યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્સાઙ્ગોપનિષદો દ્વિજઃ। ન ચાખ્યાનમિદં વિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ
જે દ્વિજ ચારેય વેદો અને ઉપનિષદો જાણે છે, પણ આ કથા જાણતો નથી, તે સાચો વિદ્વાન ગણાતો નથી.
અર્થશાસ્ત્રમિદં પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રમિદં મહત્। કામશાસ્ત્રમિદં પ્રોક્તં વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના
વ્યાસે અનંત બુદ્ધિથી આ ગ્રંથને અર્થશાસ્ત્ર, મહાન ધર્મશાસ્ત્ર અને કામશાસ્ત્ર તરીકે જણાવ્યો છે.
શ્રુત્વા ત્વિદમુપાખ્યાનં શ્રાવ્યમન્યન્ન રોચતે। પુંસ્કોકિલગિરં શ્રુત્વા રૂક્ષા ધ્વાઙ્ક્ષસ્ય વાગિવ
આ કથા સાંભળ્યા પછી, બીજું કોઈ રસપ્રદ લાગતું નથી; જેમ કે માનવીકોકિલની મીઠી વાણી સાંભળ્યા પછી, કાગડાની કર્કશ બોલી ગમતી નથી.
ઇતિહાસોત્તમાદસ્માઞ્જાયન્તે કવિબુદ્ધયઃ। પઞ્ચભ્ય ઇવ્ ભૂતેભ્યો લોકસંવિધયસ્ત્રયઃ
આ શ્રેષ્ઠ ઇતિહાસમાંથી કવિઓના વિચારો જન્મે છે, જેમ કે પાંચ તત્વોમાંથી ત્રણ લોક રચાય છે.
અસ્યાખ્યાનસ્ય વિષયે પુરાણં વર્તતે દ્વિજાઃ। અન્તરિક્ષસ્ય વિષયે પ્રજા ઇવ ચતુર્વિધાઃ
હે દ્વિજો, આ કથાના ક્ષેત્રમાં પ્રાચીન પુરાણ વસે છે; અને આકાશના ક્ષેત્રમાં ચાર પ્રકારની પ્રજાઓ વસે છે.
ક્રિયાગુણાનાં સર્વેષામિદમાખ્યાનમાશ્રયઃ। ઇન્દ્રિયાણાં સમસ્તાનાં ચિત્રા ઇવ મનઃ ક્રિયાઃ
આ કથા બધાં કર્મો અને ગુણોનું આધારસ્થાન છે; જેમ સર્વ ઇન્દ્રિયો માટે મનની ક્રિયાઓ વિવિધ હોય છે.
અનાશ્રિત્યૈતદાખ્યાનં કથા ભુવિ ન વિદ્યતે। આહારમનપાશ્રિત્ય શરીરસ્યેવ ધારણમ્
આ કથાને આધાર વિના ધરતી પર કોઈ વાર્તા રહેતી નથી, જેમ ખોરાક અને શ્વાસ વિના શરીર ટકી શકતું નથી.
ઇદં કવિવરૈઃ સર્વૈરાખ્યાનમુપજીવ્યતે। ઉદયપ્રેપ્સુભિર્ભૃત્યૈરભિજાત ઇવેશ્વરઃ
બધા કવિઓ આ કથાથી જીવન યાપે છે; જેમ ઉન્નતિ ઇચ્છતા ભૃત્યો માટે ઉન્નત સ્વામી આધારરૂપ છે.
અસ્ય કાવ્યસ્ય કવયો ન સમર્થા વિશેષણે। સાધોરિવ ગૃહસ્થસ્ય શેષાસ્ત્રય ઇવાશ્રમાઃ
કોઈ કવિ આ મહાકાવ્યને વિશિષ્ટ રીતે વર્ણવી શકે તેમ નથી; જેમ સારા ગૃહસ્થને ત્રણેય આશ્રમો પણ અતિક્રમ કરી શકતા નથી.
ધર્મે મતિર્ભવતુ વઃ સતતોત્થિતાનાં સ હ્યેક એવ પરલોકગતસ્ય બન્ધુઃ। અર્થાઃ સ્ત્રિયશ્ચ નિપુણૈરપિ સેવ્યમાના નૈવાપ્તભાવમુપયાન્તિ ન ચ સ્થિરત્વમ્
તમારો મન હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર રહે, કેમ કે પરલોકમાં એજ સાચો સાથી છે; ધન અને સ્ત્રીઓ, ભલે કુશળતાથી સેવાય, ક્યારેય પૂર્ણતા કે સ્થિરતા પામતી નથી.
દ્વૈપાયનૌષ્ઠપુટનિઃસૃતમપ્રમેયં પુણ્યં પવિત્રમથ પાપહરં શિવં ચ। યો ભારતં સમધિગચ્છતિ વાચ્યમાનં કિં તસ્ય પુષ્કરજલૈરભિષેચનેન
દ્વૈપાયનના હોઠમાંથી નીકળેલું, અનંત, પવિત્ર, પાપહારી અને કલ્યાણકારી મહાભારત જે સાંભળે અને સમજેછે, તેને પુષ્કર તળાવના જળથી અભિષેક કરવાની જરૂર નથી.
યદહ્ના કુરુતે પાપ બ્રાહ્મણસ્ત્વિન્દ્રિયૈશ્ચરન્। મહાભારતમાખ્યાય સન્ધ્યાં મુચ્યતિ પશ્ચિમામ્
બ્રાહ્મણ દિવસ દરમિયાન ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે પાપ કરે છે, તે મહાભારતનું પઠન કરીને સાંજના સંધ્યાકાળે મુક્તિ પામે છે.
યદ્રાત્રૌ કુરુતે પાપં કર્મણા મનસા ગિરા। મહાભારતમાખ્યાય પૂર્વાં સન્ધ્યાં પ્રમુચ્યતે
રાત્રે કર્મ, મન કે વાણીથી જે પાપ થાય છે, તે મહાભારતનું પઠન કરીને પ્રભાત સંધ્યામાં મુક્તિ મળે છે.
યો ગોશતં કનકશૃઙ્ગમયં દદાતિ વિપ્રાય વેદવિદુષે ચ બહુશ્રુતાય। પુણ્યાં ચ ભારતકથાં શૃણુયાચ્ચ નિત્યં તુલ્યં ફલં ભવતિ તસ્ય ચ તસ્ય ચૈવ
જે વિદ્વાન અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને સોનાના શિંગાવાળી સો ગાય દાન આપે છે અને રોજ ભારતકથા શ્રવણ કરે છે, તેને બંનેનું સમાન ફળ મળે છે.
આખ્યાનં તદિદમનુત્તમં મહાર્થં વિજ્ઞેયં મહદિહ પર્વસંગ્રહેણ। શ્રુત્વાદૌ ભવતિ નૃણાં સુખાવગાહં વિસ્તીર્ણં લવણજલં યથા પ્લવેન
આ શ્રેષ્ઠ અને મહત્ત્વપૂર્ણ કથા અનેક પર્વોથી ભરપૂર છે; શરૂઆતમાં જ સાંભળવાથી મનુષ્યોને આનંદ મળે છે, જેમ પહોળા ખારા દરિયા પાર કરવા માટે નૌકા સહાયરૂપ થાય છે.
પૌરાણિકઃ પુરાણે કૃતશ્રમઃ સ કૃતાઞ્જલિસ્તાનુવાચ। `મયોત્તઙ્કસ્ય ચરિતમશેષમુક્તં જનમેજયસ્ય સાર્પસત્રે નિમિત્તાન્તરમિદમપિ।' કિં ભવન્તઃ શ્રોતુમિચ્છન્તિ કિમહં બ્રવાણીતિ
પુરાણમાં મહેનત કરનાર પૌરાણિકે હાથ જોડીને કહ્યું: 'મેં જનમેજયના સાપયજ્ઞમાં ઉત્તરકથારૂપે ઉક્ત ઉત્તંકની સમગ્ર વાર્તા કહી છે. હવે આપ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો? હું શું કહું?'
પરં રૌમહર્ષણે પ્રવક્ષ્યામસ્ત્વાં નઃ પ્રતિવક્ષ્યસિ વચઃ શુશ્રૂષતાં કથાયોગં નઃ કથાયોગે
હે રૌમહર્ષણ, અમે તને કહેશું અને તું અમને જવાબ આપજે; અમે સૌ કથા સાંભળવા ઉત્સુક છીએ, તો ચાલો સાથે મળીને કથાનું આયોજન કરીએ.
તત્ર ભગવાન્ કુલપતિસ્તુ શૌનકોઽગ્નિશરણમધ્યાસ્તે। `દીર્ઘસત્રત્વાત્સર્વાઃ કથાઃ શ્રોતું કાલોસ્તિ
ત્યાં પૂજ્ય કુળપતિ શૌનક અગ્નિસ્થાન પાસે બેઠા છે; તેઓ કહે છે: 'આ દીર્ઘ યજ્ઞ હોવાથી બધી વાર્તાઓ સાંભળવા પૂરતો સમય છે.'
યૌઽસૌ દિવ્યાઃ કથા વેદ દેવતાસુરસંશ્રિતાઃ। મનુષ્યોરગગન્ધર્વકથા વેદ ચ સર્વશઃ
તે દેવો અને અસુરો સંકળાયેલી દિવ્ય કથાઓ જાણે છે અને માનવો, સર્પો તથા ગંધર્વોની બધી વાર્તાઓ પણ જાણે છે.
સ ચાપ્યસ્મિન્મશે સૌતે વિદ્વાન્કુલપતિર્દિવજઃ। દક્ષો ધૃતવ્રતો ધીમાઞ્શાસ્ત્રે ચારણ્યકે ગુરુઃ
આ સભામાં પણ તે વિદ્વાન, દ્વિજ કુળપતિ, પ્રતિજ્ઞાપાલક, બુદ્ધિશાળી અને શાસ્ત્ર તથા વનશિક્ષામાં ગુરુ છે.
સત્યવાદી શમપરસ્તપસ્વી નિયતવ્રતઃ। સર્વેષામેવ નો માન્યઃ સ તાવત્પ્રતિપાલ્યતામ્
તે સત્યવચન, શમમાં સ્થિર, તપસ્વી અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ છે; તે સૌના માટે માનનીય છે, તેથી આપણે તેની રાહ જોવી જોઈએ.
તસ્મિન્નધ્યાસતિ ગુરાવાસનં પરમાર્ચિતમ્। તતો વક્ષ્યસિ યત્ત્વાં સ પ્રક્ષ્યતિ દ્વિજસત્તમઃ
જ્યારે ગુરુ મહાપૂજિત આસન પર બેસે, ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તે જે પૂછે તે તું કહેજે.
એવમસ્તુ ગુરૌ તસ્મિન્નુપવિષ્ટે મહાત્મનિ। તેન પૃષ્ટઃ કથાઃ પુણ્યા વક્ષ્યામિ વિવિધાશ્રયાઃ
જેમ તમે કહ્યુ તેમ, જ્યારે એ મહાન આત્મા ગુરુ બેઠા, ત્યારે તેમણે પૂછેલી અનેક પ્રકારની પવિત્ર વાર્તાઓ હું કહેવા જઈ રહ્યો છું.
સોઽથ વિપ્રર્ષભઃ સર્વં કૃત્વા કાર્યં યથાવિધિ। દેવાન્વાગ્ભિઃ પિતૄનદ્ભિસ્તર્પયિત્વાઽઽજગામ હ
પછી એ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના બધા કામ નિયમ પ્રમાણે પૂરા કરીને, દેવતાઓને અર્પણથી, પિતૃઓને પાણીથી અને ઋષિઓને વાણીથી તૃપ્ત કરીને, ત્યાં પહોંચ્યા.
યત્ર બ્રહ્મર્ષયઃ સિદ્ધાઃ સુખાસીના ધૃતવ્રતાઃ। યજ્ઞાયતનમાશ્રિત્ય સૂતપુત્રપુરસ્પરાઃ
જ્યાં બ્રહ્મર્ષિ અને સિદ્ધો, પોતાના વ્રતને પકડી, યજ્ઞસ્થળે આરામથી બેઠા હતા, અને સૌતિ તેમના સામે બેઠા હતા.
ઋત્વિક્ષ્વથ સદસ્યેષુ સ વૈ ગૃહપતિસ્તદા। ઉપવિષ્ટેષૂપવિષ્ટઃ શૌનકોઽથાબ્રવીદિદમ્
જ્યારે યજ્ઞકર્મના પંડિતો અને સભાના સભ્યો બેઠા, ત્યારે ગૃહસ્થ પણ બેઠા; પછી શૌનકએ આ રીતે કહ્યું.
પુરાણમખિલં તાત પિતા તેઽધીતવાન્પુરા। `ભારતાધ્યયનં સર્વં કૃષ્ણદ્વૈપાયનાત્તદા।' કચ્ચિત્ત્વમપિ તત્સર્વમધીષે રૌમહર્ષણે
પ્યારા, તારા પિતાએ પહેલાં આખું પુરાણ અને કૃષ્ણ દ્વૈપાયન પાસેથી આખું મહાભારત ભણ્યું હતું; રૌમહર્ષણના પુત્ર, આશા છે કે તું પણ એ બધું ભણ્યું છે.
પુરાણે હિ કથા દિવ્યા આદિવંશાશ્ચ ધીમતામ્। કથ્યન્તે યે પુરાઽસ્માભિઃ શ્રુતપૂર્વાઃ પિતુસ્તવ
પુરાણમાં દિવ્ય વાર્તાઓ અને બુદ્ધિશાળી લોકોના પ્રાચીન વંશો કહેવામાં આવ્યા છે, જે આપણે પહેલા તારા પિતાથી સાંભળ્યા હતા.
તત્ર વંશમહં પૂર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ભાર્ગવમ્। કથયસ્વ કથામેતાં કલ્યાઃ સ્મઃ શ્રવણે તવ
એમાં, હું પહેલા ભૃગુ વંશ વિશે સાંભળવા ઈચ્છું છું; મહામુનિ, આ વાર્તા અમને કહો, કેમ કે તારી વાત સાંભળવું અમારે માટે શુભ છે.
યદધીતં પુરા સમ્યગ્દ્વિજશ્રેષ્ઠૈર્મહાત્મભિઃ। વૈશંપાયનવિપ્રાગ્ર્યૈસ્તૈશ્ચાપિ કથિતં યથા
જે મહાન બ્રાહ્મણોએ, વૈશંપાયન અને અન્ય શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ, યોગ્ય રીતે ભણ્યું અને જેમ તેમણે કહ્યું હતું—