તથેત્યુક્ત્વા તતસ્તસ્મૈ પ્રદદૌ ભૃગુનન્દનઃ। પ્રતિગૃહ્ય તદા દ્રોણઃ કૃતકૃત્યોઽભવત્તદા
ભૃગુપુત્રે કહ્યું 'જેમ કહ્યો તેમ' અને પછી તે વસ્તુ દ્રોણને આપી. દ્રોણે તે સ્વીકારીને મનથી સંતોષ પામ્યો.
સંપ્રહૃષ્ટમના દ્રોણો રામાત્પરમસમ્મતમ્। બ્રહ્માસ્ત્રં સમનુજ્ઞાપ્ય નરેષ્વભ્યધિકોઽભવત્
દ્રોણનું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું, કારણ કે રામ પાસેથી સર્વોચ્ચ માન પામેલું બ્રહ્માસ્ત્ર મળ્યું હતું. હવે તે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ બની ગયો.
તતો દ્રુપદમાસાદ્ય ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્। અબ્રવીત્પુરુષવ્યાઘ્રઃ સખાયં વિદ્ધિ મામિતિ
પછી ભારદ્વાજના પરાક્રમી પુત્ર દ્રોણે દ્રુપદ પાસે જઈને કહ્યું, 'મને તારો મિત્ર માન.'
નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા। નારાજા પાર્થિવસ્યાપિ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે
અશિક્ષિત માણસ શિક્ષિતનો મિત્ર બની શકે નહીં; રથ ચલાવનાર રથયોધ્ધાનો મિત્ર નથી; રાજા પણ રાજા સિવાયના સાથે મિત્રતા રાખતો નથી. સમાનતા વગર મિત્રતા કેવી રીતે શક્ય છે?
સ વિનિશ્ચિત્ય મનસા પાઞ્ચાલ્યં પ્રતિ બુદ્ધિમાન્। જગામ કુરુમુખ્યાનાં નગરં નાગસાહ્વયમ્
એવી રીતે મનમાં વિચાર કરીને, બુદ્ધિશાળી દ્રોણે પાંચાલ રાજા વિશે નક્કી કર્યું અને પછી કુરુઓના નગર નાગસાહ્વય તરફ ગયો.
તસ્મૈ પૌત્રાન્સમાદાય વસૂનિ વિવિધાનિ ચ। પ્રાપ્તાય પ્રદદૌ ભીષ્મઃ શિષ્યાન્દ્રોણાય ધીમતે
ત્યાં પહોંચતા, ભીષ્મે પોતાના પૌત્રો અને અનેક પ્રકારના ધન-દોલત દ્રોણને શિષ્યરૂપે આપ્યા.
દ્રોણઃ શિષ્યાંસ્તતઃ પાર્થાનિદં વચનમબ્રવીત્। સમાનીય તુ તાઞ્શિષ્યાન્દ્રુપદસ્યાસુખાય વૈ
પછી દ્રોણે પાંડુપુત્રો સહિત પોતાના શિષ્યોને બોલાવીને કહ્યું, 'હું દ્રુપદને દુઃખ આપવા માટે તમને એક કામ કહેવા માંગું છું.'
આચાર્યવેતનં કિંચિદ્ધૃદિ યદ્વર્તતે મમ। કૃતાસ્ત્રૈસ્તત્પ્રદેયં સ્યાત્તદૃતં વદતાનઘાઃ। સોઽર્જુનપ્રમુખૈરુક્તસ્તથાઽસ્ત્વિતિ ગુરુસ્તદા
'મારા હૃદયમાં ગુરુદક્ષિણા માટે કંઈક છે. હે નિર્દોષો, જ્યારે તમે શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ થાઓ, ત્યારે એ આપવી જોઈએ. સાચું કહો.' ત્યારે અર્જુન સહિત બધાએ કહ્યું, 'જેમ કહો તેમ થશે, ગુરુજી.'
યદા ચ પાણ્ડવાઃ સર્વે કૃતાસ્ત્રાઃ કૃતનિશ્ચયાઃ। તતો દ્રોણોઽબ્રવીદ્ભૂયો વેતનાર્થમિદં વચઃ
જ્યારે બધા પાંડવોએ શસ્ત્રવિદ્યા પૂર્ણ કરી અને મનમાં નક્કી કર્યું, ત્યારે દ્રોણે ફરી ગુરુદક્ષિણા માટે એમ કહ્યું.
પાર્ષતો દ્રુપદો નામ છત્રવત્યાં નરેશ્વરઃ। તસ્માદાકૃષ્ય તદ્રાજ્યં મમ શીઘ્રં પ્રદીયતામ્
'પૃષ્ઠપુત્ર દ્રુપદ ચત્રવતીમાં રાજા છે; એનું રાજ્ય ઝડપથી મારી ગુરુદક્ષિણા તરીકે લાવી આપો.'
ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ તે ભીતાઃ પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડવાદયઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રૈશ્ચ સહિતાઃ પુનર્દ્રોણેન ચોદિતાઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો, પાંડવો અને પાંચાલો, દ્રોણ દ્વારા ફરીથી પ્રેરિત થતા, ડરી ગયા.
યજ્ઞસેનેન સંગમ્ય કર્ણદુર્યોધનાદયઃ। નિર્જિતાઃ સંન્યવર્તન્ત તથા તે ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
યજ્ઞસેન સાથે અથડાઈને, કર્ણ, દુર્યોધન અને બીજા યોદ્ધાઓ પરાજિત થયા અને પાછા ફર્યા.
તતઃ પાણ્ડુસુતાઃ પઞ્ચ નિર્જિત્ય દ્રુપદં યુધિ। દ્રોણાય દર્શયામાસુર્બદ્ધ્વા સસચિવં તદા
પછી પાંડુના પાંચે પુત્રોએ યુદ્ધમાં દ્રુપદને જીત્યો અને તેને મંત્રીઓ સાથે બાંધીને દ્રોણ પાસે લાવ્યા.
મહેન્દ્ર ઇવ દુર્ધર્ષો મહેન્દ્ર ઇવ દાનવમ્। મહેન્દ્રપુત્રઃ પાઞ્ચાલં જિતવાનર્જુનસ્તદા
મહેન્દ્ર જેવો અપરાજેય અર્જુને પાંચાલ રાજાને એ રીતે જીત્યો જેમ મહેન્દ્રે દાનવને જીત્યો હતો.
તદ્દૃષ્ટ્વા તુ મહાવીર્યં ફલ્ગુનસ્ય મહૌજસઃ। વ્યસ્મયન્ત જનાઃ સર્વે યજ્ઞસેનસ્ય બાન્ધવાઃ
ફલ્ગુનના મહા પરાક્રમ અને શક્તિ જોઈને, યજ્ઞસેનના બધા સગા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
પ્રાર્થયામિ ત્વયા સખ્યં પુનરેવ નરાધિપ। અરાજા કિલ નો રાજ્ઞઃ સખા ભવિતુમર્હતિ
'હું ફરીથી તારી મિત્રતા માગું છું, હે નરેશ; કારણ કે રાજા સિવાયનો વ્યક્તિ રાજાનો મિત્ર બની શકે નહીં.'
અતઃ પ્રયતિતં રાજ્યે યજ્ઞસેન ત્વયા સહ। રાજાઽસિ દક્ષિણે કૂલે ભાગીરથ્યાહમુત્તરે
'એથી હવે રાજ્ય બંને વચ્ચે વહેંચાઈ ગયું છે, યજ્ઞસેન, તું ભાગીરથીના દક્ષિણ કાંઠે અને હું ઉત્તર કાંઠે રાજા છું.'
એવમુક્તો હિ પાઞ્ચાલ્યો ભારદ્વાજેન ધીમતા। ઉવાચાસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠં દ્રોણં બ્રાહ્મણસત્તમમ્
આ રીતે બુદ્ધિશાળી ભારદ્વાજ દ્વારા કહેવામાં આવતા, પાંચાલ રાજાએ શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ દ્રોણને ઉત્તર આપ્યો.
એવં ભવતુ ભદ્રં તે ભારદ્વાજ મહામતે। સખ્યં તદેવ ભવતુ શશ્વદ્યદભિમન્યસે
ભારદ્વાજ, તમે જે રીતે ઇચ્છો છો, એ જ મિત્રતા હંમેશા અટૂટી રહે — એમ જ થાવું, તમારો કલ્યાણ થાય.
એવમન્યોન્યમુક્ત્વા તૌ કૃત્વા સખ્યમનુત્તમમ્। જગ્મતુર્દ્રોણપાઞ્ચાલ્યૌ યથાગતમરિન્દમૌ
એ રીતે બંનેએ એકબીજાને કહ્યું અને શ્રેષ્ઠ મિત્રતા બાંધી, પછી દ્રોણ અને દ્રુપદ, દુશ્મનોને હરાવનારા, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
અસત્કારઃ સ તુ મહાન્મુહૂર્તમપિ તસ્ય તુ। નાપૈતિ હૃદયાદ્રાજ્ઞો દુર્મનાઃ સ કૃશોઽભવત્
પણ એ મોટો અપમાન રાજાના હૃદયમાંથી એક ક્ષણ માટે પણ દૂર ગયો નહીં; મનમાં દુઃખી થઈ, તે દુર્બળ બની ગયો.
અમર્ષી દ્રુપદો રાજા કર્મસિદ્ધાન્દ્વિજર્ષભાન્। અન્વિચ્છન્પરિચક્રામ બ્રાહ્મણાવસથાન્બહૂન્
દ્રુપદ રાજા મનમાં ગુસ્સાથી ભરાઈને, કર્મમાં નિપુણ એવા બ્રાહ્મણ મહર્ષિઓને શોધવા અનેક બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં ફરતો રહ્યો.
પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ શોકોપહતચેતનઃ। `દ્રોણેન વૈરં દ્રુપદો ન સુષ્વાપ સ્મરન્સદા।' નાસ્તિ શ્રેષ્ઠમપત્યં મ ઇતિ નિત્યમચિન્તયત્
પુત્રના જન્મની ઇચ્છા રાખીને, દુઃખથી મન વ્યાકુળ થઈ, દ્રુપદ દ્રોણ સાથેની વેરભાવને હંમેશા યાદ કરીને ઊંઘી શકતો નહોતો; 'મારે ઉત્તમ સંતાન નથી' એમ તે સતત વિચારે છે.
જાતાન્પુત્રાન્સ નિર્વેદાદ્ધિગ્બન્ધૂનિતિ ચાબ્રવીત્। નિઃશ્વાસપરમશ્ચાસીદ્દ્રોણં પ્રતિચિકીર્ષયા
પહેલાંથી જન્મેલા પુત્રોમાંથી મન ઉચાટ થઈ, તેણે કહ્યું: 'સગાં-સંબંધીઓથી શું ફાયદો!' અને ઊંડા શ્વાસ લેતો, દ્રોણ સામે કઈક કરવા મનમાં નક્કી કર્યું.
પ્રભાવં વિનયં શિક્ષાં દ્રોણસ્ય ચરિતાનિ ચ। ક્ષાત્રેણ ચ બલેનાસ્ય ચિન્તયન્નાધ્યગચ્છત
દ્રોણની શક્તિ, વિનમ્રતા, વિદ્યા અને કાર્યો, અને પોતાનો ક્ષત્રિય બળ — આ બધાનું વિચાર કરતાં પણ તેને મનને શાંતિ મળતી નહોતી.
પ્રતિકર્તું નૃપશ્રેષ્ઠો યતમાનોઽપિ ભારત। અભિતઃ સોઽથ કલ્માષીં ગઙ્ગાકૂલે પરિભ્રમન્
પ્રતિશોધ લેવા સતત પ્રયત્ન કરતાં, એ શ્રેષ્ઠ રાજા ગંગાના અંધકારમય કાંઠે ચક્કર મારતો રહ્યો.
બ્રાહ્મણાવસથં પુમ્યમાસસાદ મહીપતિઃ। તત્ર નાસ્નાતકઃ કશ્ચિન્ન ચાસીદવ્રતી દ્વિજઃ
એ રાજાએ એક પવિત્ર બ્રાહ્મણ આશ્રમમાં પહોંચ્યો, જ્યાં એક પણ અનધ્યાયી કે અવ્રતી બ્રાહ્મણ નહોતો.
અધીયાનૌ મહાભાગૌ સોઽપશ્યત્સંશિતવ્રતૌ। યાજોપયાજૌ બ્રહ્મર્ષી શામ્યન્તૌ પરમેષ્ઠિનૌ
ત્યાં તેણે યાજ અને ઉપયાજ નામના મહાન અને દૃઢવ્રતી મહર્ષિઓને વાંચન અને સંયમમાં તત્પર જોઈ.
સંહિતાધ્યયને યુક્તૌ ગોત્રતશ્ચાપિ કાશ્યપૌ। તારણેયૌ યુક્તરૂપૌ બ્રાહ્મણાવૃષિસત્તમૌ
સંહિતાના પાઠમાં નિમગ્ન, બંને કાશ્યપ ગોત્રના, તારણેય વંશના, સર્વ રીતે યોગ્ય એવા બે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ મહર્ષિઓ હતા.
સ તાવામન્ત્રયામાસ સર્વકામૈરતન્દ્રિતઃ। બુદ્ધ્વા બલં તયોસ્તત્ર કનીયાંસમુપહ્વરે
એમને જાણીને, દ્રુપદે શ્રદ્ધાપૂર્વક બંનેનું સન્માન કર્યું અને ત્યાં નાના ભાઈની શક્તિ જાણી, એકાંતમાં તેની પાસે ગયો.