સમર્થઃ પોષણે ચાસિ સુતયો રક્ષણે તથા। ન ત્વહં સુતયોઃ શક્તા તથા રક્ષણપોષણે
બાળકોને પોષવા અને રક્ષવા તમે સમર્થ છો; પણ હું એમને તમારી જેમ પોષી અને રક્ષી શકતો નથી.
મમ હિ ત્વદ્વિહીનાયાઃ સર્વપ્રાણધનેશ્વર। કથં સ્યાતાં સુતૌ બાલૌ ભરેયં ચ કથં ત્વહમ્
હે સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી, તમારી વિના મારા માટે આ બે નાના બાળકો કેવી રીતે જીવશે? અને હું એમને કેવી રીતે પોષી શકું?
કથં હિ વિધવાઽનાથા બાલપુત્રા વિના ત્વયા। મિથુનં જીવયિષ્યામિ સ્થિતા સાધુગતે પથિ
હું વિધવા અને અનાથ, નાનકડા દીકરા સાથે, તારી વિના કેવી રીતે જીવું? ભલા રસ્તે એકલાં પડેલા દંપતીની જેમ હું કેમ જીવી શકું?
અહં કૃતાવલેપૈશ્ચ પ્રાર્થ્યમાનામિમાં સુતામ્। અયુક્તૈસ્તવ સંબન્ધે કથં શક્ષ્યામિ રક્ષિતુમ્
હું તો અહંકારથી ભરાઈ, ઘણા ઈચ્છુકોને ના પાડી દીકરીને બચાવી હતી. હવે તારા જોડાણ માટે અયોગ્ય બની ગઈ છે, તો હું એને કેવી રીતે બચાવી શકીશ?
ઉત્સૃષ્ટમામિષં ભૂમૌ પ્રાર્થયન્તિ યથા ખગાઃ। પ્રાર્થયન્તિ જનાઃ સર્વે પતિહીનાં તથા સ્ત્રિયમ્
જેમ જમીન પર પડેલું માંસ પક્ષીઓ ઘેરી લે છે, તેમ પતિ વિહોણી સ્ત્રીને બધા પુરુષો ઘેરી લે છે.
સાઽહં વિચાલ્યમાના વૈ પ્રાર્થ્યમાના દુરાત્મભિઃ। સ્થાતું પથિ ન શક્ષ્યામિ સજ્જનેષ્ટે દ્વિજોત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, દુષ્ટ લોકો દ્વારા ત્રાસ અને લલચાવામાં આવીને, હું સારા માર્ગે સ્થિર રહી શકીશ નહીં.
સ્ત્રીજન્મ ગર્હિતં નાથ લોકે દુષ્ટજનાકુલે। માતાપિત્રોર્વશે કન્યા પ્રૌઢા ભર્તૃવશે તથા
હે રક્ષક, દુષ્ટ લોકોથી ભરેલા જગતમાં સ્ત્રીનું જન્મ નિંદનીય ગણાય છે; છોકરી માતા-પિતાના વશમાં હોય છે અને મોટી થાય પછી પતિના વશમાં.
અભાવે ચાનયોઃ પુત્રે ખતન્ત્રા સ્ત્રી વિગર્હિતા
અને જ્યારે બંને ન હોય, ત્યારે દીકરો હોવા છતાં સ્વતંત્ર ગણાતી સ્ત્રી પણ નિંદનીય ગણાય છે.
અનાથત્વં સ્ત્રિયો દ્વારં દુષ્ટાનાં વિવૃતં હિ તત્। વસ્ત્રખણ્ડં ઘૃતાક્તં હિ યથા સંકૃષ્યતે શ્વભિઃ
સ્ત્રીનું અનાથપણું દુષ્ટ લોકો માટે ખુલ્લું બારણું છે, જેમ ઘી લાગેલું કપડું શ્વાન ખેંચી જાય છે.
કથં તવ કુલસ્યૈકમિમં બાલમનાગસમ્। પિતૃપૈતામહે માર્ગે નિયોક્તુમહમુત્સહે
તારા કુળના આ નિર્દોષ બાળકને પિતા-દાદાના માર્ગે મૂકવાનો હું કેમ મન કરી શકું?
કથં શક્ષ્યામિ બાલેઽસ્મિન્ગુણાનાધાતુમીપ્સિતાન્। અનાથે સર્વતો લુપ્તે યથા ત્વં ધર્મદર્શિવાન્
આ અનાથ અને સર્વે રીતે વંચિત બાળકમાં, જે ગુણો તું ભણાવ્યા, એ હું કેવી રીતે ભણી શકીશ?
ઇમામપિ ચ તે બાલામનાથાં પરિભૂય મામ્। અનર્હાઃ પ્રાર્થયિષ્યન્તિ શૂદ્રા વેદશ્રુતિં યથા
આ તારી દીકરી પણ અનાથ રહી જશે, ત્યારે અયોગ્ય લોકો મને અવગણીને એને મેળવવા પ્રયત્ન કરશે, જેમ શૂદ્રો વેદ સાંભળવા ઈચ્છે છે.
તાં ચેદહં ન દિત્સેયં સદ્ગુણૈરુપબૃંહિતામ્। પ્રમથ્યૈનાં હરેયુસ્તે હવિર્ધ્વાઙ્ક્ષા ઇવાધ્વરાત્
જો હું એને સારા ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં યોગ્ય પાત્રને ન આપું, તો દુષ્ટ લોકો એને બળજબરીથી લઈ જશે, જેમ કાગડા યજ્ઞના હવનમાંથી સામાન ઉઠાવી જાય છે.
સંપ્રેક્ષમાણા પુત્રીં તે નાનુરૂપમિવાત્મનઃ। અનર્હવશમાપન્નામિમાં ચાપિ સુતાં તવ
તારી દીકરી, જે આવાં અયોગ્ય હાથે પડી છે અને પોતાના લાયક નથી, એને જોઈને—
અવજ્ઞાતા ચ લોકેષુ તથાન્માનમજાનતી। અવલિપ્તૈરૈર્બ્રહ્મન્મરિષ્યામિ ન સંશયઃ
લોકોમાં અપમાન અને ગૌરવ ગુમાવી, અહંકારીઓ દ્વારા અપમાની થાઈ, હે બ્રાહ્મણ, હું નિશ્ચિતપણે મરી જઈશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તૌ ચ હીનૌ મયા બાલૌ ત્વયા ચૈવ તથાત્મજૌ। વિનશ્યેતાં ન સન્દેહો મત્સ્યાવિવ જલક્ષયે
મારા અને તારા વિના, એ બંને બાળકો પણ નિશ્ચયે નાશ પામશે, જેમ પાણી વિના માછલીઓ મરી જાય છે.
ત્રિતયં સર્વથાપ્યેવં વિનશિષ્યત્યસંશયમ્। ત્વયા વિહીનં તસ્માત્ત્વં માં પરિત્યક્તુમર્હસિ
આ રીતે, તારા વિના અમે ત્રણેય નિશ્ચિતપણે નાશ પામી જઈશું; તેથી, તારે મને છોડવું જોઈએ નહીં.
વ્યુષ્ટિરેષા પરા સ્ત્રીણાં પૂર્વં ભર્તુઃ પરા ગતિઃ। નનુ બ્રહ્મન્સપુત્રાણામિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ
સ્ત્રીઓ માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ એ છે કે પતિના માર્ગે ચાલવું; ખાસ કરીને દીકરાવાળી સ્ત્રીઓ માટે, હે બ્રાહ્મણ, જાણકારો એવું કહે છે.
અનિષ્ટમિહ પુત્રાણાં વિષયે પરિવર્તિતુમ્। હરિદ્રાઞ્જનપુષ્પાદિસૌમઙ્ગલ્યયુતા સતી
દીકરાવાળી સ્ત્રીએ હળદર, કાજળ અને ફૂલોથી શોભાયમાન રહીને આ દુનિયામાં રહેવું યોગ્ય નથી.
મરણં યાતિ યા ભર્તુસ્તદ્દત્તજલપાયિની। ભર્તૃપાદાર્પિતમનાઃ સા યાતિ ગિરિજાપદમ્
જે સ્ત્રી પતિ માટે આપેલું પાણી પી અને મનથી પતિના ચરણોમાં સ્થિર રહે, એ પર્વતકન્યા દેવીનું સ્થાન પામે છે.
ગિરાજાયાઃ સખી ભૂત્વા મોદતે નગકન્યયા। મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં માતા મિતં સુતઃ
પર્વતકન્યાની સખી બનીને, એ એની સાથે આનંદ માણે છે. કારણ કે પિતા મર્યાદામાં આપે છે, માતા પણ મર્યાદામાં આપે છે, અને પુત્ર પણ મર્યાદામાં આપે છે.
અમિતસ્ય હિ દાતારં કા પતિં નાભિનન્દતિ। આશ્રમાશ્ચાગ્નિસંસ્કારા જપહોમવ્રતાનિ ચ
જે પતિ અમાપ આપનાર હોય, એવી સ્ત્રી કઈ ખુશ ન થાય? આશ્રમ, અગ્નિ સંસ્કાર, જપ, હોમ અને વ્રત—
સ્ત્રીણાં નૈતે વિધાતવ્યા વિના પતિમનિન્દિતમ્। ક્ષમા શૌચમનાહારમેતાવદ્વિહિતં સ્ત્રિયાઃ
આ બધું પતિ વિના સ્ત્રીઓ માટે નક્કી કરવું જોઈએ નહીં. સ્ત્રી માટે ક્ષમા, પવિત્રતા અને મર્યાદિત ખોરાક—આટલું જ કહેવામાં આવ્યું છે.
પરિત્યક્તઃ સુતશ્ચાયં દુહિતેયં તથા મયા। બાન્ધવાશ્ચ પરિત્યક્તાસ્ત્વદર્થં જીવિતં ચ મે
આ પુત્રને મેં ત્યજી દીધો છે, અને દીકરીને પણ. તને માટે જ મેં સંબંધીઓ પણ છોડ્યા છે અને મારું જીવન પણ તને અર્પણ કર્યું છે.
યજ્ઞૈસ્તપોભિર્નિયમૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા। વિશિષ્યતે સ્ત્રિયા ભર્તુર્નિત્યં પ્રિયહિતે સ્થિતિઃ
યજ્ઞ, તપ, નિયમ અને વિવિધ દાન—even આ બધાથી પણ સ્ત્રી પતિના સુખ અને કલ્યાણ માટે સતત લાગણી રાખે એ વધારે શ્રેષ્ઠ છે.
તદિદં યચ્ચિકીર્ષામિ ધર્મં પરમસંમતમ્। ઇષ્ટં ચૈવ હિતં ચૈવ તવ ચૈવ કુલસ્ય ચ
માટે, જે શ્રેષ્ઠ અને સર્વે માન્ય ધર્મ હું કરવા માંગું છું, એ તને અને તારા કુટુંબને પણ પ્રિય અને હિતકારક છે.
ઇષ્ટાનિ ચાપ્યપત્યાનિ દ્રવ્યાણિ સુહૃદઃ પ્રિયાઃ। આપદ્ધર્મપ્રમોક્ષાય ભાર્યા ચાપિ સતાં મતમ્
પસંદના સંતાન, ધન અને પ્રિય મિત્રો—all આ બધું મુશ્કેલીના સમયે ધર્મમાંથી છૂટવા માટે છે; અને સારા લોકો માટે પત્ની પણ એ માટે જ માનવામાં આવે છે.
આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ। આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ
મુશ્કેલી આવે ત્યારે ધન બચાવવું જોઈએ; ધનથી પત્નીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; અને પોતાનું રક્ષણ તો પત્ની અને ધનથી પણ વધારે કરવું જોઈએ.
દૃષ્ટાદૃષ્ટફલાર્થં હિ ભાર્યા પુત્રો ધનં ગૃહમ્। સર્વમેતદ્વિધાતવ્યં બુધાનામેષ નિશ્ચયઃ
પત્ની, પુત્ર, ધન અને ઘર—આ બધું દેખાતું અને અદેખાતું ફળ મેળવવા માટે છે; આ બધું યોગ્ય રીતે રાખવું જોઈએ—આ જ બુદ્ધિશાળાઓનો નિર્ણય છે.
એકતો વા કુલં કૃત્સ્નમાત્મા વા કુલવર્ધનઃ। `ઉભયોઃ કોધિકો વિદ્વન્નાત્મા ચૈવાધિકઃ કુલાત્
એક તરફ આખું કુટુંબ હોય અને બીજી તરફ પોતે, જે કુટુંબને વધારનાર છે, તો હે વિદ્વાન, પોતે બંનેથી પણ વધારે મહત્વનો છે, કુટુંબથી પણ વધારે.