તતસ્તં બ્રાહ્મણં તત્ર ભાર્યયા ચ સુતેન ચ। દુહિત્રા ચૈવ સહિતં દદર્શ વિકૃતાનનમ્
ત્યાં કુંતીએ બ્રાહ્મણને તેની પત્ની, દીકરા અને દીકરી સાથે જોયો, બધાના ચહેરા દુઃખથી વાંકા થઈ ગયા હતા.
ધિગિદં જીવિતં લોકે ગતસારમનર્થકમ્। દુઃખમૂલં પરાધીનં ભૃશમપ્રિયભાગિ ચ
આ જગતમાં આવું જીવન ધિક્કાર છે, જેમાં કંઈ સાર નથી, વ્યર્થ છે, દુઃખથી ભરેલું છે, બીજાઓ પર આધાર રાખવું પડે છે અને બહુ દુઃખદાયક છે.
જીવિતે પરમં દુઃખં જીવિતે પરમો જ્વરઃ। જીવિતે વર્તમાનસ્ય દ્વન્દ્વાનામાગમો ધ્રુવઃ
જીવનમાં સૌથી મોટું દુઃખ છે, જીવનમાં જ સૌથી મોટો તાપ છે; જીવતો માણસ માટે સુખ-દુઃખ જેવા વિપરીત અનુભવ આવવાનું નક્કી છે.
આત્મા હ્યેકો હિ ધર્માર્થૌ કામં ચૈવ નિષેવતે। એતૈશ્ચ વિપ્રયોગોઽપિ દુઃખં પરમનન્તકમ્
માણસ પોતે જ ધર્મ, ધન અને ઇચ્છા માટે પ્રયત્ન કરે છે; પણ એમાંથી વિયોગ toughest અને અનંત દુઃખ આપે છે.
આહુઃ કેચિત્પરં મોક્ષં સ ચ નાસ્તિ કથંચન। અર્થપ્રાપ્તૌ તુ નરકઃ કૃત્સ્ન એવોપપદ્યતે
કેટલાક કહે છે કે મોક્ષ સર્વોપરી છે, પણ એ ક્યારેય મળતું નથી; અને ધન મેળવવામાં તો આખું નરક જ અનુભવાય છે.
અર્થેપ્સુતા પરં દુઃખમર્થપ્રાપ્તૌ તતોઽધિકમ્। જાતસ્નેહસ્ય ચાર્થેષુ વિપ્રયોગે મહત્તરમ્
ધનની ઇચ્છા રાખનારા લોકોને ઘણું દુઃખ થાય છે, અને ધન મળ્યા પછી તો એ દુઃખ વધુ થાય છે; પણ જે ધનમાં આસક્ત થઈ જાય છે, એને એમાંથી વિયોગ સૌથી મોટું દુઃખ આપે છે.
યાવન્તો યસ્ય સંયોગા દ્રવ્યૈરિષ્ટૈર્ભવન્ત્યુત। તાવન્તોઽસ્ય નિખ્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ
જેટલા માણસને ઇચ્છિત વસ્તુઓ સાથે જોડાણ હોય છે, એટલાં જ દુઃખના કાંટા તેના હૃદયમાં વેઠાય છે.
તદિદં જીવિતં પ્રાપ્ય અલ્પકાલં મહાભયમ્। ત્યાગો હિ ન મયા પ્રાપ્તો ભાર્યયા સહિતેન ચ
આ જીવન થોડું છે અને મોટા ભયથી ભરેલું છે, છતાં હું હજુ સુધી પત્ની સાથે પણ ત્યાગનો માર્ગ અપનાવી શક્યો નથી.
ન હિ યોગં પ્રપશ્યામિ યેન મુચ્યેયમાપદઃ। પુત્રદારેણ વા સાર્ધં પ્રાદ્રવેયમનામયમ્
હું કોઈ એવો ઉપાય નથી જોતો કે જેના દ્વારા આ મુશ્કેલીમાંથી છુટકારો મળી શકે, અને પુત્ર તથા પત્ની સાથે સલામત રીતે ભાગી જવું પણ શક્ય નથી.
યતિતં વૈ મયા પૂર્વં વેત્થ બ્રાહ્મણિ તત્તથા। ક્ષેમં યતસ્તતો ગન્તું ત્વયા તુ મમ ન શ્રુતમ્
બ્રાહ્મણી, તું જાણે છે કે પહેલાં મેં જ્યાં પણ સુરક્ષા મળી શકે ત્યાં જવાનો પૂરતો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ તું મારી વાત સાંભળી નહોતી.
ઇહ જાતા વિવૃદ્ધાઽસ્મિ પિતા માતા મમેતિ વૈ। ઉક્તવત્યસિ દુર્મેધે યાચ્યમાના મયાઽસકૃત્
હું તને વારંવાર વિનંતી કરતો હતો છતાં, દુર્ભાગ્યવશ, તું કહેતી હતી કે 'હું અહીં જન્મી અને મોટી થઈ છું, આ મારા પિતા-માતા છે'.
સ્વર્ગતોઽપિ પિતા વૃદ્ધસ્તથા માતા ચિરં તવ। બન્ધવા ભૂતપૂર્વાશ્ચ તત્ર વાસે તુ કા રતિઃ
તારા પિતા-માતા હવે વૃદ્ધ થઈને સ્વર્ગે ગયા હોય, અને પૂર્વજ પણ નથી, તો ત્યાં રહેવામાં શું આનંદ છે?
ન ભોજનં વિરુદ્ધં સ્યાન્ન સ્ત્રીદેશો નિબન્ધનઃ। સુદૂરમપિ તં દેશં વ્રજેદ્ગરુડહંસવત્
ખોરાકમાં કોઈ વિરોધ નથી અને સ્ત્રીનું સ્થાન પણ બંધન નથી; માણસે ગરુડ કે હંસની જેમ દૂરના દેશે પણ જવું જોઈએ.
સોઽયં તે બન્ધુકામાયા અશૃણ્વન્ત્યા વચો મમ। બન્ધુપ્રણાશઃ સંપ્રાપ્તો ભૃશં દુઃખકરો મમ
હવે, તું સગાં માટે ઇચ્છા રાખી અને મારી વાત ન સાંભળી, એટલે આપણા સગાંઓનો વિનાશ આવ્યો છે, જે મને બહુ દુઃખ આપે છે.
અથવા મદ્વિનાશો યં ન હિ શક્ષ્યામિ કંચન। પરિત્યક્તુમહં બન્ધું સ્વયં જીવન્નૃશંસવત્
અથવા, જો હું પોતાનો વિનાશ સહન ન કરી શકું, તો જીવતો હોવા છતાં કોઈ સગાને છોડી દઉં તો એ નિષ્ઠુરતા જ કહેવાય.
સહધર્મચરીં દાન્તાં નિત્યં માતૃસમાં મમ। સખાયં વિહિતાં દેવૈર્નિત્યં પરમિકાં ગતિમ્
મારી પત્ની, જે હંમેશાં ધર્મનિષ્ઠ, શાંત અને માતા જેવી છે, દેવતાઓએ જ મારી સાથી અને શ્રેષ્ઠ માર્ગ તરીકે નિર્ધારિત કરી છે.
પિત્રા માત્રા ચ વિહિતાં સદા ગાર્હસ્થ્યભાગિનીમ્। વરયિત્વા યથાન્યાયં મન્ત્રવત્પરિણીય ચ
પિતા-માતાએ ગૃહસ્થ જીવનમાં ભાગીદાર તરીકે પસંદ કરી, યોગ્ય રીતે પસંદ કરી અને વિધિવત્ લગ્ન કર્યા.
કુલીનાં શીલસંપન્નામપત્યજનનીમપિ। ત્વામહં જીવિતસ્યાર્થે સાધ્વીમનપકારિણીમ્
તું કુળીન, સારા સ્વભાવવાળી, સંતાનદાયિ અને નિર્દોષ છે, જીવન માટે હું તને પત્ની તરીકે સ્વીકારી છે.
પરિત્યક્તું ન શક્ષ્યામિ ભાર્યાં નિત્યમનુવ્રતામ્। કુત એવ પરિત્યક્તું સુતાં શક્ષ્યામ્યહં સ્વયમ્
હંમેશાં વફાદાર એવી પત્નીને હું ક્યારેય છોડી શકતો નથી; તો પછી મારી દીકરીને સ્વેચ્છાએ કેવી રીતે છોડી શકું?
બાલામપ્રાપ્તવયસમજાતવ્યઞ્જનાકૃતિમ્। ભર્તુરર્થાય નિક્ષિપ્તાં ન્યાસં ધાત્રા મહાત્મના
એ બાળ, હજી યુવાનીમાં ન પહોંચી, જેના અવયવ પણ પૂરાં વિકસ્યા નથી, મહાન આત્મા સ્રષ્ટિકર્તાએ પતિ માટે મારી પાસે સોંપી છે.
યયા દૌહિત્રજાઁલ્લોકાનાશંસે પિતૃભિઃ સહ। સ્વયમુત્પાદ્ય તાં બાલાં કથમુત્સ્રષ્ટુમુત્સહે
જેણે દ્વારા હું દૌહિત્ર અને પિતૃઓ સાથે સ્વર્ગલોકની આશા રાખું છું, એવી બાળાને, જેને મેં જાતે જન્માવી છે, હું કેવી રીતે છોડી શકું?
મન્યન્તે કેચિદધિકં સ્નેહં પુત્રે પિતુર્નરાઃ। કન્યાયાં કેચિદપરે મમ તુલ્યાવુભૌ સ્મૃતૌ
કેટલાક માનવે પુત્ર માટે પિતાનું સ્નેહ વધુ માને છે, કેટલાક પુત્રી માટે; પણ મારા માટે બંને સમાન છે.
યસ્યાં લોકાઃ પ્રસૂતિશ્ચ સ્થિતા નિત્યમથો સુખમ્। અપાપાં તામહં બાલાં કથમુત્સ્રષ્ટુમુત્સહે
જેનામાં સમગ્ર જગત, સંતાન અને સુખ સ્થિર છે, એવી નિર્દોષ બાળાને હું કેવી રીતે છોડી શકું?
કુત એવ પરિત્યક્તું સુતં શક્ષ્યામ્યહં સ્વયમ્। પ્રાર્થયેયં પરાં પ્રીતિં યસ્મિન્સ્વર્ગફલાનિ ચ
મારા પુત્રને, જેને માટે હું પરમ આનંદ અને સ્વર્ગફળની ઇચ્છા રાખું છું, તેને હું કેવી રીતે છોડી શકું?
યસ્ય જાતસ્ય પિતરો મુખં દૃષ્ટ્વા દિવં ગતાઃ। અહં મુક્તઃ પિતૃઋણાદ્યસ્ય જાતસ્ય તેજસા
જેના જન્મ સમયે તેના માતા-પિતા એનું મુખ જોઈને સ્વર્ગે ગયા, એના જન્મના તેજથી હું પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થયો છું.
દયિતં મે કથં બાલમહં ત્યક્તુમિહોત્સહે। તમહં જ્યેષ્ઠપુત્રં મે કુલનિર્હારકં વિભુમ્
આ પ્રિય બાળકને અહીં છોડી જવું હું કેવી રીતે સહન કરી શકું? એ તો મારો મોટો પુત્ર છે, જે આપણા કુળને આગળ વધારશે.
મમ પિણ્ડોદકનિધિં કથં ત્યક્ષ્યામિ પુત્રકમ્। ત્યાગોઽયં મમ સંપ્રાપ્તો મમન્વા મે સુતસ્ય વા
મારા પુત્રને, જે મારા પિંડ અને જળનું આશ્રય છે, હું કેવી રીતે છોડી શકું? આ ત્યાગ તો હવે મારા કે મારા પુત્રના ભાગે આવ્યો છે.
તવ વા તવ પુત્ર્યા વા અત્ર વાસસ્ય તત્ફલમ્। ન શૃણોષિ વચો મહ્યં તત્ફલં ભુઙ્ક્ષ્વ ભામિનિ
તમે કે તમારી પુત્રી માટે અહીં રહેવાનો જે ફળ છે, એ તમારે જ મળશે; તમે મારી વાત સાંભળતી નથી—એ ફળનો આનંદ માણો, સુન્દરી.
અથવાહં ન શક્ષ્યામિ સ્વયં મર્તું સુતં મમ। એકં ત્યક્તું ન શક્નોતિ ભવતીં ચ સુતામપિ
અથવા, હું પોતે મરી જાઉં અને પુત્રને છોડી દઉં, એ પણ મારા માટે શક્ય નથી; હું ન તો એને છોડી શકું, ન તો તમને, મારી પુત્રી.
અથ મદ્રક્ષણાર્થં વા ન હિ શક્ષ્યામિ કંચન। પરિત્યક્તુમહં બન્ધું સ્વયં જીવન્નૃશંસવત્
અથવા, મદ્ર દેશની રક્ષા માટે પણ, હું કોઈને છોડી શકતો નથી; જીવતો હોય અને સંબંધીઓને છોડી દઉં, એ તો નિષ્ઠુરતા છે.