હંભાયમાના કલ્યાણી વસિષ્ઠસ્યાથ નન્દિની। આગમ્યાભિમુખી પાર્થ તસ્થૌ ભગવદુન્મુખી
વસિષ્ઠજીની શુભ ગાય નંદિની જોરથી રંભતી આવી અને પૂજ્ય વસિષ્ઠજી સામે ઊભી રહી, હે પાર્થ.
શૃણોમિ તે રવં ભદ્રે વિનદન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ
હે શુભે, હું તારી વારંવારની રંભણી સાંભળું છું.
હ્રિયસે ત્વં બલાદ્ભદ્રે વિશ્વામિત્રેણ નન્દિનિ। કિં કર્તવ્યં મયા તત્ર ક્ષમાવાન્બ્રાહ્મણો હ્યહમ્
હે નંદિની, તને વિશ્વામિત્ર બળજબરીથી લઈ જાય છે; હવે હું શું કરું? હું તો ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ છું.
સા ભયાન્નન્દિની તેષાં બલાનાં ભરતર્ષભ। વિશ્વામિત્રભયોદ્વિગ્ના વસિષ્ઠં સમુપાગમત્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વિશ્વામિત્રના ડરથી ગભરાયેલી નંદિની, એ બળવાન લોકોના ભયથી વસિષ્ઠજી પાસે આવી.
કશાગ્રદણ્ડાભિહતાં ક્રોશન્તીં મામનાથવત્। વિશ્વામિત્રબલૈર્ઘોરૈર્ભગવન્ કિમુપેક્ષસે
હે પૂજ્ય વસિષ્ઠજી, મને કશા અને લાકડીઓથી મારવામાં આવે છે, હું અનાથની જેમ રડી રહી છું; વિશ્વામિત્રના ભયાનક લોકોના આ અત્યાચારને તમે કેમ સહન કરો છો?
એવં તસ્યાં તદા પાર્થ ધર્ષિતાયાં મહામુનિઃ। ન ચુક્ષુભે તદા ધૈર્યાન્ન ચચાલ ધૃતવ્રતઃ
હે પાર્થ, એ સમયે જ્યારે નંદિની પર અત્યાચાર થયો, ત્યારે મહાન ઋષિ વસિષ્ઠજી ધીરજથી સ્થિર રહ્યા, પોતાના વ્રતમાંથી એક રેશમ પણ હલ્યા નહીં.
ક્ષત્રિયાણાં બલં તેજો બ્રાહ્મણાનાં ક્ષમા બલમ્। ક્ષમા માં ભજતે યસ્માદ્ગમ્યતાં યદિ રોચતે
ક્ષત્રિયોની તાકાત તેમનું બળ છે, બ્રાહ્મણોની તાકાત ક્ષમા છે; મને તો ક્ષમાએ જ આશ્રય આપ્યો છે, એટલે તને યોગ્ય લાગે તો જઈશ.
કિં નુ ત્યક્તાઽસ્મિ ભગવન્યદેવં ત્વં પ્રભાષસે। અત્યક્તાઽહં ત્વયા બ્રહ્મન્નેતું શક્યા ન વૈ બલાત્
હે પૂજ્ય વસિષ્ઠજી, શું તમે મને છોડી દીધું છે કે આવું બોલો છો? પણ તમે તો મને છોડી નથી, અને મને બળજબરીથી કોઈ લઈ જઈ શકે નહીં.
ન ત્વાં ત્યજામિ કલ્યાણિ સ્થીયતાં યદિ શક્યતે। દૃઢેન દામ્ના બદ્ધ્વૈષ વત્સસ્તે હિયતે બલાત્
હે શુભે, હું તને છોડી રહ્યો નથી; તું શકય હોય તો અહીં જ રહી જા. તારો વાછરડો મજબૂત દોરાથી બાંધીને બળજબરીથી લઈ જવામાં આવે છે.
સ્થીયતામિતિ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્ય પયસ્વિની। ઊર્ધ્વાઞ્ચિતશિરોગ્રીવા પ્રબભૌ રૌદ્રદર્શના
વસિષ્ઠજીના 'રહી જા' એવા શબ્દો સાંભળીને એ દુધાળી ગાયે માથું અને ગળું ઊંચું કરી ભયાનક રૂપ ધારણ કર્યું.
ક્રોધરક્તેક્ષણા સા ગૌર્હંભારવઘનસ્વના। વિશ્વામિત્રસ્ય તત્સૈન્યં વ્યદ્રાવયત સર્વશઃ
ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલી એ ગાયે ગર્જના કરી અને વિશ્વામિત્રની આખી સેના તોડી પાડી.
કશાગ્રદણ્ડાભિહતા કાલ્યમાના તતસ્તતઃ। ક્રોધરક્તેક્ષણા ક્રોધં ભૂય એવ સમાદદે
કશા અને લાકડીઓથી મારવામાં આવતી, અહીં-ત્યાં ત્રાસ પામતી, ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલી એ ગાયે વધુ ક્રોધ પામ્યો.
આદિત્ય ઇવ મધ્યાહ્ને ક્રોધદીપ્તવપુર્બભૌ। અઙ્ગારવર્ષં મુઞ્ચન્તી મુહુર્વાલધિતો મહત્
મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતી એ ગાયે, વારંવાર પોતાની પૂંછડીથી અગ્નિની ચિંકારી વરસાવી.
અસૃજત્પહ્લવાન્પુચ્છાત્પ્રસ્રવાદ્દ્રાવિડાઞ્છકાન્। યોનિદેશાચ્ચ યવાનાઞ્શકૃતઃ શબરાન્બહૂન્
એ ગાયે પૂંછડીમાંથી પહ્લવ, વિસર્જનથી દ્રાવિડ અને શક, અને યોનિમાંથી અનેક યવન અને શબર ઉત્પન્ન કર્યા.
મૂત્રતશ્ચાસૃજત્કાંશ્ચિચ્છબરાંશ્ચૈવ પાર્શ્વતઃ। પૌણ્ડ્રાન્કિરાતાન્યવનાન્સિંહલાન્બર્બરાન્ખસાન્
મૂત્રમાંથી કેટલાક શબર અને બાજુઓમાંથી પૌંડ્ર, કિરાત, યવન, સિહલ, બરબર અને ખસ ઉત્પન્ન કર્યા.
ચિબુકાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ ચીનાન્હૂણાન્સકેરલાન્। સસર્જ ફેનતઃ સા ગૌર્મ્લેચ્છાન્બહુવિધાનપિ
ફેનમાંથી એ ગાયે ચિબુક, પુલિંદ, ચીન, હૂણ, કેરળ અને અનેક પ્રકારના મ્લેચ્છો ઉત્પન્ન કર્યા.
તૈર્વિસૃષ્ટૈર્મહાસૈન્યૈર્નાનામ્લેચ્છગણૈસ્તદા। નાનાવરણસંછન્નૈર્નાનાયુધધરૈસ્તથા
એ રીતે ઉત્પન્ન થયેલી મોટી સેના, વિવિધ મ્લેચ્છો સાથે, જુદી-જુદી કવચ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ હતી.
અવાકીર્યત સંરબ્ધૈર્વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ। એકૈકશ્ચ તદા યોધઃ પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્વૃતઃ
એ ગુસ્સાવાળી સેનાએ, વિશ્વામિત્રની આંખ સામે જ, તેની સેનાને ઘેરી લીધી; દરેક યોદ્ધા આસપાસ પાંચ કે સાત લોકોથી ઘેરાયેલો હતો.
અસ્ત્રવર્ષેણ મહતા વધ્યમાનં બલં તદા। પ્રભગ્નં સર્વતસ્ત્રસ્તં વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ
એ સમયે, વિશ્વામિત્રની નજર સામે, મહાન સેનાને ભયાનક શસ્ત્રવર્ષાથી ચકનાચૂર કરી દેવામાં આવી, અને બધા દિશામાં ભાગી રહી હતી.
તસ્ય તચ્ચતુરઙ્ગં વૈ બલં પરમદુઃસહમ્। પ્રભગ્નં સર્વતો ઘોરં પયસ્વિન્યા વિનિર્જિતમ્
તેની ચતુરંગી સેના, જે સહન કરવી અતિ મુશ્કેલ હતી, સર્વત્ર વિખેરી પડી અને ભયાનક રીતે કામધેનુ દ્વારા હરાવી દેવામાં આવી.
ન ચ પ્રાણૈર્વિયુજ્યન્તે કેચિત્તત્રાસ્ય સૈનિકાઃ। વિશ્વામિત્રસ્ય સંક્રુદ્ધૈર્વાસિષ્ઠૈર્ભરતર્ષભ
પણ, વિશ્વામિત્રની સેના માંથી ત્યાં કોઈ જ યોદ્ધા પોતાનો પ્રાણ ગુમાવ્યો નહીં, કારણ કે તેઓ વશિષ્ઠના ક્રોધિત પુત્રો દ્વારા રોકી દેવામાં આવ્યા હતા.
સા ગૌસ્તત્સકલં સૈન્યં કાલયામાસ દૂરતઃ। વિશ્વામિત્રસ્ય તત્સૈન્યં કાલ્યમાનં ત્રિયોજનમ્
તે ગાયે આખી સેના ને દૂર સુધી હાંકી કાઢી; વિશ્વામિત્રની સેના ત્રણ યોજન સુધી વિખેરી પડી હતી.
ક્રોશમાનં ભયોદ્વિગ્નં ત્રાતારં નાધ્યગચ્છત। `વિશ્વામિત્રસ્તતો દૃષ્ટ્વા ક્રોધાવિષ્ટઃ સ રોદસી
ભયથી વિક્ષિપ્ત અને રડતાં યોદ્ધાઓને ક્યાંય રક્ષણ આપનાર મળ્યો નહીં; આ જોઈને, વિશ્વામિત્રે ભારે ક્રોધથી ધરતી અને આકાશને ધધકાવી દીધા.
વવર્ષ શરવર્ષાણિ વસિષ્ઠે મુનિસત્તમે। ઘોરરૂપાંશ્ચ નારાચાન્ક્ષુરાન્ભલ્લાન્મહામુનિઃ
મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્રે ક્રોધે ભરાઈને શ્રેષ્ઠ ઋષિ વશિષ્ઠ પર તીક્ષ્ણ બાણ, કટારીઓ અને વિશાળ ફલવાળા બાણોની વરસાદ વરસાવી.
વિશ્વામિત્રપ્રયુક્તાંસ્તાન્વૈણવેન વ્યમોચયત્। વસિષ્ઠસ્ય તદા દૃષ્ટ્વા કર્મકૌશલમાહવે
વિશ્વામિત્ર દ્વારા છોડાયેલા એ શસ્ત્રો વૈણવ શસ્ત્રોથી રોકાઈ ગયા; ત્યારે યુદ્ધમાં વશિષ્ઠનું કુશળતા જોઈ.
વિશ્વામિત્રોઽપિ કોપેન ભૂયઃ શત્રુનિપાતનઃ। દિવ્યાસ્ત્રવર્ષં તસ્મૈ સ પ્રાહિણોન્મુનયે રુષા
વિશ્વામિત્રે ફરીથી દુશ્મનને હરાવવાનો ઉદ્દેશ રાખી, ભારે ક્રોધથી ઋષિ પર દિવ્ય શસ્ત્રોની વરસાદ વરસાવી.
આગ્નેયં વારુણં ચૈન્દ્રં યામ્યં વાયવ્યમેવ ચ। વિસસર્જ મહાભાગે વસિષ્ઠે બ્રહ્મણઃ સુતે
તેને અગ્નિ, વારુણ, ઇન્દ્ર, યમ અને વાયુના શસ્ત્રો મહાન વશિષ્ઠ, બ્રહ્માના પુત્ર, પર છોડ્યા.
અસ્ત્રાણિ સર્વતો જ્વાલાં વિસૃજન્તિ પ્રપેદિરે। યુગાન્તસમયે ઘોરાઃ પતઙ્ગસ્યેવ રશ્મયઃ
શસ્ત્રો ચારેય બાજુથી અગ્નિ જેવી જ્વાળાઓ ઉગારીને દોડી આવ્યા, જાણે યુગના અંતે સૂર્યના કિરણો ભયાનક બની જાય.
વસિષ્ઠોઽપિ મહાતેજા બ્રહ્મશક્તિપ્રયુક્તયા। યષ્ટ્યા નિવારયામાસ સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ સ સ્મયન્
પણ મહાતેજસ્વી વશિષ્ઠે, સ્મિત સાથે, બ્રહ્મશક્તિથી ભરેલી પોતાની દંડ વડે એ બધા શસ્ત્રોને રોકી લીધા.
તતસ્તે ભસ્મસાદ્ભૂતાઃ પતન્તિ સ્મ મહીતલે। અપોહ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્
પછી એ બધા દિવ્ય શસ્ત્રો ભસ્મ બની જમીન પર પડી ગયા; દિવ્ય શસ્ત્રોને દૂર કરી વશિષ્ઠે આ શબ્દો કહ્યા: