અભિષેકાય નિષ્ક્રાન્તે ભૃગૌ ધર્મભૃતાં વરે। આશ્રમં તસ્ય રક્ષોઽથ પુલોમાઽભ્યાજગામ હ
ભૃગુ, જે ધર્મનું પાલન કરતા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે, જ્યારે અભિષેક માટે બહાર ગયા, ત્યારે પુલોમા નામનો દાનવ તેના આશ્રમ પાસે આવ્યો.
તં પ્રવિશ્યાશ્રમં દૃષ્ટ્વા ભૃગોર્ભાર્યામનિન્દિતામ્। હૃચ્છયેન સમાવિષ્ટો વિચેતાઃ સમપદ્યત
પુલોમાએ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરી, ભૃગુની નિર્દોષ પત્નીને જોઈ, તો તેને મનમાં ઈચ્છા જાગી અને તે અશાંત થઈ ગયો.
અભ્યાગતં તુ તદ્રક્ષઃ પુલોમા ચારુદર્શના। ન્યમન્ત્રયત વન્યેન ફલમૂલાદિના તદા
પુલોમા દાનવ ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે સુંદર સ્ત્રીએ તેને વનફળ અને મૂળ વગેરે આપી, સન્માનપૂર્વક આવકાર કર્યો.
તાં તુ રક્ષસ્તદા બ્રહ્મન્હૃચ્છયેનાભિપીડિતમ્। દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટમભૂદ્રાજઞ્જિહીર્ષુસ્તામનિન્દિતામ્
હે બ્રાહ્મણ, પુલોમા દાનવ તેને જોઈને ઈચ્છાથી ભરાઈ ગયો, આનંદિત થયો અને નિર્દોષ સ્ત્રીને લઈ જવાની ઈચ્છા રાખી.
જાતમિત્યબ્રવીત્કાર્યં જિહીર્ષુર્મુદિતઃ શુભામ્। સા હિ પૂર્વં વૃતા તેન પુલોમ્ના તુ શુચિસ્મિતા
સુભદ્રા સ્ત્રીને લઈ જવાની ઈચ્છા રાખીને પુલોમાએ કહ્યું, 'આ પહેલા મેં તેને પસંદ કરી હતી,' કારણ કે પુલોમાએ પહેલા શુદ્ધ સ્મિતવાળી સ્ત્રીને માંગેલી હતી.
તસ્ય તત્કિલ્બિષં નિત્યં હૃદિ વર્તતિ ભાર્ગવ
હે ભૃગુના વંશજ, એ પાપ પુલોમાના હૃદયમાં હંમેશાં રહે છે.
ઇદમન્તરમિત્યેવં હર્તું ચક્રે મનસ્તદા। અથાગ્નિશરણેઽપશ્યજ્જ્વલન્તં જાતવેદસમ્
'આ અવસર છે,' એમ વિચારી પુલોમાએ તેને લઈ જવાનો મનમાં નિર્ણય કર્યો; પછી તેણે જ્વલંત જાતવેદસ અગ્નિને આશ્રયરૂપે જોયો.
તમપૃચ્છત્તતો રક્ષઃ પાવકં જ્વલિતં તદા। શંસ મે કસ્ય ભાર્યેયમગ્ને પૃચ્છે ઋતેન વૈ
પુલોમા દાનવ એ સમયે જ્વલંત અગ્નિને પૂછ્યું, 'મને સાચું કહો, હે અગ્નિ, આ કોણની પત્ની છે? હું તને સત્યથી પૂછું છું.'
મુખં ત્વમસિ દેવાનાં વદ પાવક પૃચ્છતે। મયા હીયં વૃતા પૂર્વં ભાર્યાર્થે વરવર્ણિની
'હે પાવક, તું દેવતાઓનો મુખ છે, મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપ. આ સુંદર રંગવાળી સ્ત્રીને મેં પહેલા પત્ની માટે પસંદ કરી હતી.'
પશ્ચાદિમાં પિતા પ્રાદાદ્ભૃગવેઽનૃતકારકઃ। સેયં યદિ વરારોહા ભૃગોર્ભાર્યા રહોગતા
'પછી તેના પિતાએ તેને ભૃગુને આપી, જે ક્યારેય ખોટું કામ નથી કરતા. જો આ સુંદર સ્ત્રી હવે ભૃગુની પત્ની છે અને અહીં એકલી છે—'
તથા સત્યં સમાખ્યાહિ જિહીર્ષામ્યાશ્રમાદિમામ્। સ મન્યુસ્તત્ર હૃદયં પ્રદહન્નિવ તિષ્ઠતિ
'તો સાચું કહી દે, કેમ કે હું તેને આશ્રમમાંથી લઈ જવાની ઈચ્છા રાખું છું. ગુસ્સો મારા હૃદયમાં અગ્નિની જેમ બળી રહ્યો છે.'
મત્પૂર્વભાર્યાં યદિમાં ભૃગુરાપ સુમધ્યમામ્। `અસંમતમિદં મેઽદ્ય હરિષ્યામ્યાશ્રમાદિમામ્
'જો ભૃગુએ મારી પૂર્વ પત્ની, સુંદર કમરવાળી સ્ત્રીને મારી મંજુરી વિના લઈ લીધી છે, તો આજે હું તેને આશ્રમમાંથી લઈ જઉં.'
એવં રક્ષસ્તમામન્ત્ર્ય જ્વલિતં જાતવેદસમ્। શઙ્કમાનં ભૃગોર્ભાર્યાં પુનઃપુનરપૃચ્છત
આ રીતે પુલોમા દાનવ જ્વલંત જાતવેદસને વારંવાર પુછતો રહ્યો, શંકા રાખતો કે શું એ ભૃગુની પત્ની છે.
ત્વમગ્ને સર્વભૂતાનામન્તશ્ચરસિ નિત્યદા। સાક્ષિવત્પુણ્યપાપેષુ સત્યં બ્રૂહિ કવે વચઃ
'હે અગ્નિ, તું સર્વ જીવોમાં હંમેશાં રહેલો છે; પુણ્ય અને પાપનો સાક્ષી છે, હે કવિ, સાચું બોલ.'
મત્પૂર્વભાર્યાઽપહૃતા ભૃગુણાઽનૃતકારિણા। સેયં યદિ તથા મે ત્વં સત્યમાખ્યાતુમર્હસિ
'મારી પૂર્વ પત્ની ભૃગુએ ખોટું કામ કરીને લઈ લીધી હતી. જો એ સાચું છે, તો તું મને સત્ય કહો.'
શ્રુત્વા ત્વત્તો ભૃગોર્ભાર્યાં હરિષ્યામ્યાશ્રમાદિમામ્। જાતવેદઃ પશ્યતસ્તે વદ સત્યાં ગિરં મમ
'તારી પાસેથી સાંભળીને કે એ ભૃગુની પત્ની છે, હું તેને આશ્રમમાંથી લઈ જઉં. હે જાતવેદસ, જે યોગ્ય લાગે એ રીતે મને સાચું કહો.'
તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા સપ્તાર્ચિર્દુઃખિતોઽભવત્। `સત્યં વદામિ યદિ મે શાપઃ સ્યાદ્બ્રહ્મવિત્તમાત્
પુલોમાના શબ્દો સાંભળીને સાત જ્યોતિવાળો અગ્નિ દુ:ખી થયો: 'જો હું સાચું બોલું, તો બ્રહ્મજ્ઞાનીના શાપનો ભય છે.'
અસત્યં ચેદહં બ્રૂયાં પતિષ્યે નરકાન્ધ્રુવમ્।' ભીતોઽનૃતાચ્ચ શાપાચ્ચ ભૃગોરિત્યબ્રવીચ્છનૈઃ
'જો હું ખોટું બોલું, તો ચોક્કસ નરકમાં જઈશ.' ખોટા અને શાપના ડરથી, અગ્નિએ ધીમે ધીમે કહ્યું, 'એ ભૃગુની છે.'
ત્વયા વૃતા પુલોમેયં પૂર્વં દાનવનન્દન। કિં ત્વિયં વિધિના પૂર્વં મન્ત્રવન્ન વૃતા ત્વયા
તમે પહેલાં પુલોમાની દીકરીને પસંદ કરી હતી, દાનવના પુત્ર, પણ શું તમે તેને નિયમ મુજબ અને યોગ્ય મંત્રો સાથે પસંદ કરી હતી?
પિત્રા તુ ભૃગવે દત્તા પુલોમેયં યશસ્વિની। દદાતિ ન પિતા તુભ્યં વરલોભાન્મહાયશાઃ
પણ પુલોમાની દીકરી, જે પ્રસિદ્ધ અને પ્રતિષ્ઠિત હતી, તેના પિતાએ ભૃગુને આપી હતી; તેના પિતા, મહાન પ્રતિષ્ઠાવાળા, વધુ સારું વર મેળવવાની ઇચ્છાથી, તમને આપી નહોતી.
અથેમાં વેદદૃષ્ટેન કર્મણા વિધિપૂર્વકમ્। ભાર્યામૃષિર્ભૃગુઃ પ્રાપ માં પુરસ્કૃત્ય દાનવ
પછી, વેદોમાં જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે, ભૃગુ ઋષિએ તમામ વિધિપૂર્વક તેને પત્ની તરીકે મેળવ્યા, દાનવ, અને હું એ સમયે સાક્ષી હતો.
સેયમિત્યવગચ્છામિ નાનૃતં વક્તુમુત્સહે। નાનૃતં હિ સદા લોકે પૂજ્યતે દાનવોત્તમ
મારે જે સમજાયું છે એ સાચું છે; હું ક્યારેય ખોટું બોલી શકતો નથી, કારણ કે, દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ, આ દુનિયામાં હંમેશા સાચું જ માન્ય અને પૂજ્ય છે.
અગ્નેરથ વચઃ શ્રુત્વા તદ્રક્ષઃ પ્રજહાર તામ્। બ્રહ્મન્વરાહરૂપેણ મનોમારુતરંહસા
અગ્નિના વાત સાંભળીને એ રાક્ષસે તેને છોડીને બ્રાહ્મણના રૂપમાં, મન અને પવનની ઝડપથી, ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તતઃ સ ગર્ભો નિવસન્કુક્ષૌ ભૃગુકુલોદ્વહ। રોષાન્માતુશ્ચ્યુતઃ કુક્ષેશ્ચ્યવનસ્તેન સોઽભવત્
પછી, ભૃગુ કુળની મહાન પત્નીના ગર્ભમાં રહેલો એ ભ્રૂણ, માતાની ગુસ્સાથી ગર્ભમાંથી બહાર પડી ગયો, અને એથી તેનું નામ 'ચ્યવન' પડ્યું.
તં દૃષ્ટ્વા માતુરુદરાચ્ચ્યુતમાદિત્યવર્ચસમ્। તદ્રક્ષો ભસ્મસાદ્ભૂતં પપાત પરિમુચ્ય તામ્
માતાના ગર્ભમાંથી પડેલા, સૂર્ય જેવી તેજવાળું એ બાળકને જોઈને, એ રાક્ષસ બળીને ભસ્મ થઈ ગયો અને તેને છોડીને નીચે પડ્યો.
સા તમાદાય સુશ્રોણી સસાર ભૃગુનન્દનમ્। ચ્યવનં ભાર્ગવં પુત્રં પુલોમા દુઃખમૂર્ચ્છિતા
સુંદર કટિવાળી પુલોમાએ, દુઃખથી મૂર્છિત થઈ, પોતાના પુત્ર ચ્યવનને ઉઠાવ્યો અને ત્યાંથી ભાગી ગઈ.
તાં દદર્શ સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ। રુદતીં બાષ્પપૂર્ણાક્ષીં ભૃગોર્ભાર્યામનિન્દિતામ્
બ્રહ્મા, સર્વલોકોના પિતામહ, ભૃગુની નિર્દોષ પત્નીને, રડતી અને આંખોમાં આંસુ ભરેલી, પોતે જોઈ.
સાન્ત્વયામાસ ભગવાન્વધૂં બ્રહ્મા પિતામહઃ। અશ્રુબિન્દૂદ્ભવા તસ્યાઃ પ્રાવર્તત મહાનદી
ભાગ્યવાન પિતામહ બ્રહ્માએ એ વધૂને શાંત કર્યા, અને તેના આંસુઓમાંથી એક મહાન નદી વહેવા લાગી.
આવર્તન્તી સૃતિં તસ્યા ભૃગોઃ પત્ન્યાસ્તપસ્વિનઃ। તસ્યા માર્ગં સૃતવતીં દૃષ્ટ્વા તુ સરિતં તદા
ભૃગુની તપસ્વિ પત્નીના માર્ગે એ નદી વહેવા લાગી; એ સમયે, એ નદીના વહેવાના માર્ગને જોઈને, એ નદી સ્થાપિત થઈ.
નામ તસ્યાસ્તદા નદ્યાશ્ચક્રે લોકપિતામહઃ। વધૂસરેતિ ભગવાંશ્ચ્યવનસ્યાશ્રમં પ્રતિ
પછી, સર્વલોકોના પિતામહે એ નદીનું નામ રાખ્યું: 'વધૂસરા', કારણ કે એ ચ્યવનના આશ્રમ તરફ વહેતી હતી.