તાપત્ય ઇતિ યદ્વાક્યમુક્તવાનસિ મામિહ। તદહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તાપત્યાર્થં વિનિશ્ચિતમ્
તમે અહીં મારા વિષે 'તાપત્ય' શબ્દ કહ્યો છે; હું એ 'તાપત્ય'નો સાચો અર્થ જાણવા ઇચ્છું છું.
તપતી નામ કા ચૈષા તાપત્યા યત્કૃતે વયમ્। કૌન્તેયા હિ વયં સાધો તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્
આ તપતી કોણ છે અને કયા કારણે અમને 'તાપત્ય' કહેવામાં આવે છે? હે કુંતીપુત્ર, અમે એનું સાચું તત્વ જાણવા માંગીએ છીએ.
એવમુક્તઃ સ ગન્ધર્વઃ કુન્તીપુત્રં ધનઞ્જયમ્। વિશ્રુતં ત્રિષુ લોકેષુ શ્રાવયામાસ વૈ કથામ્
આ રીતે કહ્યા પછી, તે ગંધર્વે કુંતીપુત્ર અર્જુનને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવી કથા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
હન્ત તે કથયિષ્યામિ કથામેતાં મનોરમામ્। યથાવદખિલાં પાર્થ સર્વબુદ્ધિમતાં વર
હવે હું તને આ મનોહર કથા સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, પાર્થ, જેમ જ ઘટી હતી, કેમ કે તું બધામાં બુદ્ધિશાળી છે.
ઉક્તવાનસ્મિ યેન ત્વાં તાપત્ય ઇતિ યદ્વચઃ। તત્તેઽહં કથયિષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના ભવ
જે માટે મેં તને 'તાપતીપુત્ર' કહ્યો હતો, એનું કારણ હવે હું તને સમજાવું છું; તું એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ.
ય એષ દિવિ ધિષ્ણ્યેન નાકં વ્યાપ્નોતિ તેજસા। એતસ્ય તપતી નામ બભૂવ સદૃશી સુતા
જે પોતાની તેજસ્વિતાથી આકાશ અને સ્વર્ગને પ્રકાશિત કરે છે, તેની એક દીકરી હતી, જે તેના જેવી જ હતી અને તેનું નામ તાપતી હતું.
વિવસ્વતો વૈ દેવસ્ય સાવિત્ર્યવરજા વિભો। વિશ્રુતા ત્રિષુ લોકેષુ તપતી તપસા યુતા
તાપતી એ વિવસ્વાન દેવની પુત્રી અને સાવિત્રીની નાની બહેન હતી; તે તપશ્ચર્યાથી યુક્ત અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતી.
ન દેવી નાસુરી ચૈવ ન યક્ષી ન ચ રાક્ષસી। નાપ્સરા ન ચ ગન્ધર્વી તથા રૂપેણ કાચન
કોઈ દેવી, અસુર સ્ત્રી, યક્ષી, રાક્ષસી, અપ્સરા કે ગંધર્વ સ્ત્રી પણ રૂપમાં તેની બરાબરી કરી શકતી નહોતી.
સુવિભક્તાનવદ્યાઙ્ગી સ્વસિતાયતલોચના। સ્વાચારા ચૈવ સાધ્વી ચ સુવેષા ચૈવ ભામિની
તેના અંગો સુંદર અને નિખૂટ હતા, આંખો લાંબી અને કાળી, વર્તન સદ્ગુણયુક્ત અને પવિત્ર, અને વસ્ત્રો હંમેશા ભવ્ય હતા.
ત તસ્યાઃ સદૃશં કંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ ભારત। ભર્તારં સવિતા મેને રૂપશીલગુણશ્રુતૈઃ
હે ભારત, સૂર્યદેવે વિચાર્યું કે ત્રણેય લોકમાં રૂપ, સ્વભાવ, ગુણ અને જ્ઞાનમાં તેની સમકક્ષ પતિ કોઈ નથી.
સંપ્રાપ્તયૌવનાં પશ્યન્દેયાં દુહિતરં તુ તામ્। `દ્વ્યષ્ટવર્ષાં તુ તાં શ્યામાં સવિતા રૂપશાલિનીમ્।' નોપલેભે તતઃ શાન્તિં સંપ્રદાનં વિચિન્તયન્
જ્યારે સૂર્યદેવે પોતાની પુત્રીને યુવાન, રૂપાળી, શ્યામવર્ણ અને લગભગ સોળ વર્ષની જોઈ, ત્યારે કોને આપવી એ વિચારતાં તેમને મનમાં શાંતિ રહી નહીં.
અથર્ક્ષપુત્રઃ ક્રાન્તેય કુરૂણામૃષભો બલી। સૂર્યમારાધયામાસ નૃપઃ સંવરણસ્તદા
એ સમયે, હે કુરુવંશી, શક્તિશાળી ઋક્ષપુત્ર અને રાજા સંવરણે સૂર્યદેવની આરાધના શરૂ કરી.
અર્ધ્યમાલ્યોપહારાદ્યૈર્ગન્ધૈશ્ચ નિયતઃ શુચિઃ। નિયમૈરુપવાસૈશ્ચ તપોભિર્વિવિધૈરપિ
પાણી, ફૂલો, ભેટો અને સુગંધિત વસ્તુઓથી, શુદ્ધ અને નિયમિત રહી, ઉપવાસ અને વિવિધ તપશ્ચર્યાથી તેણે પૂજા કરી.
સુશ્રૂષુરનહંવાદી શુચિઃ પૌરવનન્દન। અંશુમન્તં સમુદ્યન્તં પૂજયામાસ ભક્તિમાન્
હે પૌરવ વંશના આનંદ, તે રાજા સેવા કરવા ઉત્સુક, નમ્ર અને શુદ્ધ હતો; તેણે ભક્તિપૂર્વક ઉગતા સૂર્યદેવની પૂજા કરી.
તતઃ કૃતજ્ઞં ધર્મજ્ઞં રૂપેણાસદૃશં ભુવિ। તપત્યાઃ સદૃશં મેને સૂર્યઃ સંવરણં પતિમ્
પછી સૂર્યદેવે સંવરણે, જે કૃતજ્ઞ, ધર્મનિષ્ઠ અને પૃથ્વી પર અનન્ય રૂપવંત હતો, તાપતી માટે યોગ્ય પતિ માન્યો.
દાતુમૈચ્છત્તતઃ કન્યાં તસ્મૈ સંવરણાય તામ્। નૃપોત્તમાય કૌરવ્ય વિશ્રુતાભિજનાય ચ
એથી, હે કૌરવ્ય, સૂર્યદેવે પોતાની પ્રસિદ્ધ અને ઉંચા કુળની દીકરી એ શ્રેષ્ઠ રાજા સંવરણે આપવા ઇચ્છા કરી.
યથા હિ દિવિ દીપ્તાંશુઃ પ્રભાસયતિ તેજસા। તથા ભુવિ મહિપાલો દીપ્ત્યા સંવરણોઽભવત્
જેમ તેજસ્વી સૂર્ય આકાશને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ સંવરણે પૃથ્વી પર પોતાના તેજથી ચમકતો હતો.
યથાઽર્ચયન્તિ ચાદિત્યમુદ્યન્તં બ્રહ્મવાદિનઃ। તથા સંવરણં પાર્થ બ્રાહ્મણાવરજાઃ પ્રજાઃ
જેમ બ્રાહ્મણો ઉગતા સૂર્યની પૂજા કરે છે, તેમ, હે પાર્થ, પ્રજાએ અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોએ સંવરણે સન્માન આપ્યો.
સ સોમમતિ કાન્તત્વાદાદિત્યમતિ તેજસા। બભૂવ નૃપતિઃ શ્રીમાન્સુહૃદાં દુર્હૃદામપિ
એ મહારાજા ચાંદની જેવી શોભા, સૂર્ય જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતો અને મિત્રોને તેમજ દુશ્મનોને પણ પ્રિય હતો.
એવંગુણસ્ય નૃપતેસ્તથાવૃત્તસ્ય કૌરવ। તસ્મૈ દાતું મનશ્ચક્રે તપતીં તપનઃ સ્વયમ્
હે કૌરવ, એ રાજાના આવા ગુણ અને વર્તન જોઈ, સૂર્યદેવે પોતે તાપતીને તેને આપવા મનમાં નક્કી કર્યું.
સ કદાચિદથો રાજા શ્રીમાનમિતવિક્રમઃ। ચચાર મૃગયાં પાર્થ પર્વતોપવને કિલ
એક વખત, એ મહાન અને અપરાજિત રાજા, હે પાર્થ, પર્વતના કિનારે આવેલા જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો હતો.
ચરતો મૃગયાં તસ્ય ક્ષુત્પિપાસાસમન્વિતઃ। મમાર રાજ્ઞઃ કૌન્તેય ગિરાવપ્રતિમો હયઃ
શિકાર કરતા રાજાને ભૂખ અને તરસ લાગી, હે કુંતીપુત્ર, ત્યારે પર્વત પર રાજાનો અદ્વિતીય ઘોડો મરી ગયો.
સ મૃતાશ્વશ્ચરન્પાર્થ પદ્ભ્યામેવ ગિરૌ નૃપઃ। દદર્શાસદૃશીં લોકે કન્યામાયતલોચનામ્
પછી રાજા પગપાળા પર્વત પર ફરતો હતો, ત્યારે, હે પાર્થ, તેણે વિશાળ આંખોવાળી અને દુનિયામાં અનન્ય એવી એક કન્યાને જોઈ.
સ એવ એકામાસાદ્ય કન્યાં પરબલાર્દનઃ। તસ્થૌ નૃપતિશાર્દૂલઃ પશ્યન્નવિચલેક્ષણઃ
શત્રુઓને હરાવનાર એ રાજા, એકલી એ કન્યાને મળીને, ત્યાં ઊભો રહીને, અવિચલ દૃષ્ટિથી તેને નિહાળતો રહ્યો.
સ હિ તાં તર્કયામાસ રૂપતો નૃપતિઃ શ્રિયમ્। પુનઃ સંતર્કયામાસ રવેર્ભ્રષ્ટામિવ પ્રભામ્
રાજાએ તેના સૌંદર્યને જ સમૃદ્ધિ સમજી; પછી તો એણે વિચાર્યું કે જાણે સૂર્યમાંથી પડેલી તેજસ્વી કિરણ હોય.
વપુષા વર્ચસા ચૈવ શિખામિવ વિભાવસોઃ। પ્રસન્નત્વેન કાન્ત્યા ચ ચન્દ્રરેખામિવામલામ્
આકૃતિ અને તેજમાં એ અગ્નિના જ્યોત જેવી હતી; શાંતિ અને કાંતિમાં એ નિર્મળ ચાંદની કિરણ જેવી લાગી.
ગિરિપૃષ્ઠે તુ સા યસ્મિન્સ્થિતા સ્વસિતલોચના। વિભ્રાજમાના શુશુભે પ્રતિમેવ હિરણ્મયી
પર્વતની ઢાળ પર ઊભેલી એ વિશાળ આંખોવાળી કન્યા, તેજથી ઝગમગતી, જાણે સોનાની પ્રતિમા જેવી સુંદર લાગી.
તસ્યા રૂપેણ સ ગિરિર્વેષેણ ચ વિશેષતઃ। સસવૃક્ષક્ષુપલતો હિરણ્મય ઇવાભવત્
એના રૂપ અને ખાસ કરીને વસ્ત્રના કારણે, એ પર્વત, વૃક્ષો, લતાઓ અને છોડ સાથે, જાણે સોનાનો બની ગયો હોય એમ લાગ્યું.
અવમેને ચ તાં દૃષ્ટ્વા સર્વલોકેષુ યોષિતઃ। અવાપ્તં ચાત્મનો મેને સ રાજા ચક્ષુષઃ ફલં
એને જોઈને રાજાએ દુનિયાની બધી સ્ત્રીઓની અવગણના કરી; અને પોતે તો જાણે આંખોનું સાચું ફળ પામી ગયો હોય એમ માન્યું.
જન્મપ્રભૃતિ યત્કિચિંદ્દૃષ્ટવાન્સ મહીપતિઃ। રૂપં ન સદૃશં તસ્યાસ્તર્કયામાસ કિંચન
જન્મથી અત્યાર સુધી રાજાએ જે કંઈ રૂપ જોયું હતું, એમાંથી કોઈ પણ એના સમાન નથી એવું તેણે વિચાર્યું.