ગિરાજાયાઃ સખી ભૂત્વા મોદતે નગકન્યયા। મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં માતા મિતં સુતઃ
પર્વતકન્યાની સખી બનીને, એ એની સાથે આનંદ માણે છે. કારણ કે પિતા મર્યાદામાં આપે છે, માતા પણ મર્યાદામાં આપે છે, અને પુત્ર પણ મર્યાદામાં આપે છે.
અમિતસ્ય હિ દાતારં કા પતિં નાભિનન્દતિ। આશ્રમાશ્ચાગ્નિસંસ્કારા જપહોમવ્રતાનિ ચ
જે પતિ અમાપ આપનાર હોય, એવી સ્ત્રી કઈ ખુશ ન થાય? આશ્રમ, અગ્નિ સંસ્કાર, જપ, હોમ અને વ્રત—
સ્ત્રીણાં નૈતે વિધાતવ્યા વિના પતિમનિન્દિતમ્। ક્ષમા શૌચમનાહારમેતાવદ્વિહિતં સ્ત્રિયાઃ
આ બધું પતિ વિના સ્ત્રીઓ માટે નક્કી કરવું જોઈએ નહીં. સ્ત્રી માટે ક્ષમા, પવિત્રતા અને મર્યાદિત ખોરાક—આટલું જ કહેવામાં આવ્યું છે.
પરિત્યક્તઃ સુતશ્ચાયં દુહિતેયં તથા મયા। બાન્ધવાશ્ચ પરિત્યક્તાસ્ત્વદર્થં જીવિતં ચ મે
આ પુત્રને મેં ત્યજી દીધો છે, અને દીકરીને પણ. તને માટે જ મેં સંબંધીઓ પણ છોડ્યા છે અને મારું જીવન પણ તને અર્પણ કર્યું છે.
યજ્ઞૈસ્તપોભિર્નિયમૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા। વિશિષ્યતે સ્ત્રિયા ભર્તુર્નિત્યં પ્રિયહિતે સ્થિતિઃ
યજ્ઞ, તપ, નિયમ અને વિવિધ દાન—even આ બધાથી પણ સ્ત્રી પતિના સુખ અને કલ્યાણ માટે સતત લાગણી રાખે એ વધારે શ્રેષ્ઠ છે.
તદિદં યચ્ચિકીર્ષામિ ધર્મં પરમસંમતમ્। ઇષ્ટં ચૈવ હિતં ચૈવ તવ ચૈવ કુલસ્ય ચ
માટે, જે શ્રેષ્ઠ અને સર્વે માન્ય ધર્મ હું કરવા માંગું છું, એ તને અને તારા કુટુંબને પણ પ્રિય અને હિતકારક છે.
ઇષ્ટાનિ ચાપ્યપત્યાનિ દ્રવ્યાણિ સુહૃદઃ પ્રિયાઃ। આપદ્ધર્મપ્રમોક્ષાય ભાર્યા ચાપિ સતાં મતમ્
પસંદના સંતાન, ધન અને પ્રિય મિત્રો—all આ બધું મુશ્કેલીના સમયે ધર્મમાંથી છૂટવા માટે છે; અને સારા લોકો માટે પત્ની પણ એ માટે જ માનવામાં આવે છે.
આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ। આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ
મુશ્કેલી આવે ત્યારે ધન બચાવવું જોઈએ; ધનથી પત્નીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; અને પોતાનું રક્ષણ તો પત્ની અને ધનથી પણ વધારે કરવું જોઈએ.
દૃષ્ટાદૃષ્ટફલાર્થં હિ ભાર્યા પુત્રો ધનં ગૃહમ્। સર્વમેતદ્વિધાતવ્યં બુધાનામેષ નિશ્ચયઃ
પત્ની, પુત્ર, ધન અને ઘર—આ બધું દેખાતું અને અદેખાતું ફળ મેળવવા માટે છે; આ બધું યોગ્ય રીતે રાખવું જોઈએ—આ જ બુદ્ધિશાળાઓનો નિર્ણય છે.
એકતો વા કુલં કૃત્સ્નમાત્મા વા કુલવર્ધનઃ। `ઉભયોઃ કોધિકો વિદ્વન્નાત્મા ચૈવાધિકઃ કુલાત્
એક તરફ આખું કુટુંબ હોય અને બીજી તરફ પોતે, જે કુટુંબને વધારનાર છે, તો હે વિદ્વાન, પોતે બંનેથી પણ વધારે મહત્વનો છે, કુટુંબથી પણ વધારે.
આત્મનો વિદ્યમાનત્વાદ્ભુવનાનિ ચતુર્દશ। વિદ્યન્તે દ્વિજશાર્દૂલ આતમા રક્ષ્યસ્તતસ્ત્વયા
પોતાની હાજરીથી જ ચૌદ લોક ટક્યા છે; એટલે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તારે પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
આત્મન્યવિદ્યમાને ચેદસ્ય નાસ્તીહ કિંચન। એતજ્જગદિદં સર્વમાત્મના ન સમં કિલ
જો પોતે ન હોય, તો અહીં કશું જ નથી; ખરેખર, આ આખું જગત પણ આત્મા જેટલું મૂલ્યવાન નથી.
સ કુરુષ્વ મયા કાર્યં તારયાત્માનમાત્મના। અનુજાનીહી મામાર્ય સુતૌ મે પરિપાલય
માટે, જે કાર્ય હું કરું તે તું કર, પોતે પોતાનું ઉદ્ધાર કર. હે આર્ય, મને મંજૂરી આપ અને મારા બે પુત્રોને સાચવી રાખ.
અવધ્યાઃ સ્ત્રિય ઇત્યાહુર્ધર્મજ્ઞા ધર્મનિશ્ચયે। ધર્મજ્ઞાન્રાક્ષસાનાહુર્ન હન્યાત્સ ચ મામપિ
ધર્મ જાણનારા કહે છે કે, ધર્મના નિર્ણયમાં સ્ત્રીઓને મારવું નહિ જોઈએ; રાક્ષસોમાં પણ ધર્મજ્ઞો કહે છે કે, મારવું નહિ—એમાં હું પણ આવું છું.
નિઃસંશયં વધઃ પુંસાં સ્ત્રીણાં સંશયિતો વધઃ। અતો મામેવ ધર્મજ્ઞ પ્રસ્થાપયિતુમર્હસિ
પુરુષનો વધ નિશ્ચિત છે, પણ સ્ત્રીનો વધ સંશયાસ્પદ છે; એટલે, હે ધર્મજ્ઞ, તારે મને મોકલી દેવું જોઈએ.
ભુક્તં પ્રિયાણ્યવાપ્તાનિ ધર્મશ્ચ ચરિતો મયા। `ત્વચ્છુશ્રૂષણસંભૂતા કીર્તિશ્ચાપ્યતુલા મમ।' ત્વત્પ્રસૂતિઃ પ્રિયા પ્રાપ્તા ન માં તપ્સ્યત્યજીવિતં
મારે આનંદ માણ્યો છે, પ્રિય વસ્તુઓ મેળવી છે, અને ધર્મ પણ પાળ્યો છે; તારી સેવા કરીને મને અપ્રતિમ કીર્તિ મળી છે અને પ્રિય પુત્ર પણ થયો છે—મારે જીવનથી હવે કોઈ દુઃખ નથી.
જાતપુત્રા ચ વૃદ્ધા ચ પ્રિયકામા ચ તે સદા। સમીક્ષ્યૈતદહં સર્વં વ્યવસાયં કરોમ્યતઃ
હવે પુત્ર થયો છે, ઉંમર પણ વધી છે અને હંમેશાં તારા હિતની ઈચ્છા રાખી છે; આ બધું જોઈને હું હવે નક્કી કરું છું.
ઉત્સૃજ્યાપિ હિ મામાર્ય પ્રાપ્સ્યસ્યન્યામપિ સ્ત્રિયમ્। તતઃ પ્રતિષ્ઠિતો ધર્મો ભવિષ્યતિ પુનસ્તવ
હે આર્ય, જો તું મને છોડી દેશ તો પણ તને બીજી સ્ત્રી મળી શકે; પછી તારો ધર્મ ફરીથી સ્થિર થશે.
ન ચાપ્યધર્મઃ કલ્યાણ બહુપત્નીકતા નૃણામ્। સ્ત્રીણામધર્મઃ સુમહાન્ભર્તુઃ પૂર્વસ્ય લઙ્ઘને
પુરુષો માટે ઘણી પત્નીઓ રાખવી ન તો પાપ છે, ન તો પુણ્ય છે; પણ સ્ત્રીઓએ પતિના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરવું બહુ મોટું પાપ ગણાય છે.
એતત્સર્વં સમીક્ષ્ય ત્વમાત્મત્યાગં ચ ગર્હિતમ્। આત્માનં તારયાદ્યાશુ કુલં ચેમૌ ચ દારકૌ
આ બધું વિચારીને, અને આત્મહત્યા નિંદનીય છે એ જાણીને, તું તારા પરિવારને અને આ બંને બાળકોને તરત બચાવ.
એવમુક્તસ્તયા ભર્તા તાં સમાલિઙ્ગ્ય ભારત। મુમોચ બાષ્પં શનકૈઃ સભાર્યો ભૃશદુઃખિતઃ
એવી વાત પત્નીએ કરતા પતિએ તેને ભેટી લીધા અને ખૂબ દુઃખી થઈને ધીમે ધીમે પત્ની સાથે આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
મૈવં વદ ત્વં કલ્યાણિ તિષ્ઠ ચેહ સુમધ્યમે। ન તુ ભાર્યાં ત્યજેત્પ્રાજ્ઞઃ પુત્રાન્વાપિ કદાચન
આવી વાત ન બોલ, સુમધ્યમા, તું અહીં જ રહે. વિદ્વાન પુરુષ ક્યારેય પત્ની કે બાળકોને છોડતો નથી.
વિશેષતઃ સ્ત્રિયં રક્ષેત્પુરુષો બુદ્ધિમાનિહ। ત્યક્ત્વા તુ પુરુષો જીવેન્ન હાતવ્યાનિમાન્સદા। ન વેત્તિ કામં ધર્મં ચ અર્થં મોક્ષં ચ તત્ત્વતઃ
વિશેષ કરીને બુદ્ધિશાળી પુરુષે પોતાની પત્નીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; પુરુષ પત્નીને છોડી જીવતો રહી શકે, પણ આવા પોતાના લોકો ક્યારેય છોડવા નહીં. આવો માણસ સાચો કામ, ધર્મ, અર્થ કે મોક્ષ જાણતો નથી.
તયોર્દુઃખિતયોર્વાક્યમતિમાત્રં નિશમ્ય તુ। તતો દુઃખપરીતાઙ્ગી કન્યા તાવભ્યભાષત
બન્નેના ખૂબ દુઃખી શબ્દો સાંભળીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલી કન્યાએ પછી એમને કહ્યું.
કિમેવં ભૃશદુઃખાર્તૌ રોરૂયેતામનાથવત્। મમાપિ શ્રૂયતાં વાક્યં શ્રુત્વા ચ ક્રિયતાં ક્ષમમ્
તમે બંને એટલા દુઃખી થઈને કેમ અનાથ જેવા રડો છો? મારી વાત પણ સાંભળો અને પછી યોગ્ય લાગે તે કરો.
ધર્મતોઽહં પરિત્યાજ્યા યુવયોર્નાત્ર સંશયઃ। ત્યક્તવ્યાં માં પરિત્યજ્ય ત્રાહિ સર્વં મયૈકયા
ધર્મ પ્રમાણે મને તમે બંનેએ છોડવી જ પડે, એમાં કોઈ શંકા નથી. મને છોડીને, એક જણથી બધાનું રક્ષણ કરો.
ઇત્યર્થમિષ્યતેઽપત્યં તારયિષ્યતિ મામિતિ। અસ્મિન્નુપસ્થિતે કાલે તરધ્વં પ્લવવન્મયા
પુત્રનો હેતુ એવો જ હોય છે: 'એ મને બચાવશે.' હવે આ સમયે, મને નાવ સમજીને આ સંકટ પાર કરો.
ઇહ વા તારયેદ્દુર્ગાદુત વા પ્રેત્ય ભારત। સર્વથા તારયેત્પુત્રઃ પુત્ર ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ
હું અહીં આ મુશ્કેલીમાંથી બચાવી શકું, અથવા મૃત્યુ પછી પણ, હે ભરતવંશી, પુત્ર દરેક રીતે બચાવે છે, એથી જ વિદ્વાનો તેને 'પુત્ર' કહે છે.
આકાઙ્ક્ષન્તે ચ દૌહિત્રાન્મયિ નિત્યં પિતામહાઃ। તત્સ્વયં વૈ પરિત્રાસ્યે રક્ષન્તી જીવિતં પિતુઃ
મારા દાદા-નાના હંમેશા મારી પાસે દોહિત્રની આશા રાખે છે; એટલે હું પોતે જ પિતાજીનું જીવન બચાવવા પ્રયત્ન કરીશ.
ભ્રાતા ચ મમ બાલોઽયં ગતે લોકમમું ત્વયિ। અચિરેણૈવ કાલેન વિનશ્યેત ન સંશયઃ
મારો ભાઈ તો નાનકડો છે; તમે આ લોક છોડો તો થોડા સમયમાં એ પણ નિશ્ચયે નાશ પામશે.