પ્રીતિસંયોગયુક્તાભિરદ્ભિઃ પ્રહ્લાદયસ્વ મે। પુષ્પાયુધં દુરાધર્ષં પ્રચણ્ડશરકાર્મુકમ્
પ્રેમના મિલનથી ભરપૂર એવા જળથી મને શાંત કરી દે, કેમ કે પુષ્પબાણધારી કામદેવના પ્રચંડ ધનુષ્ય અને અપરાજિત બાણોને સહન કરવું અઘરું છે.
ત્વદ્દર્શનસમુદ્ભૂતં વિધ્યન્તં દુઃસહૈઃ શરૈઃ। ઉપશામય કલ્યાણિ આત્મદાનેન ભામિનિ
હે શુભાંગી, તને જોઈને જે અસહ્ય બાણો મને ઘાયલ કરે છે, એ દુઃખને, હે સુંદર સ્ત્રી, તું તારી જાત મને અર્પણ કરીને શાંત કરી દે.
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન મામુપૈહિ વરાઙ્ગને। વિવાહાનાં હિ રમ્ભોરુ ગાન્ધર્વઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે
હે સુંદરાંગી, તું ગાંધર્વ વિવાહથી મને સ્વીકાર. હે સુકુમાર જાંઘવાળી, બધા વિવાહોમાં ગાંધર્વ વિવાહ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
નાહમીશાઽઽત્મનો રાજન્કન્યા પિતૃમતી હ્યહમ્। મયિ ચેદસ્તિ તે પ્રીતિર્યાચસ્વ પિતરં મમ
હે રાજા, હું મારી જાતની માલિક નથી, કારણ કે હું પિતાવાળી કન્યા છું. જો તને મારા પર પ્રેમ હોય, તો મારા પિતા પાસે મારી માંગણી કર.
યથા હિ તે મયા પ્રાણાઃ સંભૃતાશ્ચ નરેશ્વર। દર્શનાદેવ ભૂયસ્ત્વં તથા પ્રાણાન્મમાહરઃ
હે પુરુષોતમ, જેમ મેં મારા પ્રાણને સાચવી રાખ્યા છે, તેમ તને જોઈને તું પણ મારા પ્રાણ લઈ ગયો છે.
ન ચાહમીશા દેહસ્ય તસ્માન્નૃપતિસત્તમ। સમીપં નોપગચ્છામિ ન સ્વતન્ત્રા હિ યોષિતઃ
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, હું મારા શરીરની માલિક નથી. તેથી, હું તારી પાસે આવી શકતી નથી, કેમ કે સ્ત્રીઓ સ્વતંત્ર હોતી નથી.
કા હિ સર્વેષુ લોકેષુ વિશ્રુતાભિજનં નૃપમ્। કન્યા નાભિલષેન્નાથં ભાર્તારં ભક્તવત્સલમ્
આ બધાં લોકોમાં એવી કઈ કન્યા હશે, જે પ્રસિદ્ધ કુળના, નામી અને પોતાની પ્રિય પર પ્રેમ કરનારા રાજાને પતિ તરીકે ઈચ્છતી ન હોય?
તસ્માદેવં ગતે કાલે યાચસ્વ પિતરં મમ। આદિત્યં પ્રણિપાતેન તપસા નિયમેન ચ
આ પરિસ્થિતિમાં, મારા પિતા પાસે વિનંતી કર. આદિત્યને વંદન, તપ અને નિયમથી તેમની પાસે જા.
સ ચેત્કામયતે દાતું તવ મામરિસૂદન। ભવિષ્યામ્યદ્ય તે રાજન્સતતં વશવર્તિની
જો મારા પિતા મને તને આપવા ઈચ્છે, હે શત્રુવિનાશક, તો આજે હું તારી હંમેશા આજ્ઞાકારી બની રહીશ, હે રાજા.
અહં હિ તપતી નામ સાવિત્ર્યવરજા સુતા। અસ્ય લોકપ્રદીપસ્ય સવિતુઃ ક્ષત્રિયર્ષભ
હું તપતી નામની છું, સાવિત્રીની બહેન અને આ જગતને પ્રકાશ આપનારા સવિતાનું દિકરી છું, હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ.
સ ગન્ધર્વવચઃ શ્રુત્વા તત્તદા ભરતર્ષભ। અર્જુનઃ પરયા ભક્ત્યા પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાબભૌ
ગાંધીર્વના શબ્દો સાંભળીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અર્જુન પરમ ભક્તિથી ચમકી ઉઠ્યો, જેમ પૂર્ણચંદ્ર તેજસ્વી લાગે.
ઉવાચ ચ મહેષ્વાસો ગન્ધર્વં કુરુસત્તમઃ। જાતકૌતૂહલોઽતીવ વસિષ્ઠસ્ય તપોબલાત્
મહાધનુર્ધારી અર્જુન, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, વસિષ્ઠના તપશ્ચર્યાના બળથી ખૂબ જ ઉત્સુક થઈ, ગાંધીર્વને પૂછવા લાગ્યો.
વસિષ્ઠ ઇતિ તસ્યૈતદૃષેર્નામ ત્વયેરિતમ્। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું યથાવત્તદ્વદસ્વ મે
તમે જે ઋષિને 'વસિષ્ઠ' નામથી ઓળખાવ્યા, એ વિશે હું વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને બધું કહો.
ય એષ ગન્ધર્વપતે પૂર્વેષાં નઃ પુરોહિતઃ। આસીદેતન્મમાચક્ષ્વ ક એષ ભગવાનૃષિઃ
હે ગાંધીર્વાધિપતિ, જે આપણા પૂર્વજોના પુરોહિત હતા, એ મહાન ઋષિ કોણ છે, કૃપા કરીને મને કહો.
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો વસિષ્ઠોઽરુન્ધતીપતિઃ। તપસા નિર્જિતૌ શશ્વદજેયાવમરૈરપિ
બ્રહ્માજીના મનથી જન્મેલા પુત્ર, અરુંધતીના પતિ વસિષ્ઠે પોતાના તપથી એવાં દેવતાઓ પણ જીત્યા, જેમને કોઈ પણ હંમેશા હરાવી શકતો નથી.
કામક્રોધાવુભૌ યસ્ય ચરણૌ સમુવાહતુઃ। ઇન્દ્રિયાણાં વશકરો વશિષ્ઠ ઇતિ ચોચ્યતે
જેનાં પગે કામ અને ક્રોધ બંને સેવા કરે છે, અને જે ઇન્દ્રિયો પર સંપૂર્ણ સંયમ ધરાવે છે, એને વસિષ્ઠ કહેવામાં આવે છે.
યથા કામશ્ચ ક્રોધશ્ચ નિર્જિતાવજિતૌ નરૈઃ। જિતારયો જિતા લોકાઃ પન્થાનશ્ચ જિતા દિશઃ
જેમ માણસો કામ અને ક્રોધને જીતે ત્યારે એ બંને વશમાં થઈ જાય છે, તેમ જ દુશ્મનો, દુનિયા અને દિશાઓ પણ જીતાઈ જાય છે.
યસ્તુ નોચ્છેદનં ચક્રે કુશિકાનામુદારધીઃ। વિશ્વામિત્રાપરાધેન ધારયન્મન્યુમુત્તમમ્
જે મહાન બુદ્ધિવાળા હતા, તેમણે વિશ્વામિત્રના અપમાનથી ઉત્પન્ન થયેલા ભારે ક્રોધને સહન કર્યો અને કુશિકોને નાશ કર્યા વિના રાખ્યા.
પુત્રવ્યસનસંતપ્તઃ શક્તિમાનપ્યશક્તવત્। વિશ્વામિત્રવિનાશાય ન ચક્રે કર્મ દારુણમ્
પુત્રના વિયોગથી દુઃખી અને શક્તિશાળી હોવા છતાં, તેમણે વિશ્વામિત્રને નાશ કરવા માટે ક્યારેય કઠોર કાર્ય કર્યું નહીં.
મૃતાંશ્ચ પુનરાહર્તું શક્તઃ પુત્રાન્યમક્ષયાત્। કૃતાન્તં નાતિચક્રામ વેલામિવ મહોદધિઃ
મૃત પુત્રોને ફરી જીવંત કરવા સક્ષમ હોવા છતાં, તેઓએ ક્યારેય મૃત્યુની મર્યાદા ઓળંગી નહીં, જેમ મહાસાગર ક્યારેય પોતાના કિનારા ઓળંગતો નથી.
યં પ્રાપ્ય વિજિતાત્માનં મહાત્માનં નરાધિપાઃ। ઇક્ષ્વાકવો મહીપાલા લેભિરે પૃથિવીમિમામ્
જ્યારે ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓએ એ આત્મસંયમી અને મહાન આત્મા વસિષ્ઠને પ્રાપ્ત કર્યા, ત્યારે તેમને આખી પૃથ્વી મળી ગઈ.
પુરોહિતમિમં પ્રાપ્ય વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્। ઈજિરે ક્રતુભિશ્ચૈવ નૃપાસ્તે કુરુનન્દન
પાર્થ, જ્યારે એ રાજાઓએ શ્રેષ્ઠ ઋષિ વસિષ્ઠને પોતાનો પુરોહિત બનાવ્યો, ત્યારે તેમણે અનેક યજ્ઞો કર્યા.
સ હિ તાન્યાજયામાસ સર્વાન્નૃપતિસત્તમાન્। બ્રહ્મર્ષિઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ બૃહસ્પતિરિવામરાન્
પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ બ્રહસ્પતિ દેવતાઓને યજ્ઞ કરાવે છે, તેમ વસિષ્ઠે એ સર્વ શ્રેષ્ઠ રાજાઓને યજ્ઞ કરાવ્યા.
તસ્માદ્ધર્મપ્રધાનાત્મા વેદધર્મવિદીપ્સિતઃ। બ્રાહ્મણો ગુણવાન્કશ્ચિત્પુરોધાઃ પ્રતિદૃશ્યતામ્
આથી, ધર્મમાં સ્થિર અને વેદના નિયમો જાણનારા ગુણવાન બ્રાહ્મણને પુરોહિત તરીકે પસંદ કરો.
ક્ષત્રિયેણાભિજાતેન પૃથિવીં જેતુમિચ્છતા। પૂર્વં પુરોહિતઃ કાર્યઃ પાર્થ રાજ્યાભિવૃદ્ધયે
પાર્થ, જે કશ્યપ વંશી ક્ષત્રિય પૃથ્વી જીતવા ઈચ્છે છે, તેણે સૌપ્રથમ રાજયની વૃદ્ધિ માટે પુરોહિતની નિમણૂક કરવી જોઈએ.
મહીં જિગીષતા રાજ્ઞા બ્રહ્મ કાર્યં પુરઃસ્કૃતમ્। તસ્માત્પુરોહિતઃ કશ્ચિદ્ગુણવાન્વિજિતેન્દ્રિયઃ। વિદ્વાન્ભવતુ વો વિપ્રો ધર્મકામાર્થતત્ત્વવિત્
રાજાએ પૃથ્વી જીતવા માંગતી વખતે સૌપ્રથમ બ્રહ્માને માન આપવો જોઈએ; તેથી તમારો પુરોહિત એવો ગુણવાન, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનારો અને ધર્મ, કામ તથા અર્થના તત્વો જાણનારો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ હોવો જોઈએ.
કિંનિમિત્તમભૂદ્વૈરં વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ। વસતોરાશ્રમે દિવ્યે શંસ નઃ સર્વમેવ તત્
વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ વચ્ચે એ દિવ્ય આશ્રમમાં કયા કારણથી વૈર થયું હતું? એ બધું અમને કહો.
ઇદં વાસિષ્ઠમાખ્યાનં પુરાણં પરિચક્ષતે। પાર્થ સર્વેષુ લોકેષુ યથાવત્તન્નિબોધ મે
પાર્થ, વસિષ્ઠનું આ પ્રાચીન કથા સમગ્ર જગતમાં જાણીતી છે; તે કથા હું તને સાચી રીતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
કાન્યકુબ્જે મહાનાસીત્પાર્થિવો ભરતર્ષભ। ગાધીતિ વિશ્રુતો લોકે કુશિકસ્યાત્મસંભવઃ
કાન્યકુબજમાં એક મહાન રાજા હતા, હે ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, જેઓ દુનિયામાં ગાધિ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને કુશિકના વંશજ હતા.
તસ્ય ધર્માત્મનઃ પુત્રઃ સમૃદ્ધબલવાહનઃ। વિશ્વામિત્ર ઇતિ ખ્યતો બભૂવ રિપુમર્દનઃ
તે ધર્મનિષ્ઠ રાજાના પુત્ર, જેની પાસે વિશાળ સેના હતી, વિશ્વામિત્ર નામે પ્રસિદ્ધ થયા અને દુશ્મનોના વિનાશક બન્યા.