ન ચ પ્રાણૈર્વિયુજ્યન્તે કેચિત્તત્રાસ્ય સૈનિકાઃ। વિશ્વામિત્રસ્ય સંક્રુદ્ધૈર્વાસિષ્ઠૈર્ભરતર્ષભ
પણ, વિશ્વામિત્રની સેના માંથી ત્યાં કોઈ જ યોદ્ધા પોતાનો પ્રાણ ગુમાવ્યો નહીં, કારણ કે તેઓ વશિષ્ઠના ક્રોધિત પુત્રો દ્વારા રોકી દેવામાં આવ્યા હતા.
સા ગૌસ્તત્સકલં સૈન્યં કાલયામાસ દૂરતઃ। વિશ્વામિત્રસ્ય તત્સૈન્યં કાલ્યમાનં ત્રિયોજનમ્
તે ગાયે આખી સેના ને દૂર સુધી હાંકી કાઢી; વિશ્વામિત્રની સેના ત્રણ યોજન સુધી વિખેરી પડી હતી.
ક્રોશમાનં ભયોદ્વિગ્નં ત્રાતારં નાધ્યગચ્છત। `વિશ્વામિત્રસ્તતો દૃષ્ટ્વા ક્રોધાવિષ્ટઃ સ રોદસી
ભયથી વિક્ષિપ્ત અને રડતાં યોદ્ધાઓને ક્યાંય રક્ષણ આપનાર મળ્યો નહીં; આ જોઈને, વિશ્વામિત્રે ભારે ક્રોધથી ધરતી અને આકાશને ધધકાવી દીધા.
વવર્ષ શરવર્ષાણિ વસિષ્ઠે મુનિસત્તમે। ઘોરરૂપાંશ્ચ નારાચાન્ક્ષુરાન્ભલ્લાન્મહામુનિઃ
મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્રે ક્રોધે ભરાઈને શ્રેષ્ઠ ઋષિ વશિષ્ઠ પર તીક્ષ્ણ બાણ, કટારીઓ અને વિશાળ ફલવાળા બાણોની વરસાદ વરસાવી.
વિશ્વામિત્રપ્રયુક્તાંસ્તાન્વૈણવેન વ્યમોચયત્। વસિષ્ઠસ્ય તદા દૃષ્ટ્વા કર્મકૌશલમાહવે
વિશ્વામિત્ર દ્વારા છોડાયેલા એ શસ્ત્રો વૈણવ શસ્ત્રોથી રોકાઈ ગયા; ત્યારે યુદ્ધમાં વશિષ્ઠનું કુશળતા જોઈ.
વિશ્વામિત્રોઽપિ કોપેન ભૂયઃ શત્રુનિપાતનઃ। દિવ્યાસ્ત્રવર્ષં તસ્મૈ સ પ્રાહિણોન્મુનયે રુષા
વિશ્વામિત્રે ફરીથી દુશ્મનને હરાવવાનો ઉદ્દેશ રાખી, ભારે ક્રોધથી ઋષિ પર દિવ્ય શસ્ત્રોની વરસાદ વરસાવી.
આગ્નેયં વારુણં ચૈન્દ્રં યામ્યં વાયવ્યમેવ ચ। વિસસર્જ મહાભાગે વસિષ્ઠે બ્રહ્મણઃ સુતે
તેને અગ્નિ, વારુણ, ઇન્દ્ર, યમ અને વાયુના શસ્ત્રો મહાન વશિષ્ઠ, બ્રહ્માના પુત્ર, પર છોડ્યા.
અસ્ત્રાણિ સર્વતો જ્વાલાં વિસૃજન્તિ પ્રપેદિરે। યુગાન્તસમયે ઘોરાઃ પતઙ્ગસ્યેવ રશ્મયઃ
શસ્ત્રો ચારેય બાજુથી અગ્નિ જેવી જ્વાળાઓ ઉગારીને દોડી આવ્યા, જાણે યુગના અંતે સૂર્યના કિરણો ભયાનક બની જાય.
વસિષ્ઠોઽપિ મહાતેજા બ્રહ્મશક્તિપ્રયુક્તયા। યષ્ટ્યા નિવારયામાસ સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ સ સ્મયન્
પણ મહાતેજસ્વી વશિષ્ઠે, સ્મિત સાથે, બ્રહ્મશક્તિથી ભરેલી પોતાની દંડ વડે એ બધા શસ્ત્રોને રોકી લીધા.
તતસ્તે ભસ્મસાદ્ભૂતાઃ પતન્તિ સ્મ મહીતલે। અપોહ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્
પછી એ બધા દિવ્ય શસ્ત્રો ભસ્મ બની જમીન પર પડી ગયા; દિવ્ય શસ્ત્રોને દૂર કરી વશિષ્ઠે આ શબ્દો કહ્યા:
નિર્જિતોઽસિ મહારાજ દુરાત્મન્ગાધિનન્દન। યદિ તેઽસ્તિ પરં શૌર્યં તદ્દર્શય મયિ સ્થિતે
હે મહારાજ, હે દુષ્ટ, ગાધિના પુત્ર, તું હાર્યો છે; જો તારી પાસે હજી પણ કોઈ શૌર્ય હોય તો, હું અહીં ઊભો છું, બતાવી દે.
વિશ્વામિત્રસ્તથા ચોક્તો વસિષ્ઠેન નરાધિપઃ। નોવાચ કિંચિદ્વ્રીડાઢ્યો વિદ્રાવિતમહાબલઃ
વશિષ્ઠના આ શબ્દો સાંભળીને, વિશ્વામિત્ર રાજા લજ્જાથી ચૂપ રહી ગયો; તેની મહાન સેના હરાઈ ગઈ હતી.
દૃષ્ટ્વા તન્મહદાશ્ચર્યં બ્રહ્મતેજોભવં તદા। વિશ્વામિત્રઃ ક્ષત્રભાવાન્નિર્વિણ્ણો વાક્યમબ્રવીત્। ધિગ્બલં ક્ષત્રિયબલં બ્રહ્મતેજોબલં બલમ્
બ્રહ્મતેજથી થયેલું એ મહાન આશ્ચર્ય જોઈ, વિશ્વામિત્ર પોતાના ક્ષત્રિય બળથી નિરાશ થઈ બોલ્યો: 'ક્ષત્રિય બળ વ્યર્થ છે; સાચું બળ તો બ્રહ્મતેજનું છે.'
સ રાજ્યં સ્ફીતમુત્સૃજ્ય તાં ચ દીપ્તાં નૃપશ્રિયમ્
તેણે પોતાનું સમૃદ્ધ રાજ્ય અને તેજસ્વી રાજસત્તા ત્યજી દીધી.
ભોગાંશ્ચ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા તપસ્યેવ મનો દધે। સ ગત્વા તપસા સિદ્ધિં લોકાન્વિષ્ટભ્ય તેજસા
ભોગો પાછળ મૂકી, મન તપમાં લગાડી દીધું; તપસ્યા દ્વારા સિદ્ધિ મેળવી, પોતાના તેજથી લોકોએ સ્થિર રાખ્યા.
તતાપ સર્વાન્દીપ્તૌજા બ્રાહ્મણત્વમવાપ્તવાન્। અપિબચ્ચ તતઃ સોમમિન્દ્રેણ સહ કૌશિકઃ
તેણે પ્રખર તેજથી તપ કર્યો, બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું, અને પછી કૌશિકે ઇન્દ્ર સાથે સોમરસ પીધો.
એવંવીર્યસ્તુ રાજર્ષિર્વિપ્રર્ષિઃ સંબભૂવ હ
આ રીતે તે રાજર્ષિ એવા વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિનો દરજ્જો મેળવ્યો અને અદભૂત શક્તિ ધરાવતો બન્યો.
ઋષ્યોસ્તુ યત્કૃતે વૈરં વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ। બભૂવ ગન્ધર્વપતે શંસ તત્સર્વમેવ મે
હે ગંધર્વોના રાજા, મને કહો કે ઋષિ વિશ્વામિત્ર અને વશિષ્ઠ વચ્ચે શા માટે વૈર થયું હતું, એ બધું મને સંપૂર્ણ રીતે કહો.
માહાત્મ્યં ચ વસિષ્ઠસ્ય બ્રાહ્મણ્યં બ્રહ્મતેજસઃ। વિશ્વામિત્રસ્ય ચ તથા ક્ષત્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ
વશિષ્ઠજીનું મહાત્મ્ય, તેમનું બ્રાહ્મણપદ અને બ્રહ્મતેજ, તેમજ વિશ્વામિત્રનું મહાત્મ્ય અને રાજવી શક્તિ — એ બધું પણ મને કહો.
ન શૃણ્વાનસ્ત્વહં તૃપ્તિમુપગચ્છામિ ખેચર। આખ્યાહિ ગન્ધર્વપતે શંસ તત્સર્વમેવ મે
હે આકાશમાં વિહાર કરનારા, હું આ વાત સાંભળ્યા વિના સંતોષ પામતો નથી; હે ગંધર્વરાજ, એ બધું મને કહો.
માહાત્મ્યં ચ વસિષ્ઠસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ભાષતે
તે બંને, વશિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્રનું મહાત્મ્ય વર્ણવવામાં આવે છે.
ઇદં વાસિષ્ઠમાખ્યાનં પુરાણં પુણ્યમુત્તમમ્। પાર્થ સર્વેષુ લોકેષુ વિશ્રુતં તન્નિબોધ મે
હે પાર્થ, વશિષ્ઠજીનું આ પ્રાચીન અને સર્વોત્તમ પવિત્ર કથાનક છે, જે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે; એ મારી પાસેથી ધ્યાનથી સાંભળ.
કલ્માષપાદ ઇત્યેવં લોકે રાજા બભૂવ હ। ઇક્ષ્વાકુવંશજઃ પાર્થ તેજસાઽસદૃશો ભુવિ
હે પાર્થ, એક વખત કલ્માષપાદ નામનો રાજા જન્મ્યો, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશનો હતો અને પૃથ્વી પર તેની તેજસ્વિતા બેઉપમ હતી.
સ કદાચિદ્વનં રાજા મૃગયાં નિર્યયૌ પુરાત્। મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ ચચાર રિપુમર્દનઃ
એ રાજાએ ક્યારેક પોતાના શહેરમાંથી વનમાં શિકાર કરવા માટે પ્રસ્થાન કર્યું; શત્રુઓને હરાવનાર એ રાજા હરણો અને જંગલી શૂકરોનો શિકાર કરતા વનમાં ફરતો રહ્યો.
તસ્મિન્વને મહાઘોરે ખઙ્ગાંશ્ચ બહુશોઽહનત્। હત્વા ચ સુચિરં શ્રાન્તો રાજા નિવવૃતે તતઃ
તે ભયાનક વનમાં તેણે અનેક વાઘોનો શિકાર કર્યો અને લાંબા સમય સુધી મારકાટ કર્યા પછી રાજા થાકી ગયો અને પાછો ફરવા લાગ્યો.
અકામયત્તં યાજ્યાર્થે વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્। સ તુ રાજા મહાત્માનં વાસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્
એ સમયે, યજ્ઞ માટે તત્પર અને પરાક્રમી વિશ્વામિત્રએ એ ઇચ્છા રાખી નહોતી; પણ એ રાજાએ મહાત્મા અને શ્રેષ્ઠ ઋષિ એવા વશિષ્ઠને મળ્યો.
તૃષાર્તશ્ચ ક્ષુધાર્તશ્ચ એકાયનગતઃ પથિ। અપશ્યદજિતઃ સઙ્ખ્યે મુનિં પ્રતિમુખાગતમ્
પ્યાસથી તરસેલો અને ભૂખથી પીડાતો, એકલો જ રસ્તે જતા, અપરાજિત રાજાએ સામે આવતાં ઋષિને જોયા.
શક્તિં નામ મહાભાગં વસિષ્ઠકુલવર્ધનમ્। જ્યેષ્ઠં પુત્રં પુત્રશતાદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ
એણે વશિષ્ઠકુળને વધારનાર, મહાભાગ્યશાળી અને વશિષ્ઠજીના સો પુત્રોમાંથી સૌથી મોટો પુત્ર, શક્તિ નામના ઋષિને જોયો.
અપગચ્છ પથોઽસ્માકમિત્યેવં પાર્થિવોઽબ્રવીત્। તથા ઋષિરુવાચૈનં સાન્ત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા ગિરા
'આમારા રસ્તેથી દૂર થો,' એમ રાજાએ કહ્યું; ત્યારે ઋષિએ મૃદુ અને શાંત વાણીથી તેને સાંત્વના આપી જવાબ આપ્યો.
મમ પન્થા મહારાજ ધર્મ એષ સનાતનઃ। `વૃદ્ધભીરુનૃપસ્નાતસ્ત્રીરોગિવરચક્રિણામ્
'હે મહારાજ, આ મારું માર્ગ છે; આ તો સનાતન ધર્મ છે — વૃદ્ધ, ડરેલા, રાજા, સ્નાન કરનાર, સ્ત્રીઓ, રોગી અને ભાર વહેનાર માટે માર્ગ આપવો જોઈએ.