આત્મનો વિદ્યમાનત્વાદ્ભુવનાનિ ચતુર્દશ। વિદ્યન્તે દ્વિજશાર્દૂલ આતમા રક્ષ્યસ્તતસ્ત્વયા
પોતાની હાજરીથી જ ચૌદ લોક ટક્યા છે; એટલે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તારે પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
આત્મન્યવિદ્યમાને ચેદસ્ય નાસ્તીહ કિંચન। એતજ્જગદિદં સર્વમાત્મના ન સમં કિલ
જો પોતે ન હોય, તો અહીં કશું જ નથી; ખરેખર, આ આખું જગત પણ આત્મા જેટલું મૂલ્યવાન નથી.
સ કુરુષ્વ મયા કાર્યં તારયાત્માનમાત્મના। અનુજાનીહી મામાર્ય સુતૌ મે પરિપાલય
માટે, જે કાર્ય હું કરું તે તું કર, પોતે પોતાનું ઉદ્ધાર કર. હે આર્ય, મને મંજૂરી આપ અને મારા બે પુત્રોને સાચવી રાખ.
અવધ્યાઃ સ્ત્રિય ઇત્યાહુર્ધર્મજ્ઞા ધર્મનિશ્ચયે। ધર્મજ્ઞાન્રાક્ષસાનાહુર્ન હન્યાત્સ ચ મામપિ
ધર્મ જાણનારા કહે છે કે, ધર્મના નિર્ણયમાં સ્ત્રીઓને મારવું નહિ જોઈએ; રાક્ષસોમાં પણ ધર્મજ્ઞો કહે છે કે, મારવું નહિ—એમાં હું પણ આવું છું.
નિઃસંશયં વધઃ પુંસાં સ્ત્રીણાં સંશયિતો વધઃ। અતો મામેવ ધર્મજ્ઞ પ્રસ્થાપયિતુમર્હસિ
પુરુષનો વધ નિશ્ચિત છે, પણ સ્ત્રીનો વધ સંશયાસ્પદ છે; એટલે, હે ધર્મજ્ઞ, તારે મને મોકલી દેવું જોઈએ.
ભુક્તં પ્રિયાણ્યવાપ્તાનિ ધર્મશ્ચ ચરિતો મયા। `ત્વચ્છુશ્રૂષણસંભૂતા કીર્તિશ્ચાપ્યતુલા મમ।' ત્વત્પ્રસૂતિઃ પ્રિયા પ્રાપ્તા ન માં તપ્સ્યત્યજીવિતં
મારે આનંદ માણ્યો છે, પ્રિય વસ્તુઓ મેળવી છે, અને ધર્મ પણ પાળ્યો છે; તારી સેવા કરીને મને અપ્રતિમ કીર્તિ મળી છે અને પ્રિય પુત્ર પણ થયો છે—મારે જીવનથી હવે કોઈ દુઃખ નથી.
જાતપુત્રા ચ વૃદ્ધા ચ પ્રિયકામા ચ તે સદા। સમીક્ષ્યૈતદહં સર્વં વ્યવસાયં કરોમ્યતઃ
હવે પુત્ર થયો છે, ઉંમર પણ વધી છે અને હંમેશાં તારા હિતની ઈચ્છા રાખી છે; આ બધું જોઈને હું હવે નક્કી કરું છું.
ઉત્સૃજ્યાપિ હિ મામાર્ય પ્રાપ્સ્યસ્યન્યામપિ સ્ત્રિયમ્। તતઃ પ્રતિષ્ઠિતો ધર્મો ભવિષ્યતિ પુનસ્તવ
હે આર્ય, જો તું મને છોડી દેશ તો પણ તને બીજી સ્ત્રી મળી શકે; પછી તારો ધર્મ ફરીથી સ્થિર થશે.
ન ચાપ્યધર્મઃ કલ્યાણ બહુપત્નીકતા નૃણામ્। સ્ત્રીણામધર્મઃ સુમહાન્ભર્તુઃ પૂર્વસ્ય લઙ્ઘને
પુરુષો માટે ઘણી પત્નીઓ રાખવી ન તો પાપ છે, ન તો પુણ્ય છે; પણ સ્ત્રીઓએ પતિના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરવું બહુ મોટું પાપ ગણાય છે.
એતત્સર્વં સમીક્ષ્ય ત્વમાત્મત્યાગં ચ ગર્હિતમ્। આત્માનં તારયાદ્યાશુ કુલં ચેમૌ ચ દારકૌ
આ બધું વિચારીને, અને આત્મહત્યા નિંદનીય છે એ જાણીને, તું તારા પરિવારને અને આ બંને બાળકોને તરત બચાવ.
એવમુક્તસ્તયા ભર્તા તાં સમાલિઙ્ગ્ય ભારત। મુમોચ બાષ્પં શનકૈઃ સભાર્યો ભૃશદુઃખિતઃ
એવી વાત પત્નીએ કરતા પતિએ તેને ભેટી લીધા અને ખૂબ દુઃખી થઈને ધીમે ધીમે પત્ની સાથે આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
મૈવં વદ ત્વં કલ્યાણિ તિષ્ઠ ચેહ સુમધ્યમે। ન તુ ભાર્યાં ત્યજેત્પ્રાજ્ઞઃ પુત્રાન્વાપિ કદાચન
આવી વાત ન બોલ, સુમધ્યમા, તું અહીં જ રહે. વિદ્વાન પુરુષ ક્યારેય પત્ની કે બાળકોને છોડતો નથી.
વિશેષતઃ સ્ત્રિયં રક્ષેત્પુરુષો બુદ્ધિમાનિહ। ત્યક્ત્વા તુ પુરુષો જીવેન્ન હાતવ્યાનિમાન્સદા। ન વેત્તિ કામં ધર્મં ચ અર્થં મોક્ષં ચ તત્ત્વતઃ
વિશેષ કરીને બુદ્ધિશાળી પુરુષે પોતાની પત્નીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; પુરુષ પત્નીને છોડી જીવતો રહી શકે, પણ આવા પોતાના લોકો ક્યારેય છોડવા નહીં. આવો માણસ સાચો કામ, ધર્મ, અર્થ કે મોક્ષ જાણતો નથી.
તયોર્દુઃખિતયોર્વાક્યમતિમાત્રં નિશમ્ય તુ। તતો દુઃખપરીતાઙ્ગી કન્યા તાવભ્યભાષત
બન્નેના ખૂબ દુઃખી શબ્દો સાંભળીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલી કન્યાએ પછી એમને કહ્યું.
કિમેવં ભૃશદુઃખાર્તૌ રોરૂયેતામનાથવત્। મમાપિ શ્રૂયતાં વાક્યં શ્રુત્વા ચ ક્રિયતાં ક્ષમમ્
તમે બંને એટલા દુઃખી થઈને કેમ અનાથ જેવા રડો છો? મારી વાત પણ સાંભળો અને પછી યોગ્ય લાગે તે કરો.
ધર્મતોઽહં પરિત્યાજ્યા યુવયોર્નાત્ર સંશયઃ। ત્યક્તવ્યાં માં પરિત્યજ્ય ત્રાહિ સર્વં મયૈકયા
ધર્મ પ્રમાણે મને તમે બંનેએ છોડવી જ પડે, એમાં કોઈ શંકા નથી. મને છોડીને, એક જણથી બધાનું રક્ષણ કરો.
ઇત્યર્થમિષ્યતેઽપત્યં તારયિષ્યતિ મામિતિ। અસ્મિન્નુપસ્થિતે કાલે તરધ્વં પ્લવવન્મયા
પુત્રનો હેતુ એવો જ હોય છે: 'એ મને બચાવશે.' હવે આ સમયે, મને નાવ સમજીને આ સંકટ પાર કરો.
ઇહ વા તારયેદ્દુર્ગાદુત વા પ્રેત્ય ભારત। સર્વથા તારયેત્પુત્રઃ પુત્ર ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ
હું અહીં આ મુશ્કેલીમાંથી બચાવી શકું, અથવા મૃત્યુ પછી પણ, હે ભરતવંશી, પુત્ર દરેક રીતે બચાવે છે, એથી જ વિદ્વાનો તેને 'પુત્ર' કહે છે.
આકાઙ્ક્ષન્તે ચ દૌહિત્રાન્મયિ નિત્યં પિતામહાઃ। તત્સ્વયં વૈ પરિત્રાસ્યે રક્ષન્તી જીવિતં પિતુઃ
મારા દાદા-નાના હંમેશા મારી પાસે દોહિત્રની આશા રાખે છે; એટલે હું પોતે જ પિતાજીનું જીવન બચાવવા પ્રયત્ન કરીશ.
ભ્રાતા ચ મમ બાલોઽયં ગતે લોકમમું ત્વયિ। અચિરેણૈવ કાલેન વિનશ્યેત ન સંશયઃ
મારો ભાઈ તો નાનકડો છે; તમે આ લોક છોડો તો થોડા સમયમાં એ પણ નિશ્ચયે નાશ પામશે.
તાતેપિ હિ ગતે સ્વર્ગં વિનષ્ટે ચ મમાનુજે। પિણ્ડઃ પિતૄણાં વ્યુચ્છિદ્યેત્તત્તેષાં વિપ્રિયં ભવેત્
પપ્પા, તમે સ્વર્ગે જશો અને મારો નાનો ભાઈ પણ નાશ પામશે તો પિતૃઓને પિંડ આપવાનું બંધ થઈ જશે, જે તેમને અપ્રિય થશે.
પિત્રા ત્યક્તા તથા માત્રા ભ્રાત્રા ચાહમસંશયમ્। દુઃખાદ્દુઃખતરં પ્રાપ્ય મ્રિયેયમતથોચિતામ્
પપ્પા, મમ્મી અને ભાઈએ પણ મને છોડી દઈશ તો હું વધુ દુઃખ ભોગવીને, જેવું મને યોગ્ય નથી એવું અંત ભોગવીશ.
ત્વયિ ત્વરોગે નિર્મુક્તો માતા ભ્રાતા ચ મે શિશુઃ। સન્તાનશ્ચૈવ પિણ્ડશ્ચ પ્રતિષ્ઠાસ્યત્યસંશયમ્
જો તમે આ રોગમાંથી મુક્ત થશો તો મારી મમ્મી, નાનો ભાઈ, વંશ અને પિતૃઓને પિંડ—all નિશ્ચયે જળવાશે.
આત્મા પુત્રઃ સખી ભાર્યા કૃચ્છ્રં તુ દુહિતા કિલ। સ કૃચ્છ્રાન્મોચયાત્માનં માં ચ ધર્મે નિયોજયા
પુત્ર પોતે આત્મા, મિત્ર અને પત્ની સમાન છે; પણ પુત્રી તો દુઃખકાળ માટે કહેવાય છે. તમે આ મુશ્કેલીમાંથી પોતાને મુક્ત કરો અને મને ધર્મમાં લગાડો.
અનાથા કૃપણા બાલા યત્ર ક્વચન ગામિની। ભવિષ્યામિ ત્વયા તાત વિહીના કૃપણા સદા
પપ્પા, તમે ન રહો તો હું હમેશા અનાથ અને દુઃખી રહીશ—મારી સાથે કોઈ નહીં હોય અને હું ક્યાંક પણ ભટકતી રહીશ.
અથવાહં કરિષ્યામિ કુલસ્યાસ્ય વિમોચનમ્। ફલસંસ્થા ભવિષ્યામિ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
નહીંતર, હું જ આ કુટુંબને બચાવવાનો ઉપાય કરીશ; બહુ કઠિન કામ કરીને વનવાસી જીવન સ્વીકારીશ.
અથવા યાસ્યસે તત્ર ત્યક્ત્વા માં દ્વિજસત્તમ। પીડિતાઽહં ભવિષ્યામિ તદવેક્ષસ્વ મામપિ
અથવા, જો તમે ત્યાં જશો અને મને છોડીને જશો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો હું બહુ દુઃખી થઈ જઈશ—મારો પણ વિચાર કરો.
તદસ્મદર્થં ધર્માર્થં પ્રસવાર્થં ચ સત્તમ। આત્માનં પરિરક્ષસ્વ ત્યક્તવ્યાં માં ચ સંત્યજ
મારા માટે, ધર્મ માટે અને સંતાન માટે, હે ભલા, તમે પોતાનું રક્ષણ કરો અને મને, જેને છોડવું જ પડે, મને છોડી દો.
અવશ્યકરણીયે ચ મા ત્વાં કાલોત્યગાદયમ્। કિં ત્વતઃ પરમં દુઃખં યદ્વયં સ્વર્ગતે ત્વયિ
જે કરવું જ જરૂરી છે તેમાં સમય તમારો વિલંબ ન કરે—પણ, તમે સ્વર્ગે જશો એથી અમારે માટે વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે?
યાચમાનાઃ પરાદન્નં પરિધાવેમહિ શ્વવત્। ત્વયિ ત્વરોગે નિર્મુક્તે ક્લેશાદસ્માત્સબાન્ધવે। અમૃતેવ સતી લોકે ભવિષ્યામિ સુખાન્વિતા
અમે બીજાઓ પાસે ભિક્ષા માંગીને, કૂતરા જેવી બચેલી વસ્ત્રો પહેરીશું, અને તમે રોગ-દુઃખથી મુક્ત થઈને, કુટુંબ સાથે આ કષ્ટમાંથી છૂટકારો પામી જશો; હું તો વિધવા જેવી સુખ વિના દુનિયામાં રહી જઈશ.