સ એવં ચ્યવનો જજ્ઞે ભૃગોઃ પુત્રઃ પ્રતાપવાન્। તં દદર્શ પિતા તત્ર ચ્યવનં તાં ચ ભામિનીમ્। સ પુલોમાં તતો ભાર્યાં પપ્રચ્છ કુપિતો ભૃગુઃ
એ રીતે, ભૃગુનો શક્તિશાળી પુત્ર ચ્યવન જન્મ્યો; ત્યાં તેના પિતાએ ચ્યવન અને તેજસ્વી પુલોમાને જોયા, અને ગુસ્સામાં ભૃગુએ પોતાની પત્ની પુલોમાને પ્રશ્ન કર્યો.
કેનાસિ રક્ષસે તસ્મૈ કથિતા ત્વં જિહીર્ષવે। ન હિ ત્વા વેદ તદ્રક્ષો મદ્ભાર્યાં ચારુહાસિનીમ્
કોણે તને એ રાક્ષસને બતાવી, જે તને અપહરણ કરવા ઈચ્છતો હતો? એ રાક્ષસે જાણતું નહોતું કે તું મારી પત્ની છે, ઓ સુંદર સ્મિતવાળી.
તત્ત્વમાખ્યાહિ તં હ્યદ્ય શપ્તુમિચ્છામ્યહં રુષા। બિભેતિ કો ન શાપાન્મે કસ્ય ચાયં વ્યતિક્રમઃ
મને સાચું કહે, કારણ કે આજે હું ગુસ્સામાં તેને શાપ આપવું ઈચ્છું છું; મારા શાપથી કોણ ડરે નહીં, અને આ દોષ કોણનો છે?
અગ્નિના ભગવંસ્તસ્મૈ રક્ષસેઽહં નિવેદિતા। તતો મામનયદ્રક્ષઃ ક્રોશન્તીં કુરરીમિવ
ભગવાન, હું અગ્નિ દ્વારા એ રાક્ષસને બતાવવામાં આવી હતી; પછી એ રાક્ષસે મને, રડતી અને પંખીની જેમ ચીસો પાડતી, અપહરણ કરી.
સાઽહં તવ સુતસ્યાસ્ય તેજસા પરિમોક્ષિતા। ભસ્મીભૂતં ચ તદ્રક્ષો મામુત્સૃજ્ય પપાત વૈ
તમારા પુત્રના તેજથી હું મુક્ત થઈ, અને એ રાક્ષસ ભસ્મ થઈને મને છોડીને નીચે પડ્યો.
ઇતિ શ્રુત્વા પુલોમાયા ભૃગુઃ પરમમન્યુમાન્। શશાપાગ્નિમતિક્રુદ્ધઃ સર્વભક્ષો ભવિષ્યસિ
પુલોમાના શબ્દો સાંભળીને, ભૃગુ અત્યંત ગુસ્સામાં આવી, અગ્નિને શાપ આપ્યો: 'તમે હવે બધું ભક્ષન કરનાર બની જશો.'
શપ્તસ્તુ ભૃગુણા વહ્નિઃ ક્રુદ્ધો વાક્યમથાબ્રવીત્। કિમિદં સાહસં બ્રહ્મન્કૃતવાનસિ માં પ્રતિ
ભૃગુ દ્વારા શાપ મળતાં અગ્નિ ગુસ્સામાં આવીને બોલ્યા: 'બ્રાહ્મણ, તું મારા પર આ અણગમતું કામ કેમ કર્યું?'
ધર્મે પ્રયતમાનસ્ય સત્યં ચ વદતઃ સમમ્। પૃષ્ટો યદબ્રવં સત્યં વ્યભિચારોઽત્ર કો મમ
હું ધર્મમાં પ્રયત્ન કરું છું અને સાચું બોલું છું; પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે મેં સાચું જ કહ્યું — તો મારી શું ભૂલ છે?
પૃષ્ટો હિસાક્ષીયઃ સાક્ષ્યં જાનાનોઽપ્યન્યથા વદેત્। સ પૂર્વાનાત્મનઃ સપ્ત કુલે હન્યાત્તથાઽપરાન્
જે સાક્ષી સાચું જાણીને પણ પૂછવામાં આવે ત્યારે ખોટું બોલે, તે પોતાના સાત પેઢી પૂર્વજ અને અનુવંશને નાશ કરે છે.
યશ્ચ કાર્યાર્થતત્ત્વજ્ઞો જાનાનોઽપિ ન ભાષતે। સોઽપિ તેનૈવ પાપેન લિપ્યતે નાત્ર સંશયઃ
અને જે કાર્ય માટેનું સત્ય જાણે છે પણ બોલતો નથી, તે પણ એ જ પાપમાં ફસાઈ જાય છે — આમાં કોઈ શંકા નથી.
શક્તોઽહમપિ શપ્તું ત્વાં માન્યાસ્તુ બ્રાહ્મણા મમ। જાનતોઽપિ ચ તે બ્રહ્મન્કથયિષ્યે નિબોધ તત્
હું પણ તને શાપ આપી શકું, પણ બ્રાહ્મણો મારા માટે માન્ય છે; છતાં, બ્રાહ્મણ, હું જાણું છું અને તને કહું છું — સાંભળ.
યોગેન બહુધાઽઽત્માનં કૃત્વા તિષ્ઠામિ મૂર્તિષુ। અગ્નિહોત્રેષુ સત્રેષુ ક્રિયાસુ ચ મખેષુ ચ
યોગ દ્વારા હું અનેક રૂપમાં પ્રગટું છું; અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞ અને વિધિ-વિધાનમાં હું હાજર રહું છું.
વેદોક્તેન વિધાનેન મયિ યદ્ધૂયતે હવિઃ। દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ તેન તૃપ્તા ભવન્તિ વૈ
વેદમાં જણાવેલા નિયમ પ્રમાણે જે પણ હવન મને અર્પણ થાય છે, તેનાથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ સંતોષ પામે છે.
આપો દેવગણાઃ સર્વે આપઃ પિતૃગણાસ્તથા। દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ
પાણીમાં બધા દેવોની અને પિતૃઓની હાજરી છે; દર્શ અને પૌર્ણમાસના યજ્ઞ દેવતાઓ અને પિતૃઓ સાથે થાય છે.
દેવતાઃ પિતરસ્તસ્માત્પિતરશ્ચાપિ દેવતાઃ। એકીભૂતાશ્ચ દૃશ્યન્તે પૃથક્ત્વેન ચ પર્વસુ
એથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ, અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓ, બંને એકરૂપ અને અલગ-અલગ પણ પર્વ સમયે દેખાય છે.
દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ ભુઞ્જતે મયિ યદ્ભુતમ્। દેવતાનાં પિતૄણાં ચ મુખમેતદહં સ્મૃતમ્
દેવતાઓ અને પિતૃઓ મને અર્પણ કરેલું બધું ભોજન કરે છે; હું બંનેનો મુખ ગણાય છું.
અમાવાસ્યાં હિ પિતરઃ પૌર્ણમાસ્યાં હિ દેવતાઃ। મન્મુખેનૈવ હૂયન્તે ભુઞ્જતે ચ હુતં હવિઃ
અમાવાસ્યે પિતૃઓ અને પૌર્ણમાસે દેવતાઓ, મારા મુખ દ્વારા અર્પણ પ્રાપ્ત કરે છે અને હવનનું ભોજન ગ્રહણ કરે છે.
સર્વભક્ષઃ કથં ત્વેષાં ભવિષ્યામિ મુખં ત્વહમ્
હું બધું ભક્ષ કરું છું, તો પછી કેવી રીતે હું તેમનો મુખ બની શકું?
દ્વિજાનામગ્નિહોત્રેષુ યજ્ઞસત્રક્રિયાસુ ચ। નિરોંકારવષટ્કારાઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ
દ્વિજોની અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞ વિધિમાં, 'ઓમ', 'વષટ', 'સ્વાહા' અને 'સ્વધા'ના ઉચ્ચાર વિના,
વિનાઽગ્નિના પ્રજાઃ સર્વાસ્તત આસન્સુદુઃખિતાઃ। અથર્ષયઃ સમુદ્વિગ્ના દેવાન્ ગત્વાબ્રુવન્વચઃ
અગ્નિ વગર બધાં જીવ દુઃખી થઈ ગયા; ત્યારે ઋષિઓ ચિંતિત થઈ દેવતાઓ પાસે ગયા અને એમણે એમને કહ્યું.
અગ્નિનાશાત્ક્રિયાભ્રાંશાદ્ભ્રાન્તા લોકાસ્ત્રયોઽનઘાઃ। વિધધ્વમત્ર યત્કાર્યં ન સ્યાત્કાલાત્યયો યથા
અગ્નિ ના હોવાને કારણે અને વિધિ ભંગ થવાથી ત્રણેય લોક ગભરાઈ ગયા; હવે એવું કરો કે સમયનો ક્રમ બગડે નહીં.
અથર્ષયશ્ચ દેવાશ્ચ બ્રહ્માણમુપગમ્ય તુ। અગ્નેરાવેદયઞ્શાપં ક્રિયાસંહારમેવ ચ
પછી ઋષિઓ અને દેવતાઓ બ્રહ્મા પાસે ગયા અને અગ્નિના શાપ અને વિધિ બંધ થવાની વાત એમને જણાવી.
ભૃગુણા વૈ મહાભાગ શપ્તોઽગ્નિઃ કારણાન્તરે। કથં દેવમુખો ભૂત્વા યજ્ઞભાગાગ્રભુક્ તથા
અગ્નિ, હે મહાન, ભૃગુ દ્વારા બીજા કારણથી શાપિત થયો; તો હવે તે દેવતાઓનો મુખ બનીને યજ્ઞમાં પ્રથમ ભાગ કેવી રીતે ગ્રહણ કરે?
શ્રુત્વા તુ તદ્વચસ્તેષામગ્નિમાહૂય વિશ્વકૃત્
એમની વાત સાંભળીને સર્વ સૃષ્ટિના સર્જક બ્રહ્માએ અગ્નિને બોલાવ્યા.
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં ભૂતભાવનમવ્યયમ્। લોકાનામિહ સર્વેષાં ત્વં કર્તા ચાન્ત એવ ચ
તેણે ખૂબ જ મીઠા અને સદાય રહેવા જેવા, સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ કરનાર શબ્દો કહ્યા: 'તમે આ બધા લોકોના સર્જનહાર અને અંત પણ છો.'
ત્વં ધારયસિ લોકાંસ્ત્રીન્ક્રિયાણાં ચ પ્રવર્તકઃ। સ તથા કુરુ લોકેશ નોચ્છિદ્યેરન્યથા ક્રિયાઃ
તમે ત્રણેય લોકને સંભાળો છો અને કર્મો શરૂ કરો છો; તેથી, હે લોકના સ્વામી, એ રીતે કરો, નહીં તો કર્મો અટકી જશે.
કસ્માદેવં વિમૂઢસ્ત્વમીશ્વરઃ સન્ હુતાશેન। ત્વં પવિત્રં સદા લોકે સર્વભૂતગતિશ્ચ હ
તમે ભગવાન હોવા છતાં કેમ આ રીતે ગભરાઈ ગયા છો, હે અગ્નિ? તમે હંમેશા પવિત્ર છો અને સર્વ જીવોના આશ્રય છો.
ન ત્વં સર્વશરીરેણ સર્વભક્ષત્વમેષ્યસિ। અપાને હ્યર્ચિષો યાસ્તે સર્વં ભક્ષ્યન્તિ તાઃ શિખિન્
તમે આખા શરીરથી બધું ભક્ષક નહીં બનશો; કારણ કે, તમારો નીચેના શ્વાસમાંથી નીકળતો જ્વાળ બધું ભક્ષી લે છે, હે જ્વાળાવાન.
ક્રવ્યાદા ચ તનુર્યા તે સા સર્વં ભક્ષયિષ્યતિ। યથા સૂર્યાંશુભિઃ સ્પૃષ્ટં સર્વં શુચિ વિભાવ્યતે
તમારી જે માંસભક્ષી રૂપ છે, એ બધું ભક્ષી લે છે; જેમ સૂર્યની કિરણોથી સ્પર્શેલું બધું પવિત્ર દેખાય છે.
તથા ત્વદર્ચિર્નિર્દગ્ધં સર્વં શુચિ ભવિષ્યતિ। ત્વમગ્ને પરમં તેજઃ સ્વપ્રભાવાદ્વિનિર્ગતમ્
એ જ રીતે, તમારી જ્વાળાથી દહાયેલું બધું પવિત્ર બની જાય છે; હે અગ્નિ, તમે સર્વોચ્ચ તેજ છો, જે તમારી પોતાની શક્તિથી ઉત્પન્ન થયું છે.