માહાત્મ્યં ચ વસિષ્ઠસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ભાષતે
તે બંને, વશિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્રનું મહાત્મ્ય વર્ણવવામાં આવે છે.
ઇદં વાસિષ્ઠમાખ્યાનં પુરાણં પુણ્યમુત્તમમ્। પાર્થ સર્વેષુ લોકેષુ વિશ્રુતં તન્નિબોધ મે
હે પાર્થ, વશિષ્ઠજીનું આ પ્રાચીન અને સર્વોત્તમ પવિત્ર કથાનક છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે; એ મારી પાસેથી ધ્યાનથી સાંભળ.
કલ્માષપાદ ઇત્યેવં લોકે રાજા બભૂવ હ। ઇક્ષ્વાકુવંશજઃ પાર્થ તેજસાઽસદૃશો ભુવિ
હે પાર્થ, એક વખત કલ્માષપાદ નામનો રાજા જન્મ્યો, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશનો હતો અને પૃથ્વી પર તેની તેજસ્વિતા બેઉપમ હતી.
સ કદાચિદ્વનં રાજા મૃગયાં નિર્યયૌ પુરાત્। મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ ચચાર રિપુમર્દનઃ
એ રાજાએ ક્યારેક પોતાના શહેરમાંથી વનમાં શિકાર કરવા માટે પ્રસ્થાન કર્યું; શત્રુઓને હરાવનાર એ રાજા હરણો અને જંગલી શૂકરોનો શિકાર કરતા વનમાં ફરતો રહ્યો.
તસ્મિન્વને મહાઘોરે ખઙ્ગાંશ્ચ બહુશોઽહનત્। હત્વા ચ સુચિરં શ્રાન્તો રાજા નિવવૃતે તતઃ
તે ભયાનક વનમાં તેણે અનેક વાઘોનો શિકાર કર્યો અને લાંબા સમય સુધી મારકાટ કર્યા પછી રાજા થાકી ગયો અને પાછો ફરવા લાગ્યો.
અકામયત્તં યાજ્યાર્થે વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્। સ તુ રાજા મહાત્માનં વાસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્
એ સમયે, યજ્ઞ માટે તત્પર અને પરાક્રમી વિશ્વામિત્રએ એ ઇચ્છા રાખી નહોતી; પણ એ રાજાએ મહાત્મા અને શ્રેષ્ઠ ઋષિ એવા વશિષ્ઠને મળ્યો.
તૃષાર્તશ્ચ ક્ષુધાર્તશ્ચ એકાયનગતઃ પથિ। અપશ્યદજિતઃ સઙ્ખ્યે મુનિં પ્રતિમુખાગતમ્
પ્યાસથી તરસેલો અને ભૂખથી પીડાતો, એકલો જ રસ્તે જતા, અપરાજિત રાજાએ સામે આવતાં ઋષિને જોયા.
શક્તિં નામ મહાભાગં વસિષ્ઠકુલવર્ધનમ્। જ્યેષ્ઠં પુત્રં પુત્રશતાદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ
એણે વશિષ્ઠકુળને વધારનાર, મહાભાગ્યશાળી અને વશિષ્ઠજીના સો પુત્રોમાંથી સૌથી મોટો પુત્ર, શક્તિ નામના ઋષિને જોયો.
અપગચ્છ પથોઽસ્માકમિત્યેવં પાર્થિવોઽબ્રવીત્। તથા ઋષિરુવાચૈનં સાન્ત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા ગિરા
'આમારા રસ્તેથી દૂર થો,' એમ રાજાએ કહ્યું; ત્યારે ઋષિએ મૃદુ અને શાંત વાણીથી તેને સાંત્વના આપી જવાબ આપ્યો.
મમ પન્થા મહારાજ ધર્મ એષ સનાતનઃ। `વૃદ્ધભીરુનૃપસ્નાતસ્ત્રીરોગિવરચક્રિણામ્
'હે મહારાજ, આ મારું માર્ગ છે; આ તો સનાતન ધર્મ છે — વૃદ્ધ, ડરેલા, રાજા, સ્નાન કરનાર, સ્ત્રીઓ, રોગી અને ભાર વહેનાર માટે માર્ગ આપવો જોઈએ.
પન્થા દેયો નૃપૈસ્તેષામન્યૈસ્તૈસ્તસ્ય ભૂપતેઃ।' રાજ્ઞા સર્વેષા ધર્મેષુ દેયઃ પન્થા દ્વિજાતયે
હે રાજા, આવા લોકો માટે રાજાઓ અને બીજાઓએ માર્ગ છોડવો જોઈએ; અને સર્વ ધર્મોમાં, રાજાએ દ્વિજાતિને હંમેશાં માર્ગ આપવો જોઈએ.'
એવં પરસ્પરં તૌ તુ પથોઽર્થં વાક્યમૂચતુઃ। અપસર્પાપસર્પેતિ વાગુત્તરમકુર્વતામ્
આ રીતે બંનેએ માર્ગ માટે એકબીજાને 'તમે દૂર થાઓ, તમે દૂર થાઓ' કહીને વાદ કર્યો અને કોઈએ પણ પાંખી ન આપી.
ઋષિસ્તુ નાપચક્રામ તસ્મિન્ધર્મપથે સ્થિતઃ। `અપિ રાજા મુનેર્માર્ગાત્ક્રોધાન્નાપજગામ હ
ઋષિ ધર્મના માર્ગે અડગ રહીને હટ્યો નહીં; અને રાજાએ પણ ક્રોધથી ઋષિના માર્ગેથી પાંખી ન આપી.
અમુઞ્ચન્તં તુ પન્થાનં તમૃષિં નૃપસત્તમઃ। જગામ કશયા મોહાત્તદા રાક્ષસન્મુનિમ્
જ્યારે ઋષિએ માર્ગ છોડ્યો નહીં, ત્યારે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાએ, મોહવશ અને રાક્ષસના પ્રભાવથી, ઋષિને કશીથી માર્યો.
કશાપ્રહારાભિહતસ્તતઃ સ મુનિસત્તમઃ। તં શશાપ નૃપશ્રેષ્ઠં વાસિષ્ઠઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ
પછી જ્યારે કશાની મારથી મહાન ઋષિ વસિષ્ઠ ગુસ્સે ભરાયા, ત્યારે તેમણે એ શ્રેષ્ઠ રાજાને શાપ આપ્યો.
હંસિ રાક્ષસવદ્યસ્માદ્રાજાપશદ તાપસમ્। તસ્માત્ત્વમદ્યપ્રભૃતિ પુરુષાદો ભવિષ્યસિ
રાજા, તું જેમ રાક્ષસને મારે છે તેમ તું તપસ્વીને મારી નાખ્યો છે, એટલે આજે પછી તું માનવમાંસ ખાવાવાળો બનીશ.
મનુષ્યપિશિતે સક્તશ્ચરિષ્યસિ મહીમિમામ્। ગચ્છ રાજાધમેત્યુક્તઃ શક્તિના વીર્યશક્તિના
તને હવે માનવમાંસમાં લાલચ લાગી જશે અને તું આખી ધરતી પર ભટકતો ફરશે. શક્તિએ તને આ રીતે શાપ આપ્યો.
તતો યાજ્યનિમિત્તં તુ વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ। વૈરમાસીત્તદા તં તુ વિશ્વામિત્રોઽન્વપદ્યત
એ પછી યજ્ઞને લઈને વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે વેર ઉભું થયું; વિશ્વામિત્રે તેને પીછો કર્યો.
તયોર્વિવદતોરેવં સમીપમુપચક્રમે। ઋષિરુગ્રતપાઃ પાર્થ વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્
જ્યારે એ બંને ઝઘડી રહ્યા હતા, ત્યારે પરાક્રમી અને ઘોર તપસ્યા કરનાર ઋષિ વિશ્વામિત્ર ત્યાં પહોંચ્યા.
તતઃ સ બુબુધે પશ્ચાત્તમૃષિં નૃપસત્તમઃ। ઋષેઃ પુત્રં વસિષ્ઠસ્ય વસિષ્ઠમિવ તેજસા
પછી એ મહાન રાજાએ સમજ્યું કે એ ઋષિ તો વસિષ્ઠના પુત્ર છે, જેઓ તેજમાં પણ વસિષ્ઠ જેટલાં જ છે.
અન્તર્ધાય તતોઽત્માનં વિશ્વામિત્રોઽપિ ભારત। તાવુભાવતિચક્રામ ચિકીર્ષન્નાત્મનઃ પ્રિયમ્
ભારત, પછી વિશ્વામિત્રે પોતાને છુપાવી દીધા અને બંને પોતપોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલ્યા ગયા.
સ તુ શપ્તસ્તદા તેન શક્તિના વૈ નૃપોત્તમઃ। જગામ શરણં શક્તિં પ્રસાદયિતુમર્હયન્
શક્તિના શાપથી પીડાયેલી એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ શક્તિને પ્રસન્ન કરવા માટે તેની શરણમાં ગયો.
તસ્ય ભાવં વિદિત્વા સ નૃપતેઃ કુરુસત્તમ। વિશ્વામિત્રસ્તતો રક્ષ આદિદેશ નૃપં પ્રતિ
કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, રાજાની ઈચ્છા જાણી, વિશ્વામિત્રે એક રાક્ષસને રાજા પર હુમલો કરવા કહ્યું.
શાપાત્તસ્ય તુ વિપ્રર્ષેર્વિશ્વામિત્રસ્ય ચાજ્ઞયા। રાક્ષસઃ કિઙ્કરો નામ વિવેશ નૃપતિં તદા
ઋષિના શાપ અને વિશ્વામિત્રના આદેશથી, કિંકર નામનો રાક્ષસ એ સમયે રાજામાં પ્રવેશી ગયો.
રક્ષસા તં ગૃહીતં તુ વિદિત્વા મુનિસત્તમઃ। વિશ્વામિત્રોઽપ્યપાક્રામત્તસ્માદ્દેશાદરિન્દમ
જ્યારે મહાન ઋષિએ જાણ્યું કે રાજા રાક્ષસના વશમાં થયો છે, ત્યારે વિશ્વામિત્ર એ સ્થળ છોડીને ચાલ્યા ગયા.
તતઃ સ નૃપતિર્વિદ્વાન્રક્ષન્નાત્માનમાત્મના। બલવત્પીડ્યમાનોઽપિ રક્ષસાન્તર્ગતેન હ
પછી એ વિદ્વાન રાજાએ, ભલે રાક્ષસથી ખૂબ પીડાતો હતો, છતાં પોતાની શક્તિથી પોતાનું રક્ષણ કર્યું.
દદર્શાથ દ્વિજઃ કશ્ચિદ્રાજાનં પ્રસ્થિતં વનમ્। અયાચત ક્ષુધાપન્નઃ સમાંસં ભોજનં તદા
પછી એક બ્રાહ્મણે રાજાને જંગલ તરફ જતો જોયો અને ભૂખથી પીડાઈને માંસ માંગ્યું.
તમુવાચાથ રાજર્ષિર્દ્વિજં મિત્રસહસ્તદા। આસ્સ્વ બ્રહ્મંસ્ત્વમત્રૈવ મુહૂર્તં પ્રતિપાલયન્
ત્યારે રાજર્ષિ મિત્રસહાએ એ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હું થોડા સમયમાં પાછો આવીશ, તું અહીં જ રાહ જો.'
નિવૃત્તઃ પ્રતિદાસ્યામિ ભોજનં તે યથેપ્સિતમ્। ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ રાજા તસ્થૌ ચ દ્વિજસત્તમઃ
'જ્યારે હું પાછો આવીશ, ત્યારે તને જે ભોજન જોઈએ એ આપીશ.' આવું કહીને રાજા ચાલ્યા ગયા અને એ મહાન બ્રાહ્મણ રાહ જોતા રહ્યા.
તતો રાજા પરિક્રમ્ય યથાકામં યથાસુખમ્। નિવૃત્તોઽન્તઃપુરં પાર્થ પ્રવિવેશ મહામનાઃ
પછી રાજાએ મનગમતું અને આનંદથી ફર્યા પછી, પાછા આવીને પોતાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.