મન્મથાગ્નિપરીતાત્મા સન્દિગ્ધાક્ષરયા ગિરા। સાધુ ત્વમસિતાપાઙ્ગિ કામાર્તં મત્તકાશિનિ
પ્રેમની આગથી વ્યાકુળ મનથી, અડધા તૂટેલા શબ્દોમાં રાજાએ કહ્યું: 'હે કાળી આંખો ધરાવતી, હે તેજસ્વિ, પ્રેમથી પીડાતા મને કૃપા કર.'
ભજસ્વ ભજમાનં માં પ્રાણા હિ પ્રજહન્તિ મામ્। ત્વદર્થં હિ વિશાલાક્ષિ મામયં નિશિતૈઃ શરૈઃ
'મારે તારી જ ઇચ્છા છે, મને સ્વીકાર; કેમ કે મારા પ્રાણ તને વિના છૂટવા લાગ્યા છે. હે વિશાળ આંખો ધરાવતી, તારા માટે પ્રેમ તીક્ષ્ણ બાણથી મને ઘાયલ કરે છે.'
કામઃ કમલગર્ભાભે પ્રતિવિધ્યન્ન શામ્યતિ। દષ્ટમેવમનાક્રન્દે ભદ્રે કામમહાહિના
'હે કમળ જેવી જન્મેલી, કામ મને ઘાયલ કરે છે પણ શમતું નથી; એ રીતે પ્રેમના મહાવિષથી દંશાયેલી જેમ હું પીડાય રહ્યો છું, હે ભદ્રે.'
સા ત્વં પીનાયતશ્રોણી મામાપ્નુહિ વરાનને। ત્વદધીના હિ મે પ્રાણાઃ કિન્નરોદ્ગીતભાષિણિ
'હું તારા પર આધાર રાખું છું, હે પહોળા કટિ અને સુંદર ચહેરાવાળી, મને સ્વીકાર. મારા પ્રાણ તો તારા પર જ આધારિત છે, હે કિનરગીત જેવી મીઠી બોલાવાળી.'
ચારુસર્વાનવદ્યાઙ્ગિ પદ્મેન્દુપ્રતિમાનને। ન હ્યહં ત્વદૃતે ભીરુ શક્ષ્યામિ ખલુ જીવિતુમ્
'હે નિર્દોષ અને સુંદર અંગવાળી, કમળ અને ચંદ્ર જેવા ચહેરાવાળી, હું તારા વિના જીવતો રહી શકતો નથી, હે ભયભીત.'
કામઃ કમલપત્રાક્ષિ પ્રતિવિધ્યતિ મામયમ્। તસ્માત્કુરુ વિશાલાક્ષિ મય્યનુક્રોશમઙ્ગને
'હે કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતી, કામ મને ઘાયલ કરે છે; તેથી, હે વિશાળ આંખો ધરાવતી સ્ત્રી, મારા પર દયા કર.'
ભક્તં મામસિતાપાઙ્ગિ ન પરિત્યક્તુમર્હસિ। ત્વં હિ માં પ્રીતિયોગેન ત્રાતુમર્હસિ ભામિનિ
હે કાળી આંખવાળી, હું તારો ભક્ત છું, મને છોડી દેવું યોગ્ય નથી. હે સુંદર સ્ત્રી, તું તારી પ્રેમભરી લાગણીથી મને રક્ષે, એ જ યોગ્ય છે.
ત્વદ્દર્શનકૃતસ્નેહં મનશ્ચલતિ મે ભૃશમ્। ન ત્વાં દૃષ્ટ્વા પુનશ્ચાન્યાં દ્રષ્ટું કલ્યાણિ રોચતે
હું તને જોઈને જે પ્રેમમાં પડ્યો છું, એથી મારું મન ખૂબ અસ્થિર થઈ ગયું છે. હે શુભાંગી, તને જો્યા પછી બીજી કોઈ સ્ત્રીને જોવા મને મન જ નથી થતું.
પ્રસીદ વશગોઽહં તે ભક્તં માં ભજ ભામિનિ। દૃષ્ટ્વૈવ ત્વાં વરારોહે મન્મથો ભૃશમઙ્ગને
મારે પર કૃપા કર, હું તારા વશમાં છું—હે સુંદર સ્ત્રી, તું મને સ્વીકાર. હે સુંદર કટિવાળી, તને જોયા જ મને કામદેવે ખૂબ જ ઘાયલ કર્યો છે.
અન્તર્ગતં વિશાલાક્ષિ વિધ્યતિ સ્મ પતત્ત્રિભિઃ। મન્મથાગ્નિસમુદ્ભૂતં દાહં કમલલોચને
હે વિશાળ નેત્રવાળી, મારા અંતરમાં જે પ્રેમની આગ ધધકે છે, એ કમળ જેવી આંખવાળી, કામદેવના તીક્ષ્ણ બાણોથી મને ભળી રહી છે.
પ્રીતિસંયોગયુક્તાભિરદ્ભિઃ પ્રહ્લાદયસ્વ મે। પુષ્પાયુધં દુરાધર્ષં પ્રચણ્ડશરકાર્મુકમ્
પ્રેમના મિલનથી ભરપૂર એવા જળથી મને શાંત કરી દે, કેમ કે પુષ્પબાણધારી કામદેવના પ્રચંડ ધનુષ્ય અને અપરાજિત બાણોને સહન કરવું અઘરું છે.
ત્વદ્દર્શનસમુદ્ભૂતં વિધ્યન્તં દુઃસહૈઃ શરૈઃ। ઉપશામય કલ્યાણિ આત્મદાનેન ભામિનિ
હે શુભાંગી, તને જોઈને જે અસહ્ય બાણો મને ઘાયલ કરે છે, એ દુઃખને, હે સુંદર સ્ત્રી, તું તારી જાત મને અર્પણ કરીને શાંત કરી દે.
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન મામુપૈહિ વરાઙ્ગને। વિવાહાનાં હિ રમ્ભોરુ ગાન્ધર્વઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે
હે સુંદરાંગી, તું ગાંધર્વ વિવાહથી મને સ્વીકાર. હે સુકુમાર જાંઘવાળી, બધા વિવાહોમાં ગાંધર્વ વિવાહ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
નાહમીશાઽઽત્મનો રાજન્કન્યા પિતૃમતી હ્યહમ્। મયિ ચેદસ્તિ તે પ્રીતિર્યાચસ્વ પિતરં મમ
હે રાજા, હું મારી જાતની માલિક નથી, કારણ કે હું પિતાવાળી કન્યા છું. જો તને મારા પર પ્રેમ હોય, તો મારા પિતા પાસે મારી માંગણી કર.
યથા હિ તે મયા પ્રાણાઃ સંભૃતાશ્ચ નરેશ્વર। દર્શનાદેવ ભૂયસ્ત્વં તથા પ્રાણાન્મમાહરઃ
હે પુરુષોતમ, જેમ મેં મારા પ્રાણને સાચવી રાખ્યા છે, તેમ તને જોઈને તું પણ મારા પ્રાણ લઈ ગયો છે.
ન ચાહમીશા દેહસ્ય તસ્માન્નૃપતિસત્તમ। સમીપં નોપગચ્છામિ ન સ્વતન્ત્રા હિ યોષિતઃ
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, હું મારા શરીરની માલિક નથી. તેથી, હું તારી પાસે આવી શકતી નથી, કેમ કે સ્ત્રીઓ સ્વતંત્ર હોતી નથી.
કા હિ સર્વેષુ લોકેષુ વિશ્રુતાભિજનં નૃપમ્। કન્યા નાભિલષેન્નાથં ભાર્તારં ભક્તવત્સલમ્
આ બધાં લોકોમાં એવી કઈ કન્યા હશે, જે પ્રસિદ્ધ કુળના, નામી અને પોતાની પ્રિય પર પ્રેમ કરનારા રાજાને પતિ તરીકે ઈચ્છતી ન હોય?
તસ્માદેવં ગતે કાલે યાચસ્વ પિતરં મમ। આદિત્યં પ્રણિપાતેન તપસા નિયમેન ચ
આ પરિસ્થિતિમાં, મારા પિતા પાસે વિનંતી કર. આદિત્યને વંદન, તપ અને નિયમથી તેમની પાસે જા.
સ ચેત્કામયતે દાતું તવ મામરિસૂદન। ભવિષ્યામ્યદ્ય તે રાજન્સતતં વશવર્તિની
જો મારા પિતા મને તને આપવા ઈચ્છે, હે શત્રુવિનાશક, તો આજે હું તારી હંમેશા આજ્ઞાકારી બની રહીશ, હે રાજા.
અહં હિ તપતી નામ સાવિત્ર્યવરજા સુતા। અસ્ય લોકપ્રદીપસ્ય સવિતુઃ ક્ષત્રિયર્ષભ
હું તપતી નામની છું, સાવિત્રીની બહેન અને આ જગતને પ્રકાશ આપનારા સવિતાનું દિકરી છું, હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ.
સ ગન્ધર્વવચઃ શ્રુત્વા તત્તદા ભરતર્ષભ। અર્જુનઃ પરયા ભક્ત્યા પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાબભૌ
ગાંધીર્વના શબ્દો સાંભળીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અર્જુન પરમ ભક્તિથી ચમકી ઉઠ્યો, જેમ પૂર્ણચંદ્ર તેજસ્વી લાગે.
ઉવાચ ચ મહેષ્વાસો ગન્ધર્વં કુરુસત્તમઃ। જાતકૌતૂહલોઽતીવ વસિષ્ઠસ્ય તપોબલાત્
મહાધનુર્ધારી અર્જુન, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, વસિષ્ઠના તપશ્ચર્યાના બળથી ખૂબ જ ઉત્સુક થઈ, ગાંધીર્વને પૂછવા લાગ્યો.
વસિષ્ઠ ઇતિ તસ્યૈતદૃષેર્નામ ત્વયેરિતમ્। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું યથાવત્તદ્વદસ્વ મે
તમે જે ઋષિને 'વસિષ્ઠ' નામથી ઓળખાવ્યા, એ વિશે હું વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને બધું કહો.
ય એષ ગન્ધર્વપતે પૂર્વેષાં નઃ પુરોહિતઃ। આસીદેતન્મમાચક્ષ્વ ક એષ ભગવાનૃષિઃ
હે ગાંધીર્વાધિપતિ, જે આપણા પૂર્વજોના પુરોહિત હતા, એ મહાન ઋષિ કોણ છે, કૃપા કરીને મને કહો.
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો વસિષ્ઠોઽરુન્ધતીપતિઃ। તપસા નિર્જિતૌ શશ્વદજેયાવમરૈરપિ
બ્રહ્માજીના મનથી જન્મેલા પુત્ર, અરુંધતીના પતિ વસિષ્ઠે પોતાના તપથી એવાં દેવતાઓ પણ જીત્યા, જેમને કોઈ પણ હંમેશા હરાવી શકતો નથી.
કામક્રોધાવુભૌ યસ્ય ચરણૌ સમુવાહતુઃ। ઇન્દ્રિયાણાં વશકરો વશિષ્ઠ ઇતિ ચોચ્યતે
જેનાં પગે કામ અને ક્રોધ બંને સેવા કરે છે, અને જે ઇન્દ્રિયો પર સંપૂર્ણ સંયમ ધરાવે છે, એને વસિષ્ઠ કહેવામાં આવે છે.
યથા કામશ્ચ ક્રોધશ્ચ નિર્જિતાવજિતૌ નરૈઃ। જિતારયો જિતા લોકાઃ પન્થાનશ્ચ જિતા દિશઃ
જેમ માણસો કામ અને ક્રોધને જીતે ત્યારે એ બંને વશમાં થઈ જાય છે, તેમ જ દુશ્મનો, દુનિયા અને દિશાઓ પણ જીતાઈ જાય છે.
યસ્તુ નોચ્છેદનં ચક્રે કુશિકાનામુદારધીઃ। વિશ્વામિત્રાપરાધેન ધારયન્મન્યુમુત્તમમ્
જે મહાન બુદ્ધિવાળા હતા, તેમણે વિશ્વામિત્રના અપમાનથી ઉત્પન્ન થયેલા ભારે ક્રોધને સહન કર્યો અને કુશિકોને નાશ કર્યા વિના રાખ્યા.
પુત્રવ્યસનસંતપ્તઃ શક્તિમાનપ્યશક્તવત્। વિશ્વામિત્રવિનાશાય ન ચક્રે કર્મ દારુણમ્
પુત્રના વિયોગથી દુઃખી અને શક્તિશાળી હોવા છતાં, તેમણે વિશ્વામિત્રને નાશ કરવા માટે ક્યારેય કઠોર કાર્ય કર્યું નહીં.
મૃતાંશ્ચ પુનરાહર્તું શક્તઃ પુત્રાન્યમક્ષયાત્। કૃતાન્તં નાતિચક્રામ વેલામિવ મહોદધિઃ
મૃત પુત્રોને ફરી જીવંત કરવા સક્ષમ હોવા છતાં, તેઓએ ક્યારેય મૃત્યુની મર્યાદા ઓળંગી નહીં, જેમ મહાસાગર ક્યારેય પોતાના કિનારા ઓળંગતો નથી.