનિ ન સંશયઃ
એ મહાન આત્માએ, પોતાના મારેલા સગાંને યાદ કરીને અને ગુસ્સામાં, ચોક્કસપણે તમારી દ્રષ્ટિ છીનવી લીધી — એમાં કોઈ શંકા નથી.
ગર્ભાનપિ યદા યૂયં ભૃગૂણાં ઘ્નત પુત્રકાઃ। તદાયમૂરુણા ગર્ભો મયા વર્ષશતં ધૃતઃ
જ્યારે તમે, હે રાજકુમારો, ભૃગુઓના ગર્ભસ્થ બાળકોને પણ મારી નાખ્યા, ત્યારે મેં આ બાળકને મારી જાંઘમાં સો વર્ષ સુધી ધારણ કર્યો હતો.
ષડઙ્ગશ્ચાખિલો વેદ ઇમં ગર્ભસ્થમેવ હ। વિવેશ ભૃગુવંશસ્ય ભૂયઃ પ્રિયચિકીર્ષયા
છહ અંગવાળો આખો વેદ એ ગર્ભમાં રહેલા બાળકમાં પ્રવેશી ગયો, ભૃગુ વંશનું કલ્યાણ થાય એ ઈચ્છા રાખીને.
સોઽયં પિતૃવધાદ્વ્યક્તં ક્રોધાદ્વો હન્તુમિચ્છતિ। તેજસા તસ્ય દિવ્યેન ચક્ષૂંષિ મુષિતાનિ વઃ
પિતૃઓના વધના કારણે એ સ્પષ્ટ છે કે એ ગુસ્સામાં તમને નાશ કરવા ઈચ્છે છે; તેના દિવ્ય તેજથી તમારી દ્રષ્ટિ છીનવાઈ ગઈ.
તમેવ યૂયં યાચધ્વમૌર્વં મમ સુતોત્તમમ્। અયં વઃ પ્રણિપાતેન તુષ્ટો દૃષ્ટીઃ પ્રદાસ્યતિ
તમે મારા શ્રેષ્ઠ પુત્ર ઔર્વ પાસે જાઓ; જો તમે તેને વંદન કરશો તો એ પ્રસન્ન થઈને તમારી દ્રષ્ટિ પાછી આપશે.
એવમુક્તાસ્તતઃ સર્વે રાજાનસ્તે તમૂરુજમ્। ઊચુઃ પ્રસીદેતિ તદા પ્રસાદં ચ ચકાર સઃ
આ રીતે સાંભળીને બધા રાજાઓ ઔર્વ પાસે ગયા અને કૃપા માગી; ત્યારે ઔર્વે તેમને કૃપા આપી.
અનેનૈવ ચ વિખ્યાતો નામ્ના લોકેષુ સત્તમઃ। સ ઔર્વ ઇતિ વિપ્રર્ષિરૂરું ભિત્ત્વા વ્યજાયત
એ નામથી એ મહાન ઋષિ જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયો; એ રીતે ઔર્વ ઋષિ, જાંઘ ફાડી જન્મ્યો હતો.