સંપ્રાપ્તયૌવનાં પશ્યન્દેયાં દુહિતરં તુ તામ્। `દ્વ્યષ્ટવર્ષાં તુ તાં શ્યામાં સવિતા રૂપશાલિનીમ્।' નોપલેભે તતઃ શાન્તિં સંપ્રદાનં વિચિન્તયન્
જ્યારે સૂર્યદેવે પોતાની પુત્રીને યુવાન, રૂપાળી, શ્યામવર્ણ અને લગભગ સોળ વર્ષની જોઈ, ત્યારે કોને આપવી એ વિચારતાં તેમને મનમાં શાંતિ રહી નહીં.
અથર્ક્ષપુત્રઃ ક્રાન્તેય કુરૂણામૃષભો બલી। સૂર્યમારાધયામાસ નૃપઃ સંવરણસ્તદા
એ સમયે, હે કુરુવંશી, શક્તિશાળી ઋક્ષપુત્ર અને રાજા સંવરણે સૂર્યદેવની આરાધના શરૂ કરી.
અર્ધ્યમાલ્યોપહારાદ્યૈર્ગન્ધૈશ્ચ નિયતઃ શુચિઃ। નિયમૈરુપવાસૈશ્ચ તપોભિર્વિવિધૈરપિ
પાણી, ફૂલો, ભેટો અને સુગંધિત વસ્તુઓથી, શુદ્ધ અને નિયમિત રહી, ઉપવાસ અને વિવિધ તપશ્ચર્યાથી તેણે પૂજા કરી.
સુશ્રૂષુરનહંવાદી શુચિઃ પૌરવનન્દન। અંશુમન્તં સમુદ્યન્તં પૂજયામાસ ભક્તિમાન્
હે પૌરવ વંશના આનંદ, તે રાજા સેવા કરવા ઉત્સુક, નમ્ર અને શુદ્ધ હતો; તેણે ભક્તિપૂર્વક ઉગતા સૂર્યદેવની પૂજા કરી.
તતઃ કૃતજ્ઞં ધર્મજ્ઞં રૂપેણાસદૃશં ભુવિ। તપત્યાઃ સદૃશં મેને સૂર્યઃ સંવરણં પતિમ્
પછી સૂર્યદેવે સંવરણે, જે કૃતજ્ઞ, ધર્મનિષ્ઠ અને પૃથ્વી પર અનન્ય રૂપવંત હતો, તાપતી માટે યોગ્ય પતિ માન્યો.
દાતુમૈચ્છત્તતઃ કન્યાં તસ્મૈ સંવરણાય તામ્। નૃપોત્તમાય કૌરવ્ય વિશ્રુતાભિજનાય ચ
એથી, હે કૌરવ્ય, સૂર્યદેવે પોતાની પ્રસિદ્ધ અને ઉંચા કુળની દીકરી એ શ્રેષ્ઠ રાજા સંવરણે આપવા ઇચ્છા કરી.
યથા હિ દિવિ દીપ્તાંશુઃ પ્રભાસયતિ તેજસા। તથા ભુવિ મહિપાલો દીપ્ત્યા સંવરણોઽભવત્
જેમ તેજસ્વી સૂર્ય આકાશને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ સંવરણે પૃથ્વી પર પોતાના તેજથી ચમકતો હતો.
યથાઽર્ચયન્તિ ચાદિત્યમુદ્યન્તં બ્રહ્મવાદિનઃ। તથા સંવરણં પાર્થ બ્રાહ્મણાવરજાઃ પ્રજાઃ
જેમ બ્રાહ્મણો ઉગતા સૂર્યની પૂજા કરે છે, તેમ, હે પાર્થ, પ્રજાએ અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોએ સંવરણે સન્માન આપ્યો.
સ સોમમતિ કાન્તત્વાદાદિત્યમતિ તેજસા। બભૂવ નૃપતિઃ શ્રીમાન્સુહૃદાં દુર્હૃદામપિ
એ મહારાજા ચાંદની જેવી શોભા, સૂર્ય જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતો અને મિત્રોને તેમજ દુશ્મનોને પણ પ્રિય હતો.
એવંગુણસ્ય નૃપતેસ્તથાવૃત્તસ્ય કૌરવ। તસ્મૈ દાતું મનશ્ચક્રે તપતીં તપનઃ સ્વયમ્
હે કૌરવ, એ રાજાના આવા ગુણ અને વર્તન જોઈ, સૂર્યદેવે પોતે તાપતીને તેને આપવા મનમાં નક્કી કર્યું.
સ કદાચિદથો રાજા શ્રીમાનમિતવિક્રમઃ। ચચાર મૃગયાં પાર્થ પર્વતોપવને કિલ
એક વખત, એ મહાન અને અપરાજિત રાજા, હે પાર્થ, પર્વતના કિનારે આવેલા જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો હતો.
ચરતો મૃગયાં તસ્ય ક્ષુત્પિપાસાસમન્વિતઃ। મમાર રાજ્ઞઃ કૌન્તેય ગિરાવપ્રતિમો હયઃ
શિકાર કરતા રાજાને ભૂખ અને તરસ લાગી, હે કુંતીપુત્ર, ત્યારે પર્વત પર રાજાનો અદ્વિતીય ઘોડો મરી ગયો.
સ મૃતાશ્વશ્ચરન્પાર્થ પદ્ભ્યામેવ ગિરૌ નૃપઃ। દદર્શાસદૃશીં લોકે કન્યામાયતલોચનામ્
પછી રાજા પગપાળા પર્વત પર ફરતો હતો, ત્યારે, હે પાર્થ, તેણે વિશાળ આંખોવાળી અને દુનિયામાં અનન્ય એવી એક કન્યાને જોઈ.
સ એવ એકામાસાદ્ય કન્યાં પરબલાર્દનઃ। તસ્થૌ નૃપતિશાર્દૂલઃ પશ્યન્નવિચલેક્ષણઃ
શત્રુઓને હરાવનાર એ રાજા, એકલી એ કન્યાને મળીને, ત્યાં ઊભો રહીને, અવિચલ દૃષ્ટિથી તેને નિહાળતો રહ્યો.
સ હિ તાં તર્કયામાસ રૂપતો નૃપતિઃ શ્રિયમ્। પુનઃ સંતર્કયામાસ રવેર્ભ્રષ્ટામિવ પ્રભામ્
રાજાએ તેના સૌંદર્યને જ સમૃદ્ધિ સમજી; પછી તો એણે વિચાર્યું કે જાણે સૂર્યમાંથી પડેલી તેજસ્વી કિરણ હોય.
વપુષા વર્ચસા ચૈવ શિખામિવ વિભાવસોઃ। પ્રસન્નત્વેન કાન્ત્યા ચ ચન્દ્રરેખામિવામલામ્
આકૃતિ અને તેજમાં એ અગ્નિના જ્યોત જેવી હતી; શાંતિ અને કાંતિમાં એ નિર્મળ ચાંદની કિરણ જેવી લાગી.
ગિરિપૃષ્ઠે તુ સા યસ્મિન્સ્થિતા સ્વસિતલોચના। વિભ્રાજમાના શુશુભે પ્રતિમેવ હિરણ્મયી
પર્વતની ઢાળ પર ઊભેલી એ વિશાળ આંખોવાળી કન્યા, તેજથી ઝગમગતી, જાણે સોનાની પ્રતિમા જેવી સુંદર લાગી.
તસ્યા રૂપેણ સ ગિરિર્વેષેણ ચ વિશેષતઃ। સસવૃક્ષક્ષુપલતો હિરણ્મય ઇવાભવત્
એના રૂપ અને ખાસ કરીને વસ્ત્રના કારણે, એ પર્વત, વૃક્ષો, લતાઓ અને છોડ સાથે, જાણે સોનાનો બની ગયો હોય એમ લાગ્યું.
અવમેને ચ તાં દૃષ્ટ્વા સર્વલોકેષુ યોષિતઃ। અવાપ્તં ચાત્મનો મેને સ રાજા ચક્ષુષઃ ફલં
એને જોઈને રાજાએ દુનિયાની બધી સ્ત્રીઓની અવગણના કરી; અને પોતે તો જાણે આંખોનું સાચું ફળ પામી ગયો હોય એમ માન્યું.
જન્મપ્રભૃતિ યત્કિચિંદ્દૃષ્ટવાન્સ મહીપતિઃ। રૂપં ન સદૃશં તસ્યાસ્તર્કયામાસ કિંચન
જન્મથી અત્યાર સુધી રાજાએ જે કંઈ રૂપ જોયું હતું, એમાંથી કોઈ પણ એના સમાન નથી એવું તેણે વિચાર્યું.
તયા બદ્ધમનશ્ચક્ષુઃ પાશૈર્ગુણમયૈસ્તદા। ન ચચાલ તતો દેશાદ્બુબુધે ન ચ કિંચન
એના ગુણોના બંધનથી રાજાનું મન અને દૃષ્ટિ બંધાઈ ગઈ; એ સ્થાનેથી હલ્યો પણ નહીં અને બીજું કશું જ જાણ્યો નહીં.
અસ્યા નૂનં વિશાલાક્ષ્યાઃ સદેવાસુરમાનુષમ્। લોકં નિર્મથ્ય ધાત્રેદં રૂપમાવિષ્કૃતં કૃતમ્
નિશ્ચયે, દેવ, અસુર અને માનવોના સમગ્ર લોકને ઉથલાવીને, સર્જનહારે આ વિશાળ આંખોવાળીનું રૂપ પ્રગટ કર્યું છે.
એવં સંતર્કયામાસ રૂપદ્રવિણસંપદા। કન્યામસદૃશીં લોકે નૃપઃ સંવરણસ્તદા
એ રીતે રાજા સંવરણે વિચાર્યું કે, રૂપ, ધન અને ભાગ્યમાં, દુનિયામાં આવી બીજી કોઈ કન્યા નથી.
તાં ચ દૃષ્ટ્વૈવ કલ્યાણીં કલ્યાણાભિજનો નૃપઃ। જગામ મનસા ચિન્તાં કામબાણેન પીડિતઃ
એ શુભ કન્યાને જોઈને, શુભ વંશનો એ રાજા, મનમાં કામના તીક્ષ્ણ બાણથી વ્યાકુળ થઈ ગયો.
દહ્યમાનઃ સ તીવ્રેણ નૃપતિર્મન્મથાગ્નિના। અપ્રગલ્ભાં પ્રગલ્ભસ્તાં તદોવાચ મનોહરામ્
પ્રેમના પ્રખર અગ્નિમાં દહાયેલો એ રાજા, સામાન્ય રીતે તો નિર્ભય, પણ હવે સંકોચથી, એ મનમોહક કન્યાને બોલ્યો.
કાઽસિ કસ્યાસિ રમ્ભોરુ કિમર્થં ચેહ તિષ્ઠસિ। કથં ચ નિર્જનેઽરણ્યે ચરસ્યેકા શુચિસ્મિતે
તું કોણ છે? કોણની દીકરી છે, ઓ સુકુમારાંગી? અહીં શા માટે ઊભી છે? અને, ઓ નિર્મળ સ્મિતવાળી, આ એકાંત જંગલમાં એકલી કેમ ફરે છે?
ત્વં હિ સર્વાનવદ્યાઙ્ગી સર્વાભરણભૂષિતા। વિભૂષણમિવૈતેષાં ભૂષણાનામભીપ્સિતમ્
તારા દરેક અંગ નિર્દોષ છે અને તું સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ છે; જાણે આ આભૂષણો માટે પણ તું સૌથી વધુ ઇચ્છિત આભૂષણ છે.
ન દેવીં નાસુરીં ચૈવ ન યક્ષીં ન ચ રાક્ષસીમ્। ન ચ ભોગવતીં મન્યે ન ગન્ધવીં ન માનુષીમ્
હું માનતો નથી કે તું દેવી છે, કે અસુર સ્ત્રી છે, કે યક્ષી છે, કે રાક્ષસી છે; ને તું નાગકન્યા, ગંધર્વી કે માનવી સ્ત્રી પણ નથી.
યા હિ દૃષ્ટા મયા કાશ્ચિચ્છ્રુતા વાઽપિ વરાઙ્ગનાઃ। ન તાસાં સદૃશીં મન્યે ત્વામહં મત્તકાશિનિ
હે તેજસ્વિ, મેં જેટલી પણ સુંદર સ્ત્રીઓ જોઈ છે કે સાંભળી છે, એમાં કોઈ પણ તારી બરાબરી કરી શકે એવી નથી.
દૃષ્ટ્વૈવ ચારુવદને ચન્દ્રાત્કાન્તતરં તવ। વદનં પદ્મપત્રાક્ષં માં મથ્નાતીવ મન્મથઃ
તારો ચંદ્ર કરતા પણ તેજસ્વી અને કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતો મુખડો જોઈને, મારા મનમાં પ્રેમની લાગણી ઉછળી આવે છે.