ન કૌણપાઃ શૃઙ્ગિણો વા ન દેવા ન ચ માનુષાઃ। કુબેરસ્ય યથોષ્ણીષં કિં માં સમુપસર્પથ
ન તો કોઈ ભૂત, ન શૃંગવાળા, ન દેવતાઓ કે માનવો—કોઈ પણ નહીં, પણ કૂબેરના પોતાના સેવક પણ મારી નજીક આવતાં નથી. તો તમે કેમ મારી પાસે આવો છો?
સમુદ્રે હિમવત્પાર્શ્વે નદ્યામસ્યાં ચ દુર્મતે। રાત્રાવહનિ સન્ધ્યાયાં કસ્ય ક્લૃપ્તઃ પરિગ્રહઃ
અરે મૂર્ખ, સમુદ્રમાં, હિમાલયની બાજુએ કે આ નદીમાં—રાતે, દિવસે કે સાંજના સમયે—આ જગ્યાએ કયા માણસને માલિકીનો અધિકાર છે?
ભુક્તો વાઽપ્યથ વાઽભુક્તો રાત્રાવહનિ ખેચર। ન કાલનિયમો હ્યસ્તિ ગઙ્ગાં પ્રાપ્ય સરિદ્વરાં
કોઈએ ખાધું હોય કે ન ખાધું હોય, રાતે કે દિવસે, કે આકાશમાં ફરતો હોય—ગંગા જેવી પવિત્ર નદી પાસે જવા માટે કોઈ નિશ્ચિત સમય નથી.
વયં ચ શક્તિસમ્પન્ના અકાલે ત્વામધૃષ્ણુમ। અશક્તા હિ રણે ક્રૂર યુષ્માનર્ચન્તિ માનવાઃ
અમને શક્તિ છે, એટલે અમે અયોગ્ય સમયે તારી પાસે આવ્યા છીએ; પણ યુદ્ધમાં, હે ક્રૂર, નિર્વળ માણસો તો તારી પૂજા કરે છે.
પુરા હિમવતશ્ચૈષા હેમશૃઙ્ગાદ્વિનિઃસૃતા। ગઙ્ગા ગત્વા સમુદ્રામ્ભઃ સપ્તધા સમપદ્યત
કોઈક જમાનામાં આ ગંગા હિમાલયના સુવર્ણ શિખર પરથી નીકળી, અને સમુદ્રના પાણી સુધી પહોંચી, પછી એ સાત વહેણોમાં વહેવા લાગી.
ગઙ્ગાં ચ યમુનાં ચૈવ પ્લક્ષજાતાં સરસ્વતીમ્। રથસ્થાં સરયૂં ચૈવ ગોમતીં ગણ્ડકીં તથા
ગંગા, યમુના, પ્લક્ષ વૃક્ષથી જન્મેલી સરસ્વતી, રથ પાસે વહેતી સરયૂ, ગોમતી અને ગંડકી—
અપર્યુષિતપાપાસ્તે નદીઃ સપ્ત પિબન્તિ યે। ઇયં ભૂત્વા ચૈકવપ્રા શુચિરાકાશગા પુનઃ
જે લોકો આ સાત નદીઓનું પાણી પીવે છે, અને જેમના પાપો હજુ નિશ્ચિત થયા નથી, તેઓ પવિત્ર બને છે; અને આ નદી ફરી એક થઈ, શુદ્ધ બની આકાશમાં જાય છે.
દેવેષુ ગઙ્ગા ગન્ધર્વ પ્રાપ્નોત્યલકનન્દતામ્। તથા પિતૄન્વૈતરણી દુસ્તરા પાપકર્મભિઃ। ગઙ્ગા ભવતિ વૈ પ્રાપ્ય કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્
દેવતાઓમાં, હે ગંધર્વ, ગંગા અલકાનંદા બની જાય છે; પિતૃઓ માટે એ વૈતરણી બને છે, જે પાપી લોકો માટે પાર કરવી અઘરી છે. ગંગા પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, એ રીતે કૃષ્ણ દ્વૈપાયને કહ્યું હતું.
અસમ્બાધા દેવનદી સ્વર્ગસંપાદની શુભા। કથમિચ્છસિ તાં રોદ્ધું નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ
આ દૈવી નદી અવરોધરહિત છે, સ્વર્ગ આપે છે અને શુભ છે. તું એને અટકાવવાનો ઈરાદો કેમ રાખે છે? આ તો સનાતન ધર્મ નથી.
અનિવાર્યમસમ્બાધં તવ વાચા કથં વયમ્। ન સ્પૃશેમ યથાકામં પુણ્યં ભાગીરથીજલમ્
તારી વાતથી અમને કેવી રીતે રોકી શકાય કે અમે ભગીરથીનું પવિત્ર જળ મનગમતું સ્પર્શી ન શકીએ? એ તો અવરોધી શકાય તેમ નથી.
અઙ્ગારપર્ણસ્તચ્છ્રુત્વા ક્રુદ્ધ આનામ્ય કાર્મુકમ્। મુમોચ બાણાન્નિશિતાનહીનાશીવિષાનિવ
આ સાંભળીને અંગારપર્ણ ગુસ્સે થયો, ધનુષ વાંકડું કર્યું અને તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યા, જાણે ઝેરી સાપો છોડ્યા હોય.
ઉલ્મુકં ભ્રામયંસ્તૂર્ણં પાણ્ડવશ્ચર્મ ચોત્તરમ્। વ્યપોહત શરાંસ્તસ્ય સર્વાનેવ ધનઞ્જયઃ
પાંડવ ધનંજયે તરત જ જ્વલંત મશાલ ફેરવી અને ઢાલ ઊંચી કરીને, એના બધા બાણો પરત ફટકારી દીધા.
બિભીષિકા વૈ ગન્ધર્વ નાસ્ત્રજ્ઞેષુ પ્રયુજ્યતે। અસ્ત્રજ્ઞેષુ પ્રયુક્તેયં ફેનવત્પ્રવિલીયતે
હે ગંધર્વ, શસ્ત્રકલા જાણનારા સામે ભયનું અસ્ત્ર કામ કરતું નથી; આવાં લોકો સામે વાપરવામાં આવે તો એ ફેન જેવું ઓગળી જાય છે.
માનુષાનતિ ગન્ધર્વાન્સર્વાન્ ગન્ધર્વ લક્ષયે। તસ્માદસ્ત્રેણ દિવ્યેન યોત્સ્યેઽહં ન તુ માયયા
હું અહીં બધા ગંધર્વો અને માનવોને જોઈ રહ્યો છું, હે ગંધર્વ; એટલે હું દિવ્ય અસ્ત્રથી લડિશ, માયાથી નહીં.
પુરાઽસ્ત્રમિમાગ્નેયં પ્રાદાત્કિલ બૃહસ્પતિઃ। ભરદ્વાજાય ગન્ધર્વ ગુરુર્માન્યઃ શતક્રતોઃ
કોઈક સમયે, બૃહસ્પતિએ, જે ઇન્દ્રના ગુરુ અને માન્ય છે, એણે આ અગ્નિ અસ્ત્ર ભરદ્વાજને આપ્યું હતું, હે ગંધર્વ.
ભરદ્વજાદગ્નિવેશ્ય અગ્નિવેશ્યાદ્ગુરુર્મમ। સાધ્વિદં મહ્યમદદદ્દ્રોણો બ્રાહ્મણસત્તમઃ
ભરદ્વાજ પાસેથી અગ્નિવેશને, અગ્નિવેશ પાસેથી મારા ગુરુને, અને એ મહાન બ્રાહ્મણ દ્રોણે મને આ વિદ્યા આપી હતી.
ઇત્યુક્ત્વા પાણ્ડવઃ ક્રુદ્ધો ગન્ધર્વાય મુમોચ હ। પ્રદીપ્તમસ્ત્રમાગ્નેયં દદાહાસ્ય રથં તુ તત્
આ રીતે કહીને, ગુસ્સે થયેલા પાંડવે ગંધર્વ પર અગ્નિ અસ્ત્ર છોડ્યું, અને એ અસ્ત્રે એનો રથ બળી ગયો.
વિરથં વિપ્લુતં તં તુ સ ગન્ધર઼્વં મહાબલઃ। અસ્ત્રતેજઃપ્રમૂઢં ચ પ્રપતન્તમવાઙ્મુખમ્
રથ વગર અને અસ્ત્રની તેજથી ભુલાઈ ગયેલો એ મહાબલી ગંધર્વ, માથું નીચે પડતો પડતો નીચે પટકાયો.
શિરોરુહેષુ જગ્રાહ માલ્યવત્સુ ધનઞ્જયઃ। ભ્રાતૄન્પ્રતિ ચકર્ષાથ સોઽસ્ત્રપાતાદચેતસમ્
ધનંજયએ તેમના માથા પરના હાર પકડી લીધા અને જે શસ્ત્રોના પ્રહારથી બેભાન થયા હતા, તેમને પોતાના ભાઈઓ પાસે ખેંચી લાવ્યા.
યુધિષ્ઠિરં તસ્ય ભાર્યા પ્રપેદે શરણાર્થિની। નામ્ના કુમ્ભીનસી નામ પતિત્રાણમભીપ્સતી
કુંભીનસી નામની તેની પત્ની, પતિને બચાવવા આશ્રય માંગતી, યુધિષ્ઠિર પાસે આવી.
ત્રાયસ્વ માં મહાભાગ પતિં ચેમં વિમુઞ્ચ મે। ગન્ધર્વી શરણં પ્રાપ્તા નામ્ના કુમ્ભીનસી પ્રભો
'મહાભાગ, મને બચાવો અને મારા પતિને મુક્ત કરો. હું ગંધર્વ સ્ત્રી કુંભીનસી, તમારી પાસે આશ્રય લેવા આવી છું, પ્રભુ.'
યુદ્ધે જિતં યશોહીનં સ્ત્રીનાથમપરાક્રમમ્। કો નિહન્યાદ્રિપું તાત મુઞ્ચેમં રિપુસૂદન
'પિતા, જે શત્રુ યુદ્ધમાં હારી ગયો છે, યશ ગુમાવી બેઠો છે, સ્ત્રીઓની રક્ષા કરે છે અને પરાક્રમહીન છે, એવા શત્રુને કોણ મારી નાખે? હે શત્રુવિનાશક, તેને મુક્ત કરો.'
જીવિતં પ્રતિપદ્યસ્વ ગચ્છ ગન્ધર્વ મા શુચઃ। પ્રદિશત્યભયં તેઽદ્ય કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ
'હે ગંધર્વ, ફરીથી જીવન મેળવો અને જાઓ, દુઃખ ન કરો. આજે કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર તમને નિર્ભયતા આપે છે.'
જિતોઽહં પૂર્વકં નામ મુઞ્ચામ્યઙ્ગારપર્ણતામ્। યશોહીનં ન ચ શ્લાઘ્યં સ્વં નામ જનસંસદિ
'હું પૂર્વક નામે ઓળખાતો છું, હારી ગયો છું અને હવે અંગારપર્ણને મુક્ત કરું છું. જેનું યશ ગુમાયું હોય, તે પોતાનું નામ લોકોમાં વખાણતો નથી.'
સાધ્વિમં લબ્ધવાઁલ્લાભં યોઽહં દિવ્યાસ્ત્રધારિણમ્। ગાન્ધર્વ્યા માયયેચ્છામિ સંયોજયિતુમર્જુનમ્
'મારે જે સુખ મળ્યું છે તે સાચે ધન્ય છે, કારણ કે હવે હું ઈચ્છું છું કે દિવ્ય શસ્ત્રો ધરાવનાર અર્જુનને ગંધર્વ સ્ત્રી સાથે જોડું.'
અસ્ત્રાગ્નિના વિચિત્રોઽયં દગ્ધો મે રથ ઉત્તમઃ। સોઽહં ચિત્રરથો ભૂત્વા નામ્ના દગ્ધરથોઽભવં
'મારા ઉત્તમ રથને શસ્ત્રાગ્નિએ ભસ્મ કરી નાખ્યો. તેથી હું ચિત્રરથ હતો, હવે લોકો મને દગ્ધરથ કહે છે.'
સંભૃતા ચૈવ વિદ્યેયં તપસેહ મયા પુરા। નિવેદયિષ્યે તામદ્ય પ્રાણદાય મહાત્મને
'આ વિદ્યા મેં ઘણા સમયથી તપસ્યા કરીને મેળવી છે. હવે જે મહાત્માએ મને જીવન આપ્યું, તેને હું આ વિદ્યા અર્પણ કરું છું.'
સંસ્તમ્ભયિત્વા તરસા જિતં શરણમાગતમ્। યો રિપું યોજયેત્પ્રાણૈઃ કલ્યાણં કિં ન સોઽર્હતિ
'જે શત્રુને જોરથી જીતે અને જે શત્રુ આશ્રયમાં આવ્યો હોય, તેને પોતાના પ્રાણથી જોડે, તે સુખનો હકદાર કેમ ન હોય?'
ચાક્ષુષી નામ વિદ્યેયં યાં સોમાય દદૌ મનુઃ। દદૌ સ વિશ્વાવસવે મમ વિશ્વાવસુર્દદૌ
'આ ચક્ષુષી નામની વિદ્યા છે, જે મનુએ સોમને આપી, સોમે વિશ્વાવસુને આપી અને વિશ્વાવસુએ મને આપી.'
સેયં કાપુરુષં પ્રાપ્તા ગુરુદત્તા પ્રણશ્યતિ। આગમોઽસ્યા મયા પ્રોક્તો વીર્યં પ્રતિનિબોધ મે
'આ વિદ્યા ગુરુ પાસેથી પ્રાપ્ત થાય છે, પણ અયોગ્યને આપવામાં નષ્ટ થઈ જાય છે. તેનો પરંપરા કહ્યો, હવે તેનું શક્તિ સાંભળો.'