શક્તોઽહમપિ શપ્તું ત્વાં માન્યાસ્તુ બ્રાહ્મણા મમ। જાનતોઽપિ ચ તે બ્રહ્મન્કથયિષ્યે નિબોધ તત્
હું પણ તને શાપ આપી શકું, પણ બ્રાહ્મણો મારા માટે માન્ય છે; છતાં, બ્રાહ્મણ, હું જાણું છું અને તને કહું છું — સાંભળ.
યોગેન બહુધાઽઽત્માનં કૃત્વા તિષ્ઠામિ મૂર્તિષુ। અગ્નિહોત્રેષુ સત્રેષુ ક્રિયાસુ ચ મખેષુ ચ
યોગ દ્વારા હું અનેક રૂપમાં પ્રગટું છું; અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞ અને વિધિ-વિધાનમાં હું હાજર રહું છું.
વેદોક્તેન વિધાનેન મયિ યદ્ધૂયતે હવિઃ। દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ તેન તૃપ્તા ભવન્તિ વૈ
વેદમાં જણાવેલા નિયમ પ્રમાણે જે પણ હવન મને અર્પણ થાય છે, તેનાથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ સંતોષ પામે છે.
આપો દેવગણાઃ સર્વે આપઃ પિતૃગણાસ્તથા। દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ
પાણીમાં બધા દેવોની અને પિતૃઓની હાજરી છે; દર્શ અને પૌર્ણમાસના યજ્ઞ દેવતાઓ અને પિતૃઓ સાથે થાય છે.
દેવતાઃ પિતરસ્તસ્માત્પિતરશ્ચાપિ દેવતાઃ। એકીભૂતાશ્ચ દૃશ્યન્તે પૃથક્ત્વેન ચ પર્વસુ
એથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ, અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓ, બંને એકરૂપ અને અલગ-અલગ પણ પર્વ સમયે દેખાય છે.
દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ ભુઞ્જતે મયિ યદ્ભુતમ્। દેવતાનાં પિતૄણાં ચ મુખમેતદહં સ્મૃતમ્
દેવતાઓ અને પિતૃઓ મને અર્પણ કરેલું બધું ભોજન કરે છે; હું બંનેનો મુખ ગણાય છું.
અમાવાસ્યાં હિ પિતરઃ પૌર્ણમાસ્યાં હિ દેવતાઃ। મન્મુખેનૈવ હૂયન્તે ભુઞ્જતે ચ હુતં હવિઃ
અમાવાસ્યે પિતૃઓ અને પૌર્ણમાસે દેવતાઓ, મારા મુખ દ્વારા અર્પણ પ્રાપ્ત કરે છે અને હવનનું ભોજન ગ્રહણ કરે છે.
સર્વભક્ષઃ કથં ત્વેષાં ભવિષ્યામિ મુખં ત્વહમ્
હું બધું ભક્ષ કરું છું, તો પછી કેવી રીતે હું તેમનો મુખ બની શકું?
દ્વિજાનામગ્નિહોત્રેષુ યજ્ઞસત્રક્રિયાસુ ચ। નિરોંકારવષટ્કારાઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ
દ્વિજોની અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞ વિધિમાં, 'ઓમ', 'વષટ', 'સ્વાહા' અને 'સ્વધા'ના ઉચ્ચાર વિના,
વિનાઽગ્નિના પ્રજાઃ સર્વાસ્તત આસન્સુદુઃખિતાઃ। અથર્ષયઃ સમુદ્વિગ્ના દેવાન્ ગત્વાબ્રુવન્વચઃ
અગ્નિ વગર બધાં જીવ દુઃખી થઈ ગયા; ત્યારે ઋષિઓ ચિંતિત થઈ દેવતાઓ પાસે ગયા અને એમણે એમને કહ્યું.
અગ્નિનાશાત્ક્રિયાભ્રાંશાદ્ભ્રાન્તા લોકાસ્ત્રયોઽનઘાઃ। વિધધ્વમત્ર યત્કાર્યં ન સ્યાત્કાલાત્યયો યથા
અગ્નિ ના હોવાને કારણે અને વિધિ ભંગ થવાથી ત્રણેય લોક ગભરાઈ ગયા; હવે એવું કરો કે સમયનો ક્રમ બગડે નહીં.
અથર્ષયશ્ચ દેવાશ્ચ બ્રહ્માણમુપગમ્ય તુ। અગ્નેરાવેદયઞ્શાપં ક્રિયાસંહારમેવ ચ
પછી ઋષિઓ અને દેવતાઓ બ્રહ્મા પાસે ગયા અને અગ્નિના શાપ અને વિધિ બંધ થવાની વાત એમને જણાવી.
ભૃગુણા વૈ મહાભાગ શપ્તોઽગ્નિઃ કારણાન્તરે। કથં દેવમુખો ભૂત્વા યજ્ઞભાગાગ્રભુક્ તથા
અગ્નિ, હે મહાન, ભૃગુ દ્વારા બીજા કારણથી શાપિત થયો; તો હવે તે દેવતાઓનો મુખ બનીને યજ્ઞમાં પ્રથમ ભાગ કેવી રીતે ગ્રહણ કરે?
શ્રુત્વા તુ તદ્વચસ્તેષામગ્નિમાહૂય વિશ્વકૃત્
એમની વાત સાંભળીને સર્વ સૃષ્ટિના સર્જક બ્રહ્માએ અગ્નિને બોલાવ્યા.
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં ભૂતભાવનમવ્યયમ્। લોકાનામિહ સર્વેષાં ત્વં કર્તા ચાન્ત એવ ચ
તેણે ખૂબ જ મીઠા અને સદાય રહેવા જેવા, સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ કરનાર શબ્દો કહ્યા: 'તમે આ બધા લોકોના સર્જનહાર અને અંત પણ છો.'
ત્વં ધારયસિ લોકાંસ્ત્રીન્ક્રિયાણાં ચ પ્રવર્તકઃ। સ તથા કુરુ લોકેશ નોચ્છિદ્યેરન્યથા ક્રિયાઃ
તમે ત્રણેય લોકને સંભાળો છો અને કર્મો શરૂ કરો છો; તેથી, હે લોકના સ્વામી, એ રીતે કરો, નહીં તો કર્મો અટકી જશે.
કસ્માદેવં વિમૂઢસ્ત્વમીશ્વરઃ સન્ હુતાશેન। ત્વં પવિત્રં સદા લોકે સર્વભૂતગતિશ્ચ હ
તમે ભગવાન હોવા છતાં કેમ આ રીતે ગભરાઈ ગયા છો, હે અગ્નિ? તમે હંમેશા પવિત્ર છો અને સર્વ જીવોના આશ્રય છો.
ન ત્વં સર્વશરીરેણ સર્વભક્ષત્વમેષ્યસિ। અપાને હ્યર્ચિષો યાસ્તે સર્વં ભક્ષ્યન્તિ તાઃ શિખિન્
તમે આખા શરીરથી બધું ભક્ષક નહીં બનશો; કારણ કે, તમારો નીચેના શ્વાસમાંથી નીકળતો જ્વાળ બધું ભક્ષી લે છે, હે જ્વાળાવાન.
ક્રવ્યાદા ચ તનુર્યા તે સા સર્વં ભક્ષયિષ્યતિ। યથા સૂર્યાંશુભિઃ સ્પૃષ્ટં સર્વં શુચિ વિભાવ્યતે
તમારી જે માંસભક્ષી રૂપ છે, એ બધું ભક્ષી લે છે; જેમ સૂર્યની કિરણોથી સ્પર્શેલું બધું પવિત્ર દેખાય છે.
તથા ત્વદર્ચિર્નિર્દગ્ધં સર્વં શુચિ ભવિષ્યતિ। ત્વમગ્ને પરમં તેજઃ સ્વપ્રભાવાદ્વિનિર્ગતમ્
એ જ રીતે, તમારી જ્વાળાથી દહાયેલું બધું પવિત્ર બની જાય છે; હે અગ્નિ, તમે સર્વોચ્ચ તેજ છો, જે તમારી પોતાની શક્તિથી ઉત્પન્ન થયું છે.
સ્વતેજસૈવ તં શાપં કુરુ સત્યમૃષેર્વિભો। દેવાનાં ચાત્મનો ભાગં ગૃહાણ ત્વં મુખે હુતમ્
તમારા પોતાના તેજથી એ ઋષિનો શાપ પૂર્ણ કરો, હે મહાન, અને દેવો તથા તમારો ભાગ, જે યજ્ઞમાં અર્પણ થાય છે, તમારા મોઢામાં સ્વીકારો.
એવમસ્ત્વિતિ તં વહ્નિઃ પ્રત્યુવાચ પિતામહમ્। જગામ શાસનં કર્તું દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ
અગ્નિએ પિતામહને કહ્યું, 'જેમ તમે કહ્યું તેમ જ થશે,' અને પરમેશ્વરનો આદેશ પૂરો કરવા ગયા.
દેવર્ષયશ્ચ મુદિતાસ્તતો જગ્મુર્યથાગતમ્। ઋષયશ્ચ યથા પૂર્વં ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રચક્રિરે
દેવ ઋષિઓ આનંદિત થઈને જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા; અને ઋષિઓએ પહેલાં જે રીતે બધાં કર્મો કર્યા હતા, એ જ રીતે ફરી કર્યા.
દિવિ દેવા મુમુદિરે ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ લૌકિકાઃ। અગ્નિશ્ચ પરમાં પ્રીતિમવાપ હતકલ્મષઃ
દેવતાઓ સ્વર્ગમાં ખુશ થયા, અને લોકિક જીવોની ટોળકીઓ પણ આનંદિત થઈ; અગ્નિ પાપમુક્ત થઈને સર્વોચ્ચ સંતોષ પામ્યા.
એવં સ ભગવાઞ્છાપં લેભેઽગ્નિર્ભૃગુતઃ પુરા। એવમેષ પુરા વૃત્ત હતિહાસોઽગ્નિશાપજઃ। પુલોમ્નશ્ચ વિનાશોઽયં ચ્યવનસ્ય ચ સંભવઃ
આ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં, ભગવાન અગ્નિએ ભૃગુનો શાપ મેળવ્યો હતો; એ જ રીતે, હતિનો હાસ્ય, અગ્નિનો શાપ, પુલોમનનો વિનાશ અને ચ્યવનનો જન્મ, આ બધું પહેલાં બન્યું હતું.
સ ચાપિ ચ્યવનો બ્રહ્મન્ભાર્ગવોઽજનયત્સુતમ્। સુકન્યાયાં મહાત્માનં પ્રમતિં દીપ્તતેજસમ્
અને ચ્યવન, હે બ્રાહ્મણ, ભૃગુવંશી, સુકન્યાથી એક પુત્ર પેદા કર્યો, જે મહાન આત્મા અને તેજસ્વી પ્રમતિ હતો.
પ્રમતિસ્તુ રુરું નામ ઘૃતાચ્યાં સમજીજનત્। રુરુઃ પ્રમદ્વરાયાં તુ શુનકં સમજીજનમ્
પ્રમતિએ ઘૃતાચીથી રૂરુ નામનો પુત્ર પેદા કર્યો; અને રૂરુએ પ્રમદ્વરા પાસેથી શુનક નામનો પુત્ર પેદા કર્યો.
શુનકસ્તુ મહાસત્વઃ સર્વભાર્ગવનન્દનઃ। જાતસ્તપસિ તીવ્રે ચ સ્થિતઃ સ્થિરયશાસ્તતઃ
શુનક, જે મહાન આત્મા અને સર્વ ભૃગુઓના આનંદदाता હતા, તે જન્મ્યા અને કઠોર તપમાં સ્થિર રહીને કાયમ માટે યશ મેળવ્યો.
તસ્ય બ્રહ્મન્રુરોઃ સર્વં ચરિતં ભૂરિતેજસઃ। વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ત્વમશેષતઃ
હે બ્રાહ્મણ, હવે હું તમને રૂરુના સમગ્ર જીવનની વાત વિગતે કહું છું, જે ખૂબ તેજસ્વી છે; તમે એ બધું ધ્યાનથી સાંભળો.
ઋષિરાસીન્મહાન્પૂર્વં તપોવિદ્યાસમન્વિતઃ। સ્થૂલકેશ ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
એક વખત, એક મહાન ઋષિ હતા, જેઓ તપ અને જ્ઞાનથી યુક્ત હતા, અને 'સ્થૂલકેશ' નામે જાણીતા હતા; તેઓ સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં રત હતા.