ઉપપન્નં સતામેતદ્યદ્બ્રવીપિ તપોધને। ન તુ દુઃખમિદં શક્યં માનુષેણ વ્યપોહિતુમ્
હે તપસ્વી, તમે જે કહો છો એ સજ્જનોને યોગ્ય છે; પણ આ દુઃખ માનવી દ્વારા દૂર કરી શકાય તેમ નથી.
તથાપિ તત્ત્વમાખ્યાસ્યે દુઃખસ્યૈતસ્ય સંભવમ્। શક્યં વા યદિ વાઽશક્યં શૃણુ ભદ્રે યથાતથમ્
છતાં પણ, હું આ દુઃખનું સાચું કારણ કહું છું—એ દૂર કરી શકાય કે નહીં, હે સારા, તમે સાચું સાંભળો.
સમીપે નગરસ્યાસ્ય વકો વસતિ રાક્ષસઃ। ઇતો ગવ્યૂતિમાત્રે।ઞસ્તિ યમુનાગહ્વરે ગુહા
આ શહેરની નજીક, વક નામનો રાક્ષસ રહે છે; અહીંથી ગાય ચાલે એટલી દૂર યમુના નદીના ખીણમાં એ રહે છે.
તસ્યાં ઘોરઃ સ વસતિ જિઘાંસુઃ પુરુષાદકઃ। બકાભિધાનો દુષ્ટાત્મા રાક્ષસાનાં કુલાધમઃ
એ ખીણમાં એ ભયાનક, માનવખોર રાક્ષસ વસે છે—બક નામનો, દુષ્ટ સ્વભાવનો, રાક્ષસોમાં સૌથી નીચો.
ઈશો જનપદસ્યાસ્ય પુરસ્ય ચ મહાબલઃ। પુષ્ટો માનુષમાંસેન દુર્બુદ્ધિઃ પુરુષાદકઃ
આ દેશમાં અને શહેરમાં જે શાસન કરે છે, એ બહુ જ બળવાન છે. એ દુષ્ટ મનનો રાક્ષસ માનવ માંસ ખાઈને પોષાયો છે.
પ્રબલઃ કામરૂપી ચ રાક્ષસસ્તુ મહાબલઃ। તેનોપસૃષ્ટા નગરી વર્ષમદ્ય ત્રયોદશમ્
એ શક્તિશાળી રાક્ષસ, જે ઈચ્છે તેવો રૂપ ધારણ કરી શકે છે, છેલ્લા તેર વર્ષથી આ શહેરને ત્રાસ આપે છે.
તત્કૃતે પરચક્રાચ્ચ ભૂતેભ્યશ્ચ ન નો ભયમ્। પુરુષાદેન રૌદ્રેણ ભક્ષ્યમાણા દુરાત્મના
એના કારણે અમને વિદેશી સૈન્ય કે ભૂતપ્રેતથી કોઈ ભય નથી; પણ આ ક્રૂર અને દુષ્ટ રાક્ષસ જ અમને ભક્ષે છે.
અનાથા નગરી નાથં ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ। ગુહાયાં ચ વસંસ્તત્ર બાધતે સતતં જનમ્
આ શહેર અનાથ બની ગયું છે, કોઈ રક્ષક કે તારણહાર મળતો નથી; અને એ રાક્ષસ ગુફામાં રહીને લોકોના સતત દુઃખ આપે છે.
સ્ત્રિયો બાલાંશ્ચ વૃદ્ધાંશ્ચ યૂનશ્ચાપિ દુરાત્મવાન્। અત્ર મન્ત્રૈશ્ચ હોમૈશ્ચ ભોજનૈશ્ચ સ રાક્ષસઃ
એ દુષ્ટ રાક્ષસ સ્ત્રીઓ, બાળકો, વૃદ્ધો અને યુવાનોને પકડી જાય છે; અહીં યજ્ઞ, હવન અને ભોજનથી—
ઈડિતો દ્વિજમુખ્યૈશ્ચ પૂજિતશ્ચ દુરાત્મવાન્। યદા ચ સકલાનેવં પ્રસૂદયતિ રાક્ષસઃ
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા એનું પૂજન અને સ્તવન થાય છે, છતાં જ્યારે રાક્ષસ ઈચ્છે ત્યારે બધાને મારી નાખે છે.
અથૈનં બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સમયે સમયોજયન્। મા સ્મ કામાદ્વધી રક્ષો દાસ્યામસ્તે સદા વયં
પછી બધા બ્રાહ્મણોએ મળીને એ રાક્ષસ સાથે સંમતિ કરી: 'તમે મનની ઈચ્છાથી કોઈને ન મારશો; અમે હંમેશા આપશું.'
પર્યાયેણ યથાકામમિહ માંસોદનં પ્રભો। અન્નં માંસસમાયુક્તં તિલચૂર્ણસમન્વિતમ્
'પ્રત્યેક વારમાં, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે, અહીં માંસમિશ્રિત ભોજન—અન્ન, માંસ અને તલના લોટ સાથે—મળશે.'
સર્પિષા ચ સમાયુક્તં વ્યઞ્જનૈશ્ચ સમન્વિતમ્। સૂપાંસ્ત્રીન્સતિલાન્પિણ્ડાઁલ્લાજાપૂપસુરાસવાન્
'ઘી અને વિવિધ વાનગીઓ સાથે—સૂપ, તલના લાડુ, લાજ, પૂપા અને મદિરા પણ મળશે.'
શૃતાશૃતાન્પાનકુમ્ભાન્સ્થૂલમાંસં શૃતાશૃતમ્। વનમાહિષવારાહભાલ્લૂકં ચ શૃતાશૃતમ્
'પાકેલા અને કાચા પાનકના ઘડા, મોટા માંસના ટુકડા, અને જંગલના પશુ, મહિષ, વંશ અને રીંછનું પણ પાકેલું અને કાચું માંસ મળશે.'
સર્પિઃકુમ્ભાંશ્ચ વિવિધાન્દધિકુમ્ભાંસ્તથા બહૂન્। સદ્યઃસિદ્ધસમાયુક્તં તિલચૂર્ણૈઃ સમાકુલમ્
'ઘીના વિવિધ ઘડા, અને અનેક દહીંના ઘડા, તાજા તૈયાર કરેલા અને તલના લોટ સાથે ભેળેલા મળશે.'
કુલાચ્ચ પુરુષં ચૈકં બલીવર્દૌ ચ કાલકૌ। પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમસંક્રુદ્ધો રક્ષોભાગં પ્રકલ્પિતમ્
'દરેક કુટુંબમાંથી એક પુરુષ અને બે કાળી બળદો—જો તમે ક્રોધિત ન થાઓ તો—રાક્ષસ માટે નક્કી કરેલો ભાગ મળશે.'
તિષ્ઠેહ સમયેઽસ્માકમિત્યયાચન્ત તં દ્વિજાઃ। બાઢમિત્યેવ તદ્રક્ષસ્તદ્વચઃ પ્રત્યગૃહ્ણત
‘આ સંમતિ પ્રમાણે અહીં રહો,’ એમ બ્રાહ્મણોએ વિનંતી કરી; ‘બરાબર,’ એમ રાક્ષસે એમનું વચન સ્વીકારી લીધું.
પરચક્રાટવીકેભ્યો રક્ષણં સ કરોતિ ચ। તસ્મિન્ભાગે સુનિર્દિષ્ટે સ્થિતઃ સ સમયે બલી
એ વિદેશી સૈન્ય અને જંગલના ભયથી લોકોની રક્ષા કરે છે; નક્કી કરેલા ભાગમાં એ બળવાન રાક્ષસ સંમતિ પ્રમાણે રહે છે.
એકૈકં ચૈવ પુરુષં સંપ્રયચ્છન્તિ વેતનમ્। સ વારો બહુભિર્વર્ષૈર્ભવત્યસુકરો નરૈઃ
દરેક વખતે, એના માટે એક પુરુષ આપવામાં આવે છે; પણ એ વારો ઘણા વર્ષો પછી આવે છે, અને એ માણસો માટે સહન કરવું મુશ્કેલ છે.
તદ્વિમોક્ષાય યે કેચિદ્યતન્તે પુરુષાઃ ક્વચિત્। સપુત્રદારાંસ્તાન્હત્વા તદ્રક્ષો ભક્ષયત્યુત
ક્યારેક જે લોકો આ દુઃખમાંથી છૂટવાનો પ્રયાસ કરે છે, એ રાક્ષસ એમને, એમના પત્ની અને બાળકોને મારી નાખે છે અને ભક્ષી જાય છે.
વેત્રકીયગૃહે રાજા નાયં નયમિહાસ્થિતઃ। ઉપાયં તં ન કુરુતે યત્નાદપિ સ મન્દધીઃ। અનામયં જનસ્યાસ્ય યેન સ્યાદદ્ય શાશ્વતમ્
વેત્રકીયના ઘરમાં રાજા અહીં ન્યાય રાખતો નથી; એ મૂર્ખ પુરુષ પ્રયત્ન કરીને પણ કોઈ ઉપાય કરતો નથી, જેથી આજે લોકોનું સદાય માટે કલ્યાણ થાય.
એતદર્હા વચં નૂનં વસામો દુર્બલસ્ય યે। વિષયે નિત્યવાસ્તવ્યાઃ કુરાજાનમુપાશ્રિતાઃ
નિશ્ચયે, અમે જે નબળા છીએ અને હંમેશા દુર્જન રાજાના રાજ્યમાં રહેતા છીએ, એ માટે આવું વચન અમારે સહન કરવું જ પડે છે.
બ્રાહ્મણાઃ કસ્ય વક્તવ્યાઃ કસ્ય વાચ્છન્દચારિણઃ। ગુણૈરેતે હિ વત્સ્યન્તિ કામગાઃ પક્ષિણો યથા
બ્રાહ્મણોએ કોને વાત કરવી જોઈએ અને કોના માટે પોતાની મરજી પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ? કારણ કે, એ લોકો તો ગુણો રહે ત્યાં સુધી જ રહેશે, જેમ પંખીઓ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે જ્યાં મન થાય ત્યાં રહે છે.
રાજાનં પ્રથમં વિન્દેત્તતો ભાર્યાં તતો ધનમ્। `રાજન્યસતિ લોકેઽસ્મિન્કુતો ભાર્યા કુતો ધનમ્। વયસ્ય સંચયેનાસ્ય જ્ઞાતીન્પુત્રાંશ્ચ તારયેત્
પહેલા રાજા શોધવો, પછી પત્ની અને પછી ધન મેળવવું જોઈએ; કારણ કે, આ દુનિયામાં રાજા ન હોય તો પત્ની અને ધન ક્યાંથી મળે? મિત્રોને ભેગા કરીને પોતાના સગાં-સંબંધી અને દીકરાઓને બચાવવું જોઈએ.
વિપીરતં મયા ચેદં ત્રયં સર્વમુપાર્જિતમ્। તદિમામાપદં પ્રાપ્ય ભૃશં તપ્યામહે વયમ્
મારા પ્રયત્નથી મેં આ ત્રણેય વસ્તુઓ—રાજા, પત્ની અને ધન—મેળવ્યાં છે; છતાં, આ મુશ્કેલી આવી પડી છે અને આપણે ખૂબ જ દુઃખી છીએ.
સોઽયમસ્માનનુપ્રાપ્તો વારઃ કુલવિનાશનઃ। ભોજનં પુરુષશ્ચૈકઃ પ્રદેયં વેતનં મયા
હવે આ કુટુંબનો નાશ લાવતી આ આપત્તિ આપણા પર આવી છે; મને ભોજન અને એક માણસ વેતન તરીકે આપવો પડશે.
ન ચ મે વિદ્યતે વિત્તં સંક્રેતું પુરુષં ક્વચિત્। સુહૃજ્જનં પ્રદાતું ચ ન શક્ષ્યામિ કદાચન
મારી પાસે ક્યાંયે માણસ ખરીદવા માટે ધન નથી અને મિત્રને આપવાનો પણ હું ક્યારેય સમર્થ નથી.
ગતિં ચાન્યાં ન પશ્યામિ તસ્માન્મોક્ષાય રક્ષસઃ। સોઽહં દુઃખાર્ણવે મગ્નો મહત્યસુકરે ભૃશમ્
મને બીજો કોઈ રસ્તો દેખાતો નથી; એટલે રાક્ષસથી છૂટકારો મેળવવા માટે હું ભારે અને મુશ્કેલ દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું.
સહૈવૈતૈર્ગમિષ્યામિ બાન્ધવૈરદ્ય રાક્ષસમ્। તતો નઃ સહિતાન્ક્ષુદ્રઃ સર્વાનેવોપભોક્ષ્યતિ
આજે હું મારા આ સગાં-સંબંધી સાથે રાક્ષસ પાસે જઈશ; પછી એ દुष્ટ આપણાં બધાને એકસાથે ભક્ષી જશે.
દુઃખમૂલમિદં ભદ્રે મયોક્તં પ્રશ્નતોઽનઘે
હે નિર્દોષે, તું પૂછ્યું એ પ્રમાણે મેં તને આ દુઃખનું મૂળ કહી દીધું છે.