સામાત્યઃ સબલશ્ચૈવ તુતોષ સ ભૃશં તદા। ષડુન્નતાં સુપાર્શ્વોરું પૃથુપઞ્ચસમાવૃતામ્
રાજા પોતાના મંત્રીઓ અને સેના સાથે ખૂબ જ પ્રસન્ન થયો; તેણે એ ગાયને ઊંચી, પહોળી કમરવાળી અને પાંચ દાસીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ.
મણ્ડૂકનેત્રાં સ્વાકારાં પીનોધસમનિન્દિતામ્। સુવાલઘિં શઙ્કુકર્ણાં ચારુશૃઙ્ગાં મનોરમામ્
એ ગાયને દેડકાની આંખો, પોતાનું સ્વરૂપ, ગોળ અને નિર્દોષ શરીર, નરમ વાળ, શંખ જેવાં કાન, સુંદર શિંગા અને મોહક રૂપ હતું.
પુષ્ટાયતશિરોગ્રીવાં વિસ્મિતઃ સોઽભિવીક્ષ્યતામ્। અભિનન્દ્ય સ તાં રાજા નન્દિનીં ગાધિનન્દનઃ
પોષાયેલી, પહોળા માથા અને ગળાવાળી એ ગાયને જોઈને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો; ગાધિના પુત્ર રાજાએ આનંદથી નંદિનીનું અભિવાદન કર્યું.
અબ્રવીચ્ચ ભૃશં તુષ્ટઃ સ રાજા તમૃષિં તદા। અર્બુદેન ગવાં બ્રહ્મન્મમ રાજ્યેન વા પુનઃ
પછી રાજા ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈને ઋષિજીને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તમે મને નંદિની આપો, દસ કરોડ ગાયો કે મારા રાજ્યના બદલે પણ આપો.'
નન્દિનીં સંપ્રયચ્છસ્વ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં મહામુને
'હે મહાન મુનિ, તમે મને નંદિની આપી દો અને રાજ્યનો આનંદ માણો.'
રત્નં હિ ભગવન્નેતદ્રત્નહારી ચ પાર્થિવઃ।' ક્ષત્રિયોઽહં ભવાન્વિપ્રસ્તપઃસ્વાધ્યાયસાધનઃ
'હે ભગવન, એ તો અનમોલ રત્ન છે અને રાજા તો રત્નો લે છે; હું ક્ષત્રિય છું, તમે બ્રાહ્મણ છો, તપ અને અધ્યયનમાં તત્પર છો.'
બ્રાહ્ણેષુ કુતો વીર્યં પ્રશાન્તેષુ ધૃતાત્મસુ। અર્બુદેન ગવાં યસ્ત્વં ન દદાસિ મમેપ્સિતમ્
'શાંત અને સ્વઅનુશાસિત બ્રાહ્મણોમાં બળ ક્યાંથી આવે? હું દસ કરોડ ગાયો આપું છતાં તમે મને ઇચ્છિત નંદિની આપતા નથી.'
સ્વધર્મં ન પ્રહાસ્યામિ નેષ્યામિ ચ બલેન ગામ્
'હું પોતાનો ધર્મ ક્યારેય છોડતો નથી અને ગાયને બળજબરીથી પણ લઈશ નહીં.'
યથેચ્છસિ તથા ક્ષિપ્રં કુરુ મા ત્વં વિચારય
'તમે જે ઇચ્છો તે જલ્દી કરો, વધુ વિચારશો નહીં.'
હંસચન્દ્રપ્રતીકાશાં નન્દિનીં તાં જહાર ગામ્। `સા તદા હ્રિયમાણા ચ વિશ્વામિત્રબલૈર્બલાત્।' કશાદણ્ડપ્રણુદિતા કાલ્યમાના ઇતસ્તતઃ
પછી વિશ્વામિત્રે ચાંદણી અને હંસ જેવી તેજસ્વી નંદિની ગાયને બળપૂર્વક પકડી લીધી; વિશ્વામિત્રના માણસોએ તેને ખેંચી, કશા અને લાકડીઓથી મારતાં, અહીંથી ત્યાં ધકેલી.
હંભાયમાના કલ્યાણી વસિષ્ઠસ્યાથ નન્દિની। આગમ્યાભિમુખી પાર્થ તસ્થૌ ભગવદુન્મુખી
વસિષ્ઠજીની શુભ ગાય નંદિની જોરથી રંભતી આવી અને પૂજ્ય વસિષ્ઠજી સામે ઊભી રહી, હે પાર્થ.
શૃણોમિ તે રવં ભદ્રે વિનદન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ
હે શુભે, હું તારી વારંવારની રંભણી સાંભળું છું.
હ્રિયસે ત્વં બલાદ્ભદ્રે વિશ્વામિત્રેણ નન્દિનિ। કિં કર્તવ્યં મયા તત્ર ક્ષમાવાન્બ્રાહ્મણો હ્યહમ્
હે નંદિની, તને વિશ્વામિત્ર બળજબરીથી લઈ જાય છે; હવે હું શું કરું? હું તો ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ છું.
સા ભયાન્નન્દિની તેષાં બલાનાં ભરતર્ષભ। વિશ્વામિત્રભયોદ્વિગ્ના વસિષ્ઠં સમુપાગમત્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વિશ્વામિત્રના ડરથી ગભરાયેલી નંદિની, એ બળવાન લોકોના ભયથી વસિષ્ઠજી પાસે આવી.
કશાગ્રદણ્ડાભિહતાં ક્રોશન્તીં મામનાથવત્। વિશ્વામિત્રબલૈર્ઘોરૈર્ભગવન્ કિમુપેક્ષસે
હે પૂજ્ય વસિષ્ઠજી, મને કશા અને લાકડીઓથી મારવામાં આવે છે, હું અનાથની જેમ રડી રહી છું; વિશ્વામિત્રના ભયાનક લોકોના આ અત્યાચારને તમે કેમ સહન કરો છો?
એવં તસ્યાં તદા પાર્થ ધર્ષિતાયાં મહામુનિઃ। ન ચુક્ષુભે તદા ધૈર્યાન્ન ચચાલ ધૃતવ્રતઃ
હે પાર્થ, એ સમયે જ્યારે નંદિની પર અત્યાચાર થયો, ત્યારે મહાન ઋષિ વસિષ્ઠજી ધીરજથી સ્થિર રહ્યા, પોતાના વ્રતમાંથી એક રેશમ પણ હલ્યા નહીં.
ક્ષત્રિયાણાં બલં તેજો બ્રાહ્મણાનાં ક્ષમા બલમ્। ક્ષમા માં ભજતે યસ્માદ્ગમ્યતાં યદિ રોચતે
ક્ષત્રિયોની તાકાત તેમનું બળ છે, બ્રાહ્મણોની તાકાત ક્ષમા છે; મને તો ક્ષમાએ જ આશ્રય આપ્યો છે, એટલે તને યોગ્ય લાગે તો જઈશ.
કિં નુ ત્યક્તાઽસ્મિ ભગવન્યદેવં ત્વં પ્રભાષસે। અત્યક્તાઽહં ત્વયા બ્રહ્મન્નેતું શક્યા ન વૈ બલાત્
હે પૂજ્ય વસિષ્ઠજી, શું તમે મને છોડી દીધું છે કે આવું બોલો છો? પણ તમે તો મને છોડી નથી, અને મને બળજબરીથી કોઈ લઈ જઈ શકે નહીં.
ન ત્વાં ત્યજામિ કલ્યાણિ સ્થીયતાં યદિ શક્યતે। દૃઢેન દામ્ના બદ્ધ્વૈષ વત્સસ્તે હિયતે બલાત્
હે શુભે, હું તને છોડી રહ્યો નથી; તું શકય હોય તો અહીં જ રહી જા. તારો વાછરડો મજબૂત દોરાથી બાંધીને બળજબરીથી લઈ જવામાં આવે છે.
સ્થીયતામિતિ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્ય પયસ્વિની। ઊર્ધ્વાઞ્ચિતશિરોગ્રીવા પ્રબભૌ રૌદ્રદર્શના
વસિષ્ઠજીના 'રહી જા' એવા શબ્દો સાંભળીને એ દુધાળી ગાયે માથું અને ગળું ઊંચું કરી ભયાનક રૂપ ધારણ કર્યું.
ક્રોધરક્તેક્ષણા સા ગૌર્હંભારવઘનસ્વના। વિશ્વામિત્રસ્ય તત્સૈન્યં વ્યદ્રાવયત સર્વશઃ
ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલી એ ગાયે ગર્જના કરી અને વિશ્વામિત્રની આખી સેના તોડી પાડી.
કશાગ્રદણ્ડાભિહતા કાલ્યમાના તતસ્તતઃ। ક્રોધરક્તેક્ષણા ક્રોધં ભૂય એવ સમાદદે
કશા અને લાકડીઓથી મારવામાં આવતી, અહીં-ત્યાં ત્રાસ પામતી, ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલી એ ગાયે વધુ ક્રોધ પામ્યો.
આદિત્ય ઇવ મધ્યાહ્ને ક્રોધદીપ્તવપુર્બભૌ। અઙ્ગારવર્ષં મુઞ્ચન્તી મુહુર્વાલધિતો મહત્
મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતી એ ગાયે, વારંવાર પોતાની પૂંછડીથી અગ્નિની ચિંકારી વરસાવી.
અસૃજત્પહ્લવાન્પુચ્છાત્પ્રસ્રવાદ્દ્રાવિડાઞ્છકાન્। યોનિદેશાચ્ચ યવાનાઞ્શકૃતઃ શબરાન્બહૂન્
એ ગાયે પૂંછડીમાંથી પહ્લવ, વિસર્જનથી દ્રાવિડ અને શક, અને યોનિમાંથી અનેક યવન અને શબર ઉત્પન્ન કર્યા.
મૂત્રતશ્ચાસૃજત્કાંશ્ચિચ્છબરાંશ્ચૈવ પાર્શ્વતઃ। પૌણ્ડ્રાન્કિરાતાન્યવનાન્સિંહલાન્બર્બરાન્ખસાન્
મૂત્રમાંથી કેટલાક શબર અને બાજુઓમાંથી પૌંડ્ર, કિરાત, યવન, સિહલ, બરબર અને ખસ ઉત્પન્ન કર્યા.
ચિબુકાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ ચીનાન્હૂણાન્સકેરલાન્। સસર્જ ફેનતઃ સા ગૌર્મ્લેચ્છાન્બહુવિધાનપિ
ફેનમાંથી એ ગાયે ચિબુક, પુલિંદ, ચીન, હૂણ, કેરળ અને અનેક પ્રકારના મ્લેચ્છો ઉત્પન્ન કર્યા.
તૈર્વિસૃષ્ટૈર્મહાસૈન્યૈર્નાનામ્લેચ્છગણૈસ્તદા। નાનાવરણસંછન્નૈર્નાનાયુધધરૈસ્તથા
એ રીતે ઉત્પન્ન થયેલી મોટી સેના, વિવિધ મ્લેચ્છો સાથે, જુદી-જુદી કવચ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ હતી.
અવાકીર્યત સંરબ્ધૈર્વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ। એકૈકશ્ચ તદા યોધઃ પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્વૃતઃ
એ ગુસ્સાવાળી સેનાએ, વિશ્વામિત્રની આંખ સામે જ, તેની સેનાને ઘેરી લીધી; દરેક યોદ્ધા આસપાસ પાંચ કે સાત લોકોથી ઘેરાયેલો હતો.
અસ્ત્રવર્ષેણ મહતા વધ્યમાનં બલં તદા। પ્રભગ્નં સર્વતસ્ત્રસ્તં વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ
એ સમયે, વિશ્વામિત્રની નજર સામે, મહાન સેનાને ભયાનક શસ્ત્રવર્ષાથી ચકનાચૂર કરી દેવામાં આવી, અને બધા દિશામાં ભાગી રહી હતી.
તસ્ય તચ્ચતુરઙ્ગં વૈ બલં પરમદુઃસહમ્। પ્રભગ્નં સર્વતો ઘોરં પયસ્વિન્યા વિનિર્જિતમ્
તેની ચતુરંગી સેના, જે સહન કરવી અતિ મુશ્કેલ હતી, સર્વત્ર વિખેરી પડી અને ભયાનક રીતે કામધેનુ દ્વારા હરાવી દેવામાં આવી.