દ્વિરનુવ્યાહૃતે રાજ્ઞઃ સ શાપો બલવાનભૂત્। રક્ષોબલસમાવિષ્ટો વિસંજ્ઞશ્ચાભવન્નૃપઃ
રાજા માટે એ શાપ બે વખત ઉચ્ચારાયો એટલે તે વધુ પ્રબળ થયો; રાક્ષસના પ્રભાવથી રાજા બેભાન થઈ ગયો.
તતઃ સ નૃપતિશ્રેષ્ઠો રક્ષસાપહૃતેન્દ્રિયઃ। ઉવાચ શખ્તિં તં દૃષ્ટ્વા ન ચિરાદિવ ભારત
પછી એ શ્રેષ્ઠ રાજા, રાક્ષસે ઇન્દ્રિયોને કબજે લીધા પછી, શક્તિને જોયા પછી, જાણે લાંબા સમય પછી હોય એમ બોલ્યો.
યસ્માદસદૃશઃ શાપઃ પ્રયુક્તોઽયં મયિ ત્વયા। તસ્માત્ત્વત્તઃ પ્રવર્તિષ્યે ખાદિતું પુરુષાનહમ્
તમે મને જે અયોગ્ય શાપ આપ્યો છે, એના કારણે હવે હું માણસોને ખાવાની શરૂઆત કરીશ—અને એમાં સૌપ્રથમ તને જ ખાઈશ.
એવમુક્ત્વા તતઃ સદ્યસ્તં પ્રાણૈર્વિપ્રયોજ્ય ચ। શક્તિં તં ભક્ષયામાસ વ્યાઘ્રઃ પશુમિવેપ્સિતમ્
આવી રીતે કહી, રાજાએ તરત જ શક્તિને જીવથી વિમુક્ત કર્યો અને વાઘ પોતાને પસંદ કરેલા શિકારને જેમ ખાય, એમ તેને ભક્ષી લીધો.
શક્તિનં તુ મૃતં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રઃ પુનઃપુનઃ। વસિષ્ઠસ્યૈવ પુત્રેષુ તદ્રક્ષઃ સંદિદેશ હ
શક્તિના મૃત્યુને જોઈને, વિશ્વામિત્રે વારંવાર એ રાક્ષસને વસિષ્ઠના પુત્રો પર દોર્યો.
સ તાઞ્શક્ત્યવરાન્પુત્રાન્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। ભક્ષયામાસ સંક્રુદ્ધઃ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ
એ ક્રોધિત સિંહ સમાન રાક્ષસે મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠના બાકી રહેલા પુત્રોને નાના પ્રાણીઓની જેમ ભક્ષી લીધા.
વસિષ્ઠો ઘાતિતાઞ્શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રેણ તાન્સુતાન્। ધારયામાસ તં શોકં મહાદ્રિરિવ મેદિનીમ્
વસિષ્ઠે જ્યારે સાંભળ્યું કે વિશ્વામિત્રે તેના પુત્રોને મારી નાખ્યા છે, ત્યારે એ દુઃખને એ રીતે સહન કર્યું જેમ મહાપર્વત ધરતીને સહન કરે છે.
ચક્રે ચાત્મવિનાશાય બુદ્ધિં સ મુનિસત્તમઃ। ન ત્વેવ કૌશિકોચ્છેદં મેને મતિમતાં વરઃ
એ શ્રેષ્ઠ મુનિએ પોતાનો અંત લાવવાનો વિચાર કર્યો, પણ બુદ્ધિશાળી હોવાથી કૌશિકના વિનાશનો વિચાર કર્યો નહીં.
સ મેરુકૂટાદાત્માનં મુમોચ ભગવાનૃષિઃ। ગિરેસ્તસ્ય શિલાયાં તુ તૂલરાશાવિવાપતત્
એ પવિત્ર ઋષિએ મેરુ પર્વતની ચોટી પરથી પોતાને ફેંકી દીધા, પણ પર્વતની શિલા પર એ તુલાની ઢગલાની જેમ હળવેથી પડ્યા.
ન મમાર ચ પાતેન સ યદા તેન પાણ્ડવ। તદાગ્નિમિદ્ધં ભગવાન્સંવિવેશ મહાવને
પડવાથી એ મૃત્યુ પામ્યા નહીં, હે પાંડવ, પછી એ મહાન વનમાં ધધકતા અગ્નિમાં પ્રવેશ્યા.
તં તદા સુસમિદ્ધોઽપિ ન દદાહ હુતાશનઃ। દીપ્યમાનોઽપ્યમિત્રઘ્ન શીતોઽગ્નિરભવત્તતઃ
એ સમયે અગ્નિ જોરથી સળગતો હતો, છતાં તેણે તેને બળગાવ્યો નહીં; દુશ્મનોના વિનાશક, અગ્નિ સળગતો હોવા છતાં ઠંડો બની ગયો.
સ સમુદ્રમભિપ્રેક્ષ્ય શોકાવિષ્ટો મહામુનિઃ। બદ્ધ્વા કણ્ઠે શિલાં ગુર્વીં નિપપાત તદામ્ભસિ
મહાન ઋષિ દુઃખથી ભરાઈને, સમુદ્ર તરફ જોયું, ગળામાં ભારે પથ્થર બાંધીને તે પાણીમાં કૂદી પડ્યા.
સ સમુદ્રોર્મિવેગેન સ્થલે ન્યસ્તો મહામુનિઃ। ન મમાર યદા વિપ્રઃ કથંચિત્સંશિતવ્રતઃ। જગામ સ તતઃ ખિન્નઃ પુનરેવાશ્રમં પ્રતિ
સમુદ્રની લહેરોની તાકાતથી મહાન ઋષિ કિનારે ફેંકાઈ ગયા; તેમનું વ્રત મજબૂત હતું છતાં બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું નહીં, તેથી દુઃખી થઈને તેઓ ફરીથી પોતાના આશ્રમ તરફ પાછા ફર્યા.
વસિષ્ઠ ઉવાચ
વશિષ્ઠે કહ્યું:
તતો દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં રહિતં તૈઃ સુતૈર્મુનિઃ। નિર્જગામ સુદુઃખાર્તઃ પુનરપ્યાશ્રમાત્તતઃ
પછી, જ્યારે ઋષિએ પોતાના પુત્રો વિના આશ્રમ ખાલી જોયો, ત્યારે ભારે દુઃખમાં ડૂબેલા ઋષિ ફરી એકવાર આશ્રમ છોડીને બહાર નીકળી પડ્યા.
સોઽપશ્યત્સરિતં પૂર્ણાં પ્રાવૃટ્કાલે નવામ્ભસા। વૃક્ષાન્બહુવિધાન્પાર્થ હરન્તીં તીરજાન્બહૂન્
પછી તેણે ચોમાસાની તાજી વરસાદી પાણીથી ભરેલી નદી જોઈ, જે કિનારેથી અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને અનેક છોડને વહેંચી રહી હતી, પાર્થ.
અથ ચિન્તાં સમાપેદે પુનઃ કૌરવનન્દન। અમ્ભસ્યસ્યા નિમજ્જેયમિતિ દુઃખસમન્વિતઃ
પછી, કૌરવોના આનંદ, દુઃખથી ભરાઈને તેણે ફરી વિચાર્યું: 'હું આ પાણીમાં ડૂબી જઈશ.'
તતઃ પાશૈસ્તદાત્માનં ગાઢં બદ્ધ્વા મહામુનિઃ। તસ્યા જલે મહાનદ્યા નિમમજ્જ સુદુઃખિતઃ
પછી મહાન ઋષિએ પોતાને મજબૂત દોરાથી બાંધીને, ભારે દુઃખી થઈને, તે મોટી નદીના પાણીમાં કૂદી પડ્યા.
અથ ચ્છિત્ત્વા નદી પાશાંસ્તસ્યારિબલસૂદન। સ્થલસ્થં તમૃષિં કૃત્વા વિપાશં સમવાસૃજત્
પણ એ નદી એ દોરા તોડી નાખી, ઋષિને કિનારે મૂકી, પોતે વહેતી રહી, દુશ્મનોના વિનાશક, તેથી તેનું નામ વિપાશા પડ્યું.
ઉત્તતાર તતઃ પાશૈર્વિમુક્તઃ સ મહાનૃષિઃ। વિપાશેતિ ચ નામાસ્યા નદ્યાશ્ચક્રે મહાનૃષિઃ
પછી મહાન ઋષિ દોરાથી મુક્ત થઈને પાણીમાંથી બહાર આવ્યા અને એ નદીનું નામ વિપાશા રાખ્યું.
સા વિપાશેતિ વિખ્યાતા નદી લોકેષુ ભારત। ઋષેસ્તસ્ય નરવ્યાઘ્ર વચનાત્સત્યવાદિનઃ। ઉત્તીર્ય ચ તદા રાજન્દુઃખિતો ભગવાનૃષિઃ
એ નદી વિપાશા નામે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, ભારત, કારણ કે એ સત્યવંત ઋષિએ એવું કહ્યું; અને એ સમયે દુઃખી ભગવાન ઋષિ એ નદી પાર કરીને આગળ વધ્યા, રાજા.
શોકે બુદ્ધિં તદા ચક્રે ન ચૈકત્ર વ્યતિષ્ઠત। સોઽગચ્છત્પર્વતાંશ્ચૈવ સરિતશ્ચ સરાંસિ ચ
પછી, દુઃખમાં ઋષિએ મનમાં નક્કી કર્યું, પણ એક જગ્યાએ ન રોકાયા; તેઓ પર્વતો, નદીઓ અને તળાવોમાં ફરતા રહ્યા.
દૃષ્ટ્વા સ પુનરેવર્ષિર્નદીં હૈમવતીં તદા। ચણ્ડગ્રાહવતીં ભીમાં તસ્યાઃ સ્રોતસ્યપાતયત્
પછી ઋષિએ ફરી હિમાલયની ભયાનક અને ખતરનાક ઘોઘરા વાળી નદી જોઈ અને પોતાને એના પ્રવાહમાં ફેંકી દીધા.
સા તમગ્નિસં વિપ્રમનુચિન્ત્ય સરિદ્વરા। શતધા વિદ્રુતા તસ્માચ્છતદ્રુરિતિ વિશ્રુતા
પણ એ ઉત્તમ નદી એ બ્રાહ્મણને અગ્નિ સમજી, પોતે સો વહેણમાં વહેવા લાગી અને તેથી તેનું નામ સતદ્રુ પડ્યું.
તતઃ સ્થલગતં દૃષ્ટ્વા તત્રાપ્યાત્માનમાત્મના। મર્તું ન શક્યમિત્યુક્ત્વા પુવરેવાશ્રમં યયૌ
પછી, પોતાને ફરી કિનારે જોઈ, તેણે મનમાં કહ્યું કે અહીં મરવું શક્ય નથી, અને ફરીથી પોતાના આશ્રમ તરફ પાછા ગયા.
સ ગત્વા વિવિધાઞ્શૈલાન્દેશાન્બહુવિધાંસ્તથા। અદૃશન્ત્યાખ્યયા વધ્વાથાશ્રમેનુસૃતોઽભવત્
પછી તેઓ વિવિધ પર્વતો અને અનેક પ્રદેશોમાં ગયા, અને તેમની પત્ની અદૃશ્યંતી, જેમનું એ નામ હતું, તેમને પીછે પીછે જતી રહી.
અથ શુશ્રાવ સંગત્યા વેદાધ્યયનનિઃસ્વનમ્। પૃષ્ઠતઃ પરિપૂર્ણાર્થં ષડ્મિરઙ્ગૈરલઙ્કૃતમ્
પછી, એકઠા થઈને, તેણે પાછળથી વેદના પાઠનો પૂર્ણ અર્થ અને છ અંગોથી શોભિત અવાજ સાંભળ્યો.
અનુવ્રજતિ કોન્વેષ મામિત્યેવાથ સોઽબ્રવીત્। અદૃશ્યન્ત્યેવમુક્તા વૈ તં સ્નુષા પ્રત્યભાષત
પછી, જ્યારે કોઈ પીછે આવી રહ્યો છે એવું લાગ્યું, તેણે પૂછ્યું: 'આ કોણ છે જે મને પીછે આવી રહ્યો છે?' ત્યારે અદૃશ્યંતી, તેની વહુ, એમ કહીને જવાબ આપ્યો.
શક્તોભાર્યા મહાભાગ તપોયુક્તા તપસ્વિનમ્। અહમેકાકિની ચાપિ ત્વયા ગચ્છામિ નાપરઃ
હે પુણ્યવંત, તમારી પત્ની મહાન તપસ્વિ છે અને તપ માટે યોગ્ય છે; હું પણ એકલી હોવા છતાં તમારું સાથ આપીશ—બીજો કોઈ રસ્તો નથી.
પુત્રિ કસ્યૈષ સાઙ્ગસ્ય વેદસ્યાધ્યયનસ્વનઃ। પુરા સાઙ્ગસ્ય વેદસ્ય શક્તેરિવ મયા શ્રુતઃ
પુત્રી, આ સાગ સાથે વેદના પાઠનો અવાજ કોણનો છે? બહુ જૂના સમયમાં મેં આવી રીતે સાગવાળા વેદના અવાજ શક્તિજીના જેવો સાંભળ્યો હતો.