યં પ્રાપ્ય વિજિતાત્માનં મહાત્માનં નરાધિપાઃ। ઇક્ષ્વાકવો મહીપાલા લેભિરે પૃથિવીમિમામ્
જ્યારે ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓએ એ આત્મસંયમી અને મહાન આત્મા વસિષ્ઠને પ્રાપ્ત કર્યા, ત્યારે તેમને આખી પૃથ્વી મળી ગઈ.
પુરોહિતમિમં પ્રાપ્ય વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્। ઈજિરે ક્રતુભિશ્ચૈવ નૃપાસ્તે કુરુનન્દન
પાર્થ, જ્યારે એ રાજાઓએ શ્રેષ્ઠ ઋષિ વસિષ્ઠને પોતાનો પુરોહિત બનાવ્યો, ત્યારે તેમણે અનેક યજ્ઞો કર્યા.
સ હિ તાન્યાજયામાસ સર્વાન્નૃપતિસત્તમાન્। બ્રહ્મર્ષિઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ બૃહસ્પતિરિવામરાન્
પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ બ્રહસ્પતિ દેવતાઓને યજ્ઞ કરાવે છે, તેમ વસિષ્ઠે એ સર્વ શ્રેષ્ઠ રાજાઓને યજ્ઞ કરાવ્યા.
તસ્માદ્ધર્મપ્રધાનાત્મા વેદધર્મવિદીપ્સિતઃ। બ્રાહ્મણો ગુણવાન્કશ્ચિત્પુરોધાઃ પ્રતિદૃશ્યતામ્
આથી, ધર્મમાં સ્થિર અને વેદના નિયમો જાણનારા ગુણવાન બ્રાહ્મણને પુરોહિત તરીકે પસંદ કરો.
ક્ષત્રિયેણાભિજાતેન પૃથિવીં જેતુમિચ્છતા। પૂર્વં પુરોહિતઃ કાર્યઃ પાર્થ રાજ્યાભિવૃદ્ધયે
પાર્થ, જે કશ્યપ વંશી ક્ષત્રિય પૃથ્વી જીતવા ઈચ્છે છે, તેણે સૌપ્રથમ રાજયની વૃદ્ધિ માટે પુરોહિતની નિમણૂક કરવી જોઈએ.
મહીં જિગીષતા રાજ્ઞા બ્રહ્મ કાર્યં પુરઃસ્કૃતમ્। તસ્માત્પુરોહિતઃ કશ્ચિદ્ગુણવાન્વિજિતેન્દ્રિયઃ। વિદ્વાન્ભવતુ વો વિપ્રો ધર્મકામાર્થતત્ત્વવિત્
રાજાએ પૃથ્વી જીતવા માંગતી વખતે સૌપ્રથમ બ્રહ્માને માન આપવો જોઈએ; તેથી તમારો પુરોહિત એવો ગુણવાન, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનારો અને ધર્મ, કામ તથા અર્થના તત્વો જાણનારો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ હોવો જોઈએ.
કિંનિમિત્તમભૂદ્વૈરં વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ। વસતોરાશ્રમે દિવ્યે શંસ નઃ સર્વમેવ તત્
વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે એ દિવ્ય આશ્રમમાં કયા કારણથી વૈર થયું હતું? એ બધું અમને કહો.
ઇદં વાસિષ્ઠમાખ્યાનં પુરાણં પરિચક્ષતે। પાર્થ સર્વેષુ લોકેષુ યથાવત્તન્નિબોધ મે
પાર્થ, વસિષ્ઠનું આ પ્રાચીન કથા સમગ્ર જગતમાં જાણીતી છે; તે કથા હું તને સાચી રીતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
કાન્યકુબ્જે મહાનાસીત્પાર્થિવો ભરતર્ષભ। ગાધીતિ વિશ્રુતો લોકે કુશિકસ્યાત્મસંભવઃ
કાન્યકુબજમાં એક મહાન રાજા હતા, હે ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, જેઓ દુનિયામાં ગાધિ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને કુશિકના વંશજ હતા.
તસ્ય ધર્માત્મનઃ પુત્રઃ સમૃદ્ધબલવાહનઃ। વિશ્વામિત્ર ઇતિ ખ્યતો બભૂવ રિપુમર્દનઃ
તે ધર્મનિષ્ઠ રાજાના પુત્ર, જેની પાસે વિશાળ સેના હતી, વિશ્વામિત્ર નામે પ્રસિદ્ધ થયા અને દુશ્મનોના વિનાશક બન્યા.
સ ચચાર સહામાત્યો મૃગયાં ગહને વને। મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ રમ્યેષુ મરુધન્વસુ
તેઓ પોતાના મંત્રીઓ સાથે ઘન જંગલમાં શિકાર કરવા ગયા, અને સુંદર મેદાનોમાં હરણ અને જંગલી શૂકર શિકારીને માર્યા.
વ્યાયામકર્શિતઃ સોઽથ મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ। આજગામ નરશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં પ્રતિ
શિકારથી થાકી અને પ્યાસે, અને હરણ મેળવવાની ઇચ્છા સાથે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તેઓ વસિષ્ઠના આશ્રમ તરફ આવ્યા.
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય વસિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠભાગૃષિઃ। વિશ્વામિત્રં નરશ્રેષ્ઠં પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા
ત્યારે મહાન ઋષિ વસિષ્ઠજી એ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિશ્વામિત્રજીનું આગમન જોઈને, ખૂબ આદરપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું.
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીચૈસ્તં સ્વાગતેન ચ ભારત। તથૈવ પરિજગ્રાહ વન્યેન હવિષા તદા
પછી ભારત, વસિષ્ઠજી એ પાદ્ય, અર્જ્ય અને આચમન માટેનું પાણી આપી, વનફળો અને હવન માટેની વસ્તુઓથી પણ વિશ્વામિત્રજીનું સ્વાગત કર્યું.
તસ્યાથ કામધુગ્ધેનુર્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। ઉક્તા કામાન્પ્રયચ્છેતિ સા કામાન્દુદુહે તતઃ
પછી મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠજી એ પોતાની ઇચ્છાપૂર્ણા ગાયને કહ્યું કે, 'જેમ જે જોઈએ તેમ આપ.' ત્યારે એ ગાયે બધું જ ઇચ્છાવું આપી દીધું.
બાષ્પાઢ્યસ્યોદનસ્યૈવ રાશયઃ પર્વતોપમાઃ। નિષ્ઠાનાનિ ચ સૂપાંશ્ચ દધિકુલ્યાસ્તથૈવ ચ
સુગંધિત ભાતના પહાડ જેવાં ઢગલા, વિવિધ વાનગીઓ અને દહીંથી બનેલી મીઠાઈઓ પણ ત્યાં ઉત્પન્ન થઈ.
કૂપાંશ્ચ ઘૃતસંપૂર્ણાન્ગૌડ્યાન્નાનિ સહસ્રશઃ। ઇક્ષૂન્મધૂનિ લાજાંશ્ચ મૈરેયાંશ્ચ વરાસવાન્
ઘીથી ભરેલા કૂવા, હજારો પ્રકારના મીઠા ભાત, ઉકાળેલી ઈખ, મધ, લાજ, અને શ્રેષ્ઠ પ્રકારના મદિરા પણ ત્યાં દેખાયા.
ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચૌષધીશ્ચ દુદુહે પય એવ ચ। ષડ્રસં ચામૃતનિભં રસાયનમનુત્તમમ્
ગામડાં અને જંગલની ઔષધિઓ, દૂધ, છ સ્વાદવાળી અમૃત જેવી રસાયણ વસ્તુઓ પણ એ ગાયે આપી.
ભોજનીયાનિ પેયાનિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ। લેહ્યાન્યમૃતકલ્પાનિ ચોષ્યાણિ ચ તથાર્જુના
ખાવાની વસ્તુઓ, પીવાની વસ્તુઓ, વિવિધ પ્રકારની મીઠાઈઓ, ચાટવાની અને ચૂસવાની અમૃતસમાન વસ્તુઓ પણ ત્યાં મળી.
રત્નાનિ ચ મહાર્હાણિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ। તૈઃ કામૈઃ સર્વસંપૂર્ણૈઃ પૂજિતશ્ચ મહિપતિઃ
મૂલ્યવાન રત્નો અને વિવિધ પ્રકારના કપડાં પણ ઉત્પન્ન થયા; આ બધાં ઇચ્છિત વસ્તુઓથી રાજાને પૂજવામાં આવ્યો.
સામાત્યઃ સબલશ્ચૈવ તુતોષ સ ભૃશં તદા। ષડુન્નતાં સુપાર્શ્વોરું પૃથુપઞ્ચસમાવૃતામ્
રાજા પોતાના મંત્રીઓ અને સેના સાથે ખૂબ જ પ્રસન્ન થયો; તેણે એ ગાયને ઊંચી, પહોળી કમરવાળી અને પાંચ દાસીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ.
મણ્ડૂકનેત્રાં સ્વાકારાં પીનોધસમનિન્દિતામ્। સુવાલઘિં શઙ્કુકર્ણાં ચારુશૃઙ્ગાં મનોરમામ્
એ ગાયને દેડકાની આંખો, પોતાનું સ્વરૂપ, ગોળ અને નિર્દોષ શરીર, નરમ વાળ, શંખ જેવાં કાન, સુંદર શિંગા અને મોહક રૂપ હતું.
પુષ્ટાયતશિરોગ્રીવાં વિસ્મિતઃ સોઽભિવીક્ષ્યતામ્। અભિનન્દ્ય સ તાં રાજા નન્દિનીં ગાધિનન્દનઃ
પોષાયેલી, પહોળા માથા અને ગળાવાળી એ ગાયને જોઈને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો; ગાધિના પુત્ર રાજાએ આનંદથી નંદિનીનું અભિવાદન કર્યું.
અબ્રવીચ્ચ ભૃશં તુષ્ટઃ સ રાજા તમૃષિં તદા। અર્બુદેન ગવાં બ્રહ્મન્મમ રાજ્યેન વા પુનઃ
પછી રાજા ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈને ઋષિજીને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તમે મને નંદિની આપો, દસ કરોડ ગાયો કે મારા રાજ્યના બદલે પણ આપો.'
નન્દિનીં સંપ્રયચ્છસ્વ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં મહામુને
'હે મહાન મુનિ, તમે મને નંદિની આપી દો અને રાજ્યનો આનંદ માણો.'
રત્નં હિ ભગવન્નેતદ્રત્નહારી ચ પાર્થિવઃ।' ક્ષત્રિયોઽહં ભવાન્વિપ્રસ્તપઃસ્વાધ્યાયસાધનઃ
'હે ભગવન, એ તો અનમોલ રત્ન છે અને રાજા તો રત્નો લે છે; હું ક્ષત્રિય છું, તમે બ્રાહ્મણ છો, તપ અને અધ્યયનમાં તત્પર છો.'
બ્રાહ્ણેષુ કુતો વીર્યં પ્રશાન્તેષુ ધૃતાત્મસુ। અર્બુદેન ગવાં યસ્ત્વં ન દદાસિ મમેપ્સિતમ્
'શાંત અને સ્વઅનુશાસિત બ્રાહ્મણોમાં બળ ક્યાંથી આવે? હું દસ કરોડ ગાયો આપું છતાં તમે મને ઇચ્છિત નંદિની આપતા નથી.'
સ્વધર્મં ન પ્રહાસ્યામિ નેષ્યામિ ચ બલેન ગામ્
'હું પોતાનો ધર્મ ક્યારેય છોડતો નથી અને ગાયને બળજબરીથી પણ લઈશ નહીં.'
યથેચ્છસિ તથા ક્ષિપ્રં કુરુ મા ત્વં વિચારય
'તમે જે ઇચ્છો તે જલ્દી કરો, વધુ વિચારશો નહીં.'
હંસચન્દ્રપ્રતીકાશાં નન્દિનીં તાં જહાર ગામ્। `સા તદા હ્રિયમાણા ચ વિશ્વામિત્રબલૈર્બલાત્।' કશાદણ્ડપ્રણુદિતા કાલ્યમાના ઇતસ્તતઃ
પછી વિશ્વામિત્રે ચાંદણી અને હંસ જેવી તેજસ્વી નંદિની ગાયને બળપૂર્વક પકડી લીધી; વિશ્વામિત્રના માણસોએ તેને ખેંચી, કશા અને લાકડીઓથી મારતાં, અહીંથી ત્યાં ધકેલી.