એવમુક્તસ્તયા ભર્તા તાં સમાલિઙ્ગ્ય ભારત। મુમોચ બાષ્પં શનકૈઃ સભાર્યો ભૃશદુઃખિતઃ
એવી વાત પત્નીએ કરતા પતિએ તેને ભેટી લીધા અને ખૂબ દુઃખી થઈને ધીમે ધીમે પત્ની સાથે આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
મૈવં વદ ત્વં કલ્યાણિ તિષ્ઠ ચેહ સુમધ્યમે। ન તુ ભાર્યાં ત્યજેત્પ્રાજ્ઞઃ પુત્રાન્વાપિ કદાચન
આવી વાત ન બોલ, સુમધ્યમા, તું અહીં જ રહે. વિદ્વાન પુરુષ ક્યારેય પત્ની કે બાળકોને છોડતો નથી.
વિશેષતઃ સ્ત્રિયં રક્ષેત્પુરુષો બુદ્ધિમાનિહ। ત્યક્ત્વા તુ પુરુષો જીવેન્ન હાતવ્યાનિમાન્સદા। ન વેત્તિ કામં ધર્મં ચ અર્થં મોક્ષં ચ તત્ત્વતઃ
વિશેષ કરીને બુદ્ધિશાળી પુરુષે પોતાની પત્નીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; પુરુષ પત્નીને છોડી જીવતો રહી શકે, પણ આવા પોતાના લોકો ક્યારેય છોડવા નહીં. આવો માણસ સાચો કામ, ધર્મ, અર્થ કે મોક્ષ જાણતો નથી.
તયોર્દુઃખિતયોર્વાક્યમતિમાત્રં નિશમ્ય તુ। તતો દુઃખપરીતાઙ્ગી કન્યા તાવભ્યભાષત
બન્નેના ખૂબ દુઃખી શબ્દો સાંભળીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલી કન્યાએ પછી એમને કહ્યું.
કિમેવં ભૃશદુઃખાર્તૌ રોરૂયેતામનાથવત્। મમાપિ શ્રૂયતાં વાક્યં શ્રુત્વા ચ ક્રિયતાં ક્ષમમ્
તમે બંને એટલા દુઃખી થઈને કેમ અનાથ જેવા રડો છો? મારી વાત પણ સાંભળો અને પછી યોગ્ય લાગે તે કરો.
ધર્મતોઽહં પરિત્યાજ્યા યુવયોર્નાત્ર સંશયઃ। ત્યક્તવ્યાં માં પરિત્યજ્ય ત્રાહિ સર્વં મયૈકયા
ધર્મ પ્રમાણે મને તમે બંનેએ છોડવી જ પડે, એમાં કોઈ શંકા નથી. મને છોડીને, એક જણથી બધાનું રક્ષણ કરો.
ઇત્યર્થમિષ્યતેઽપત્યં તારયિષ્યતિ મામિતિ। અસ્મિન્નુપસ્થિતે કાલે તરધ્વં પ્લવવન્મયા
પુત્રનો હેતુ એવો જ હોય છે: 'એ મને બચાવશે.' હવે આ સમયે, મને નાવ સમજીને આ સંકટ પાર કરો.
ઇહ વા તારયેદ્દુર્ગાદુત વા પ્રેત્ય ભારત। સર્વથા તારયેત્પુત્રઃ પુત્ર ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ
હું અહીં આ મુશ્કેલીમાંથી બચાવી શકું, અથવા મૃત્યુ પછી પણ, હે ભરતવંશી, પુત્ર દરેક રીતે બચાવે છે, એથી જ વિદ્વાનો તેને 'પુત્ર' કહે છે.
આકાઙ્ક્ષન્તે ચ દૌહિત્રાન્મયિ નિત્યં પિતામહાઃ। તત્સ્વયં વૈ પરિત્રાસ્યે રક્ષન્તી જીવિતં પિતુઃ
મારા દાદા-નાના હંમેશા મારી પાસે દોહિત્રની આશા રાખે છે; એટલે હું પોતે જ પિતાજીનું જીવન બચાવવા પ્રયત્ન કરીશ.
ભ્રાતા ચ મમ બાલોઽયં ગતે લોકમમું ત્વયિ। અચિરેણૈવ કાલેન વિનશ્યેત ન સંશયઃ
મારો ભાઈ તો નાનકડો છે; તમે આ લોક છોડો તો થોડા સમયમાં એ પણ નિશ્ચયે નાશ પામશે.
તાતેપિ હિ ગતે સ્વર્ગં વિનષ્ટે ચ મમાનુજે। પિણ્ડઃ પિતૄણાં વ્યુચ્છિદ્યેત્તત્તેષાં વિપ્રિયં ભવેત્
પપ્પા, તમે સ્વર્ગે જશો અને મારો નાનો ભાઈ પણ નાશ પામશે તો પિતૃઓને પિંડ આપવાનું બંધ થઈ જશે, જે તેમને અપ્રિય થશે.
પિત્રા ત્યક્તા તથા માત્રા ભ્રાત્રા ચાહમસંશયમ્। દુઃખાદ્દુઃખતરં પ્રાપ્ય મ્રિયેયમતથોચિતામ્
પપ્પા, મમ્મી અને ભાઈએ પણ મને છોડી દઈશ તો હું વધુ દુઃખ ભોગવીને, જેવું મને યોગ્ય નથી એવું અંત ભોગવીશ.
ત્વયિ ત્વરોગે નિર્મુક્તો માતા ભ્રાતા ચ મે શિશુઃ। સન્તાનશ્ચૈવ પિણ્ડશ્ચ પ્રતિષ્ઠાસ્યત્યસંશયમ્
જો તમે આ રોગમાંથી મુક્ત થશો તો મારી મમ્મી, નાનો ભાઈ, વંશ અને પિતૃઓને પિંડ—all નિશ્ચયે જળવાશે.
આત્મા પુત્રઃ સખી ભાર્યા કૃચ્છ્રં તુ દુહિતા કિલ। સ કૃચ્છ્રાન્મોચયાત્માનં માં ચ ધર્મે નિયોજયા
પુત્ર પોતે આત્મા, મિત્ર અને પત્ની સમાન છે; પણ પુત્રી તો દુઃખકાળ માટે કહેવાય છે. તમે આ મુશ્કેલીમાંથી પોતાને મુક્ત કરો અને મને ધર્મમાં લગાડો.
અનાથા કૃપણા બાલા યત્ર ક્વચન ગામિની। ભવિષ્યામિ ત્વયા તાત વિહીના કૃપણા સદા
પપ્પા, તમે ન રહો તો હું હમેશા અનાથ અને દુઃખી રહીશ—મારી સાથે કોઈ નહીં હોય અને હું ક્યાંક પણ ભટકતી રહીશ.
અથવાહં કરિષ્યામિ કુલસ્યાસ્ય વિમોચનમ્। ફલસંસ્થા ભવિષ્યામિ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
નહીંતર, હું જ આ કુટુંબને બચાવવાનો ઉપાય કરીશ; બહુ કઠિન કામ કરીને વનવાસી જીવન સ્વીકારીશ.
અથવા યાસ્યસે તત્ર ત્યક્ત્વા માં દ્વિજસત્તમ। પીડિતાઽહં ભવિષ્યામિ તદવેક્ષસ્વ મામપિ
અથવા, જો તમે ત્યાં જશો અને મને છોડીને જશો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો હું બહુ દુઃખી થઈ જઈશ—મારો પણ વિચાર કરો.
તદસ્મદર્થં ધર્માર્થં પ્રસવાર્થં ચ સત્તમ। આત્માનં પરિરક્ષસ્વ ત્યક્તવ્યાં માં ચ સંત્યજ
મારા માટે, ધર્મ માટે અને સંતાન માટે, હે ભલા, તમે પોતાનું રક્ષણ કરો અને મને, જેને છોડવું જ પડે, મને છોડી દો.
અવશ્યકરણીયે ચ મા ત્વાં કાલોત્યગાદયમ્। કિં ત્વતઃ પરમં દુઃખં યદ્વયં સ્વર્ગતે ત્વયિ
જે કરવું જ જરૂરી છે તેમાં સમય તમારો વિલંબ ન કરે—પણ, તમે સ્વર્ગે જશો એથી અમારે માટે વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે?
યાચમાનાઃ પરાદન્નં પરિધાવેમહિ શ્વવત્। ત્વયિ ત્વરોગે નિર્મુક્તે ક્લેશાદસ્માત્સબાન્ધવે। અમૃતેવ સતી લોકે ભવિષ્યામિ સુખાન્વિતા
અમે બીજાઓ પાસે ભિક્ષા માંગીને, કૂતરા જેવી બચેલી વસ્ત્રો પહેરીશું, અને તમે રોગ-દુઃખથી મુક્ત થઈને, કુટુંબ સાથે આ કષ્ટમાંથી છૂટકારો પામી જશો; હું તો વિધવા જેવી સુખ વિના દુનિયામાં રહી જઈશ.
ઇતઃ પ્રદાને દેવાશ્ચ પિતરશ્ચેતિ નઃ શ્રુતમ્। ત્વયા દત્તેન તોયેન ભવિષ્યતિ હિતાય વૈ
આ દાનમાં દેવતાઓ અને પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે એવું અમે સાંભળ્યું છે; તમે આપેલું પાણી ખરેખર હિતકારક થશે.
ઇત્યેતદુભયં તાત નિશામ્ય તવ યદ્ધિતમ્। તદ્વ્યવસ્ય તથામ્બાયા હિતં સ્વસ્ય સુતસ્ય ચ
હવે, બંને બાજુનું સાંભળી, હે પ્રિય, જે તમારો કલ્યાણ થાય એ કરો; માતા, પોતાનું અને પુત્રનું જે હિત હોય એ રીતે નક્કી કરો.
માતાપિત્રોશ્ચ પુત્રાસ્તુ ભવિતારો ગુણાન્વિતાઃ। ન તુ પુત્રસ્ય પિતરો પુનર્જાતુ ભવિષ્યતઃ
માતા-પિતાને પુત્રો જન્મે છે, ગુણોથી ભરપૂર—but પુત્રને માતા-પિતા ફરીથી ક્યારેય નથી મળતા.
એવં બહુવિધં તસ્યા નિશમ્ય પરિદેવિતમ્। પિતા માતા ચ સા ચૈવ કન્યા પ્રરુરુદુસ્ત્રયઃ
આ રીતે તેના અનેક વિલાપ સાંભળી, પિતા, માતા અને એ કન્યા—ત્રણે પણ રડવા લાગ્યા.
તતઃ પ્રરુદિતાન્સર્વાન્નિશમ્યાથ સુતસ્તદા। ઉત્ફુલ્લનયનો બાલઃ કલમવ્યક્તમબ્રવીત્
પછી, બધાને રડતા સાંભળી, એ બાળક, આંખો આનંદથી ખીલી ઉઠી, બાળપણની અસ્પષ્ટ બોલીથી બોલવા લાગ્યો.
મા પિતા રુદ મા માતર્મા સ્વસસ્ત્વિતિ ચાબ્રવીત્। પ્રહસન્નિવ સર્વાંસ્તાનેકૈકમનુસર્પતિ
'પપ્પા, તમે રડશો નહીં; મમ્મી, તમે રડશો નહીં; બહેન, તું પણ રડશો નહીં,' એમ રમતાં રમતાં, હસતાં, દરેકને વારે વારે કહ્યું.
તતઃ સ તૃણમાદાય પ્રહૃષ્ટઃ પુનરબ્રવીત્। અનેનાહં હનિષ્યામિ રાક્ષસં પુરુષાદકમ્
પછી એ ખુશીથી એક તણખલું ઉઠાવીને ફરીથી બોલ્યો: 'આ તણખાથી હું એ માનવખોર રાક્ષસને મારી નાખીશ.'
તથાપિ તેષાં દુઃખેન પરીતાનાં નિશમ્ય તત્। બાલસ્ય વાક્યમવ્યક્તં હર્ષઃ સમભવન્મહાન્
છતાં પણ, દુઃખથી ભરેલા એ લોકો એ બાળકના અસ્પષ્ટ શબ્દો સાંભળી, તેમના હૃદયમાં મોટું આનંદ થયું.
અયં કાલ ઇતિ જ્ઞાત્વા કુન્તી સમુપસૃત્ય તાન્। ગતાસૂનમૃતેનેવ જીવયન્તીદમબ્રવીત્
આ જ સમય છે એવું જાણી, કુંતીએ આગળ આવીને, જાણે મરણાસન્નને અમૃત પીવડાવ્યા હોય એમ, એમને કહ્યું:
કુતોમૂલમિદં દુઃખં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ। વિદિત્વાપ્યપકર્ષેયં શક્યં ચેદપકર્ષિતુમ્
આ દુઃખ ક્યાંથી આવ્યું છે એ હું સાચું જાણવું છું; કારણ કે, જો શક્ય હોય તો, જાણીને હું એ દૂર કરી શકું.