અસત્કારઃ સ તુ મહાન્મુહૂર્તમપિ તસ્ય તુ। નાપૈતિ હૃદયાદ્રાજ્ઞો દુર્મનાઃ સ કૃશોઽભવત્
પણ એ મોટો અપમાન રાજાના હૃદયમાંથી એક ક્ષણ માટે પણ દૂર ગયો નહીં; મનમાં દુઃખી થઈ, તે દુર્બળ બની ગયો.
અમર્ષી દ્રુપદો રાજા કર્મસિદ્ધાન્દ્વિજર્ષભાન્। અન્વિચ્છન્પરિચક્રામ બ્રાહ્મણાવસથાન્બહૂન્
દ્રુપદ રાજા મનમાં ગુસ્સાથી ભરાઈને, કર્મમાં નિપુણ એવા બ્રાહ્મણ મહર્ષિઓને શોધવા અનેક બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં ફરતો રહ્યો.
પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ શોકોપહતચેતનઃ। `દ્રોણેન વૈરં દ્રુપદો ન સુષ્વાપ સ્મરન્સદા।' નાસ્તિ શ્રેષ્ઠમપત્યં મ ઇતિ નિત્યમચિન્તયત્
પુત્રના જન્મની ઇચ્છા રાખીને, દુઃખથી મન વ્યાકુળ થઈ, દ્રુપદ દ્રોણ સાથેની વેરભાવને હંમેશા યાદ કરીને ઊંઘી શકતો નહોતો; 'મારે ઉત્તમ સંતાન નથી' એમ તે સતત વિચારે છે.
જાતાન્પુત્રાન્સ નિર્વેદાદ્ધિગ્બન્ધૂનિતિ ચાબ્રવીત્। નિઃશ્વાસપરમશ્ચાસીદ્દ્રોણં પ્રતિચિકીર્ષયા
પહેલાંથી જન્મેલા પુત્રોમાંથી મન ઉચાટ થઈ, તેણે કહ્યું: 'સગાં-સંબંધીઓથી શું ફાયદો!' અને ઊંડા શ્વાસ લેતો, દ્રોણ સામે કઈક કરવા મનમાં નક્કી કર્યું.
પ્રભાવં વિનયં શિક્ષાં દ્રોણસ્ય ચરિતાનિ ચ। ક્ષાત્રેણ ચ બલેનાસ્ય ચિન્તયન્નાધ્યગચ્છત
દ્રોણની શક્તિ, વિનમ્રતા, વિદ્યા અને કાર્યો, અને પોતાનો ક્ષત્રિય બળ — આ બધાનું વિચાર કરતાં પણ તેને મનને શાંતિ મળતી નહોતી.
પ્રતિકર્તું નૃપશ્રેષ્ઠો યતમાનોઽપિ ભારત। અભિતઃ સોઽથ કલ્માષીં ગઙ્ગાકૂલે પરિભ્રમન્
પ્રતિશોધ લેવા સતત પ્રયત્ન કરતાં, એ શ્રેષ્ઠ રાજા ગંગાના અંધકારમય કાંઠે ચક્કર મારતો રહ્યો.
બ્રાહ્મણાવસથં પુમ્યમાસસાદ મહીપતિઃ। તત્ર નાસ્નાતકઃ કશ્ચિન્ન ચાસીદવ્રતી દ્વિજઃ
એ રાજાએ એક પવિત્ર બ્રાહ્મણ આશ્રમમાં પહોંચ્યો, જ્યાં એક પણ અનધ્યાયી કે અવ્રતી બ્રાહ્મણ નહોતો.
અધીયાનૌ મહાભાગૌ સોઽપશ્યત્સંશિતવ્રતૌ। યાજોપયાજૌ બ્રહ્મર્ષી શામ્યન્તૌ પરમેષ્ઠિનૌ
ત્યાં તેણે યાજ અને ઉપયાજ નામના મહાન અને દૃઢવ્રતી મહર્ષિઓને વાંચન અને સંયમમાં તત્પર જોઈ.
સંહિતાધ્યયને યુક્તૌ ગોત્રતશ્ચાપિ કાશ્યપૌ। તારણેયૌ યુક્તરૂપૌ બ્રાહ્મણાવૃષિસત્તમૌ
સંહિતાના પાઠમાં નિમગ્ન, બંને કાશ્યપ ગોત્રના, તારણેય વંશના, સર્વ રીતે યોગ્ય એવા બે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ મહર્ષિઓ હતા.
સ તાવામન્ત્રયામાસ સર્વકામૈરતન્દ્રિતઃ। બુદ્ધ્વા બલં તયોસ્તત્ર કનીયાંસમુપહ્વરે
એમને જાણીને, દ્રુપદે શ્રદ્ધાપૂર્વક બંનેનું સન્માન કર્યું અને ત્યાં નાના ભાઈની શક્તિ જાણી, એકાંતમાં તેની પાસે ગયો.
પ્રપેદે ચ્છન્દયન્કામૈરુપયાજં ધૃતવ્રતમ્। પાદશુશ્રૂષણે યુક્તઃ પ્રિયવાક્સર્વકામદઃ
એણે ઉપયાજને, જે વ્રતમાં દૃઢ હતો, સર્વ રીતે પ્રસન્ન કરવા, પગ ધોઈ સેવા કરી, મીઠા શબ્દો બોલ્યા અને જે કંઈ ઇચ્છા હોય તે આપવાનું વચન આપ્યું.
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયમુપયાજમુવાચ સઃ। યેન મે કર્મણા બ્રહ્મન્પુત્રઃ સ્યાદ્દ્રોણમૃત્યવે
યોગ્ય રીતે ઉપયાજની પૂજા કરીને, દ્રુપદે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તમારી કૃપાથી એવો પુત્ર જન્મે કે જે દ્રોણનો અંત લાવે.'
અર્જુનસ્ય ભવેદ્ભાર્યા ભવેદ્યા વરવર્ણિની।' ઉપયાજ કૃતે તસ્મિન્ ગવાં દાતાઽસ્મિ તેઽર્બુદં
'અને સૌંદર્યમાં શ્રેષ્ઠ એવી કન્યા અર્જુનને પત્ની બને; જો તમે આ કરો તો, ઉપયાજ, હું તમને એક લાખ ગાય આપશ.'
યદ્વા તેઽન્યદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ મનસઃ સુપ્રિયં ભવેત્। સર્વં તત્તે પ્રદાતાઽહં ન હિ મેઽત્રાસ્તિ સંશયઃ
'કે પછી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમારે મનગમતું બીજું કંઈ હોય તો પણ, હું બધું આપશ — એમાં મને શંકા નથી.'
ઇત્યુક્તો નાહમિત્યેવં તમૃષિઃ પ્રત્યભાષત। આરાધયિષ્યન્દ્રુપદઃ સ તં પર્યચરત્પુનઃ
આ રીતે કહેતાં, ઋષિએ ફક્ત 'નહીં' એમ જવાબ આપ્યો; ત્યારે દ્રુપદ તેને પ્રસન્ન કરવા ફરીથી સેવા કરતો રહ્યો.
તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે દ્રુપદં સ દ્વિજોત્તમઃ। ઉપયાજોઽબ્રવીત્કાલે રાજન્મધુરયા ગિરા
પછી, એક વર્ષ પૂરૂં થતાં, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઉપયાજે યોગ્ય સમયે, રાજા દ્રુપદને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું.
જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા મમાગૃહ્માદ્વિચરન્ ગહને વને। અપરિજ્ઞાતશૌચાયાં ભૂમૌ નિપતિતં ફલમ્
મારા મોટા ભાઈ, ઘર છોડીને ઘન જંગલમાં ફરતા હતા, ત્યારે તેમને જમીન પર પડેલું એક ફળ મળ્યું, જે શુદ્ધ છે કે નહીં એ ખબર નહોતી.
તદપશ્યમહં ભ્રાતુરસામ્પ્રતમનુવ્રજન્। વિમર્શં સંકરાદાને નાયં કુર્યાત્કદાચન
એ સમયે હું પણ ભાઈના પાછળ ગયો હતો, અને મેં આ જોયું. હું વિચારી રહ્યો હતો કે, જે વસ્તુ શુદ્ધ કે અશુદ્ધ છે એ સ્પષ્ટ ન હોય, એ ક્યારેય લેવી નહીં.
દૃષ્ટ્વા ફલસ્ય નાપશ્યદ્દોષાન્પાપાનુબન્ધકાન્। વિવિનક્તિ ન શૌચં યઃ સોઽન્યત્રાપિ કથં ભવેત્
ફળ જોઈને પણ ભાઈએ તેમાં કોઈ દોષ કે પાપ લાગતું જોયું નહીં; જે અહીં શુદ્ધ-અશુદ્ધ ઓળખી શકતો નથી, એ બીજે ક્યાં ઓળખશે?
સંહિતાધ્યયનં કુર્વન્વસન્ગુરુકુલે ચ યઃ। ભૈક્ષમુત્સૃષ્ટમન્યેષાં ભુઙ્ક્તે સ્મ ચ યદા તદા
શાસ્ત્રોનું ભણતર કરતા અને ગુરુના ઘરે રહેતા, ભાઈએ જ્યારે મળ્યું ત્યારે બીજાઓનું છોડેલું ભોજન પણ લીધું.
કીર્તયન્ગુણમન્નાનામઘૃણી ચ પુનઃ પુનઃ। તં વૈ ફલાર્થિનં મન્યે ભ્રાતરં તર્કચક્ષુષા
ભોજનના ગુણોનું વારંવાર વખાણ કરતાં અને દયા વગર, હું એ ભાઈને વિચારપૂર્વક ફળની ઇચ્છા રાખનાર માનું છું.
તં વૈ ગચ્છસ્વ નૃપતે સ ત્વાં સંયાજયિષ્યતિ। જુગુપ્સમાનો નૃપતિર્મનસેદં વિચિન્તયન્
એ ભાઈ પાસે જા, રાજા; એ તારી યજ્ઞવિધિ કરશે, પણ રાજા મનમાં એ વાતથી વિમુખતા અનુભવે છે.
ઉપયાજવચઃ શ્રુત્વા યાજસ્યાશ્રમમભ્યગાત્। અભિસમ્પૂજ્ય પૂજાર્હમથ યાજમુવાચ હ
ઉપયાજના શબ્દો સાંભળીને, યાજા આશ્રમમાં ગયા; પછી પૂજનીય યાજાને સન્માન આપીને વાત કરી.
અયુતાનિ દદાન્યષ્ટૌ ગવાં યાજય માં વિભો। દ્રોણવૈરાભિસન્તપ્તં પ્રહ્લાદયિતુમર્હસિ
હું તને અશી હજાર ગાય આપીષ; મહાનુભાવ, મારા માટે યજ્ઞ કર. દ્રોણ સાથેની દુશ્મનાવથી દુઃખી છું, મને આનંદ આપ.
સ હિ બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો બ્રહ્માસ્ત્રે ચાપ્યનુત્તમઃ। તસ્માદ્દ્રોણઃ પરાજૈષ્ટ માં વૈ સ સખિવિગ્રહે
દ્રોણ બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બ્રહ્માસ્ત્રમાં પણ અપ્રતિમ છે; તેથી મિત્રોની સ્પર્ધામાં દ્રોણે મને હરાવ્યો હતો.
ક્ષત્રિયો નાસ્તિ તસ્યાસ્યાં પૃથિવ્યાં કશ્ચિદગ્રણીઃ। કૌરવાચાયર્મુખ્યસ્ય ભારદ્વાજસ્ય ધીમતઃ
આ ધરતી પર દ્રોણ કરતાં શ્રેષ્ઠ કોઈ ક્ષત્રિય નથી; કૌરવોના મુખ્ય આચાર્ય, વિદ્વાન ભારદ્વાજપુત્ર કરતાં કોઈ આગળ નથી.
દ્રોણસ્ય શરજાલાનિ પ્રાણિદેહહરાણિ ચ। ષડરત્નિ ધનુશ્ચાસ્ય દૃશ્યતે પરમં મહત્
દ્રોણના તીરોની વરસાદ જીવ અને શરીર લઈ જાય છે; એની છ રત્નવાળી ધનુષ્ય બહુ મહાન છે.
સ હિ બ્રાહ્મણવેષેણ ક્ષાત્રં વેગમશંસયમ્। પ્રતિહન્તિ મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો મહામનાઃ
દ્રોણ બ્રાહ્મણ વેશમાં હોવા છતાં ક્ષત્રિયની ઝડપ બતાવે છે; મહાન મનવાળા ભારદ્વાજપુત્ર, મહાવીર ધનુર્ધર, બધાને પરાસ્ત કરે છે.
ક્ષત્રોચ્છેદાય વિહિતો જામદગ્ન્ય ઇવાસ્થિતઃ। તસ્ય હ્યસ્ત્રબલં ઘોરમપ્રધૃષ્યં નરૈર્ભુવિ
ક્ષત્રિયોના નાશ માટે એ જામદગ્ન્ય જેવો ઊભો છે; એના શસ્ત્રબળને પૃથ્વી પર કોઈ માનવ જીતવા શકતો નથી.
બ્રાહ્મં સન્ધારયંસ્તેજો હુતાહુતિરિવાનલઃ। સમેત્ય સ દહત્યાજૌ ક્ષાત્રધર્મપુરઃસરઃ
બ્રાહ્મણતેજ ધારણ કરીને, યજ્ઞથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો, એ યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયધર્મને આગળ રાખીને શત્રુઓને દહન કરે છે.