ત્રાયસ્વ માં મહાભાગ પતિં ચેમં વિમુઞ્ચ મે। ગન્ધર્વી શરણં પ્રાપ્તા નામ્ના કુમ્ભીનસી પ્રભો
'મહાભાગ, મને બચાવો અને મારા પતિને મુક્ત કરો. હું ગંધર્વ સ્ત્રી કુંભીનસી, તમારી પાસે આશ્રય લેવા આવી છું, પ્રભુ.'
યુદ્ધે જિતં યશોહીનં સ્ત્રીનાથમપરાક્રમમ્। કો નિહન્યાદ્રિપું તાત મુઞ્ચેમં રિપુસૂદન
'પિતા, જે શત્રુ યુદ્ધમાં હારી ગયો છે, યશ ગુમાવી બેઠો છે, સ્ત્રીઓની રક્ષા કરે છે અને પરાક્રમહીન છે, એવા શત્રુને કોણ મારી નાખે? હે શત્રુવિનાશક, તેને મુક્ત કરો.'
જીવિતં પ્રતિપદ્યસ્વ ગચ્છ ગન્ધર્વ મા શુચઃ। પ્રદિશત્યભયં તેઽદ્ય કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ
'હે ગંધર્વ, ફરીથી જીવન મેળવો અને જાઓ, દુઃખ ન કરો. આજે કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર તમને નિર્ભયતા આપે છે.'
જિતોઽહં પૂર્વકં નામ મુઞ્ચામ્યઙ્ગારપર્ણતામ્। યશોહીનં ન ચ શ્લાઘ્યં સ્વં નામ જનસંસદિ
'હું પૂર્વક નામે ઓળખાતો છું, હારી ગયો છું અને હવે અંગારપર્ણને મુક્ત કરું છું. જેનું યશ ગુમાયું હોય, તે પોતાનું નામ લોકોમાં વખાણતો નથી.'
સાધ્વિમં લબ્ધવાઁલ્લાભં યોઽહં દિવ્યાસ્ત્રધારિણમ્। ગાન્ધર્વ્યા માયયેચ્છામિ સંયોજયિતુમર્જુનમ્
'મારે જે સુખ મળ્યું છે તે સાચે ધન્ય છે, કારણ કે હવે હું ઈચ્છું છું કે દિવ્ય શસ્ત્રો ધરાવનાર અર્જુનને ગંધર્વ સ્ત્રી સાથે જોડું.'
અસ્ત્રાગ્નિના વિચિત્રોઽયં દગ્ધો મે રથ ઉત્તમઃ। સોઽહં ચિત્રરથો ભૂત્વા નામ્ના દગ્ધરથોઽભવં
'મારા ઉત્તમ રથને શસ્ત્રાગ્નિએ ભસ્મ કરી નાખ્યો. તેથી હું ચિત્રરથ હતો, હવે લોકો મને દગ્ધરથ કહે છે.'
સંભૃતા ચૈવ વિદ્યેયં તપસેહ મયા પુરા। નિવેદયિષ્યે તામદ્ય પ્રાણદાય મહાત્મને
'આ વિદ્યા મેં ઘણા સમયથી તપસ્યા કરીને મેળવી છે. હવે જે મહાત્માએ મને જીવન આપ્યું, તેને હું આ વિદ્યા અર્પણ કરું છું.'
સંસ્તમ્ભયિત્વા તરસા જિતં શરણમાગતમ્। યો રિપું યોજયેત્પ્રાણૈઃ કલ્યાણં કિં ન સોઽર્હતિ
'જે શત્રુને જોરથી જીતે અને જે શત્રુ આશ્રયમાં આવ્યો હોય, તેને પોતાના પ્રાણથી જોડે, તે સુખનો હકદાર કેમ ન હોય?'
ચાક્ષુષી નામ વિદ્યેયં યાં સોમાય દદૌ મનુઃ। દદૌ સ વિશ્વાવસવે મમ વિશ્વાવસુર્દદૌ
'આ ચક્ષુષી નામની વિદ્યા છે, જે મનુએ સોમને આપી, સોમે વિશ્વાવસુને આપી અને વિશ્વાવસુએ મને આપી.'
સેયં કાપુરુષં પ્રાપ્તા ગુરુદત્તા પ્રણશ્યતિ। આગમોઽસ્યા મયા પ્રોક્તો વીર્યં પ્રતિનિબોધ મે
'આ વિદ્યા ગુરુ પાસેથી પ્રાપ્ત થાય છે, પણ અયોગ્યને આપવામાં નષ્ટ થઈ જાય છે. તેનો પરંપરા કહ્યો, હવે તેનું શક્તિ સાંભળો.'
યચ્ચક્ષુષા દ્રષ્ટુમિચ્છેત્રિષુ લોકેષુ કિંચન। તત્પશ્યેદ્યાદૃશં ચેચ્છેત્તાદૃશં દ્રષ્ટુમર્હતિ
'જે કોઈ પણ જગતમાં પોતાની આંખે જેવું જોવું હોય તે જોઈ શકે છે; જે રૂપ જોવાની ઈચ્છા હોય, તે જોઈ શકે છે.'
એકપાદેન ષણ્માસાન્સ્થિતો વિદ્યાં લભેદિમામ્। અનુનેષ્યામ્યહં વિદ્યાં સ્વયં તુભ્યં વ્રતે કૃતે
'છ મહિના એક પગે ઊભો રહીને મેં આ વિદ્યા મેળવી છે. જો તું વ્રત ગ્રહણ કરશ, તો હું તને આ વિદ્યા આપું.'
વિદ્યયા હ્યનયા રાજન્વયં નૃભ્યો વિશેષિતાઃ। અવિશિષ્ટાશ્ચ દેવાનામનુભાવપ્રદર્શિનઃ
'હે રાજા, આ વિદ્યા દ્વારા અમે મનુષ્યોમાં વિશિષ્ટ બનીએ છીએ અને દેવોથી પણ ઓછા નથી, તેમનો પ્રભાવ બતાવીએ છીએ.'
ગન્ધર્વજાનામશ્વાનામહં પુરુષસત્તમ। ભ્રાતૃભ્યસ્તવ તુભ્યં ચ પૃથગ્દાતા શતં શતં
'હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ગંધર્વ ઘોડાંમાંથી હું તારા ભાઈઓને અને તને અલગ અલગ સો સો ઘોડાં આપું.'
દેવગન્ધર્વવાહાસ્તે દિવ્યવર્ણા મનોજવાઃ। ક્ષીણાક્ષીણા ભવન્ત્યેતે ન હીયન્તે ચ રંહસઃ
'તે દેવગંધર્વના ઘોડાં, દિવ્ય રૂપવાળા અને મનની જેમ ઝડપી છે; એ થાકે પણ છે અને થાકતા પણ નથી, તેમનો ઝડપ કદી ઓછી થતી નથી.'
પુરા કૃતં મહેન્દ્રસ્ય વજ્રં વૃત્રનિબર્હણમ્। દશધા શતધા ચૈવ તચ્છીર્ણં વૃત્રમૂર્ધનિ
'પહેલાં મહેન્દ્ર માટે વજ્ર બનાવાયું હતું, જે વૃત્રને મારવા માટે હતું; તે વજ્ર વૃત્રના માથા પર દસ અને પછી શત ભાગે તૂટી ગયું હતું.'
તતો ભાગીકૃતો દેવૈર્વજ્રભાગ ઉપાસ્યતે। લોકે યશોધનં કિંચિત્સૈવ વજ્રતનુઃ સ્મૃતા
પછી દેવતાઓએ વિભાજિત કરેલો વજ્રનો ભાગ પૂજાય છે; દુનિયામાં જે કંઈ નામ અને ધન આપે છે, તેને વજ્રસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
વજ્રપાણિર્બ્રાહ્મણઃ સ્યાત્ક્ષત્રં વજ્રરથં સ્મૃતમ્। વૈશ્યા વૈ દાનવજ્રાશ્ચ કર્મવજ્રા યવીયસઃ
બ્રાહ્મણને વજ્રધારી કહેવાય છે; ક્ષત્રિયને વજ્રરથ તરીકે ઓળખાય છે; વૈશ્ય વજ્ર આપનાર છે અને શૂદ્રના કર્મ નાના વજ્ર સમાન ગણાય છે.
ક્ષત્રવજ્રસ્ય ભાગેન અવધ્યા વાજિનઃ સ્મૃતાઃ। રથાઙ્ગં વડબા સૂતે શૂરાશ્ચાશ્વેષુ યે મતાઃ
ક્ષત્રિયના વજ્રના ભાગથી ઘોડા અપરાજેય માનવામાં આવે છે; વઢબાએ રથનું ચકરું જન્માવ્યું છે અને જે ઘોડાઓમાં શૂરવીર ગણાય છે, તેઓ પ્રસિદ્ધ છે.
કામવર્ણાઃ કામજવાઃ કામતઃ સમુપસ્થિતાઃ। ઇતિ ગન્ધર્વજાઃ કામં પૂરયિષ્યન્તિ મે હયાઃ
જેમ ઈચ્છો તેમ રૂપ ધરાવનાર, જેમ ઈચ્છો તેમ ઝડપ ધરાવનાર અને મનગમતાં સમયે ઉપસ્થિત થનાર—આ gandharva-જન્મેલા ઘોડા મારી ઈચ્છા પૂર્ણ કરશે.
યદિ પ્રીતેન મે દત્તં સંશયે જીવિતસ્ય વા। વિદ્યાધં શ્રુતં વાઽપિ ન તદ્ગન્ધર્વ રોચયે
જો મને આનંદથી કે જીવના જોખમે જે કંઈ અપાયું હોય તે જ્ઞાન કે શીખણ હોય, તો એ મને gandharva પાસેથી નથી જોઈએ.
સંયોગો વૈ પ્રીતિકરો મહત્સુ પ્રતિદૃશ્યતે। જીવિતસ્ય પ્રદાનેન પ્રીતો વિદ્યાં દદામિ તે
મહાન લોકોમાં આનંદ આપતી એકતા જોવા મળે છે; તું જીવ બચાવ્યું છે, એથી હું તને જ્ઞાન આપું છું.
ત્વત્તોઽપ્યહં ગ્રહીષ્યામિ અસ્ત્રમાગ્નેયમુત્તમમ્। તથૈવ યોગ્યં બીભત્સો ચિરાય મરતર્ષભ
હું પણ તારી પાસેથી શ્રેષ્ઠ અગ્નિઅસ્ત્ર ગ્રહણ કરીશ, જે લાંબા સમય સુધી ઉપયોગી રહે, હે બળવાન પુરુષ.
ત્વત્તોઽસ્ત્રેણ વૃણોમ્યશ્વાન્સંયોગઃ શાસ્વતોઽસ્તુનૌ। સખે તદ્બ્રૂહિ ગન્ધર્વ યુષ્મભ્યો યદ્ભયં ભવેત્
હું તારા પાસેથી અસ્ત્રના બદલે ઘોડાની ઇચ્છા રાખું છું; આપણો સંબંધ સદાય ટક્યો રહે. મિત્ર, gandharva, કહો કે તમારો કોઈ ભય હોય તો શું છે.
કારણં બ્રૂહિ ગન્ધર્વ કિં તદ્યેન સ્મ ધર્ષિતાઃ। યાન્તો વેદવિદઃ સર્વે સન્તો રાત્રાવરિન્દમાઃ
હે gandharva, કારણ કહો કે કઈ રીતે અમે, બધા વેદજ્ઞ અને સારા લોકો, રાત્રે જતા હતા છતાં પરાજિત થઈ ગયા?
અનગ્નયોઽનાહુતયો ન ચ વિપ્રપુરસ્કૃતાઃ। યૂયં તતો ધર્ષિતાઃ સ્થ મયા વૈ પાણ્ડુનન્દનાઃ
તમે અગ્નિ વિના, હવન વિના અને બ્રાહ્મણના નેતૃત્વ વિના હતા; એથી, હે પાંડુનંદન, તમે મારી પાસે પરાજિત થયા.
યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વપિશાચપતગોરગાઃ। ધર્ષન્તિ નરવ્યાઘ્ર ન બ્રાહ્મણપુરસ્કૃતાન્
યક્ષ, રાક્ષસ, gandharva, પિશાચ, પક્ષી અને સાપ—એ બધા બ્રાહ્મણના નેતૃત્વ હેઠળ રહેનારને હરાવી શકતા નથી, હે પુરુષશાર્દુલ.
જાનતાપિ મયા તસ્માત્તેજશ્ચાભિજનં ચ વઃ। ઇયમગ્નિમતાં શ્રેષ્ઠ ધર્ષિતા વૈ પુરાગતિઃ
હું તારી તેજસ્વિતા અને વંશ જાણતો હતો, હે અગ્નિપૂજક શ્રેષ્ઠ, છતાં આ તો પ્રાચીન પરંપરા મુજબ પરાજયની રીત હતી.
કો હિ વસ્ત્રિષુ લોકેષુ ન વેદ ભરતર્ષભ। સ્વૈર્ગુણૈર્વિસ્તૃતં શ્રીમદ્યશોઽગ્ર્યં ભૂરિવર્ચસામ્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ લોકોમાં એવો કોણ છે જે તારી મહાન કીર્તિ, તારા ગુણોથી પ્રસરી, જાણતો નથી?
યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગદાનવાઃ। વિસ્તરં કુરુવંશસ્ય ધીમન્તઃ કથયન્તિ તે
યક્ષ, રાક્ષસ, gandharva, પિશાચ, સાપ અને દાનવ—એ બધા જ્ઞાની લોકો કુરુવંશની મહિમા વિગતે વર્ણવે છે.