કિં નુ દુઃખતરં શક્યં મયા દ્રષ્ટુમતઃ પરમ્। યોઽહમદ્ય નરવ્યાઘ્રાન્સુપ્તાન્પશ્યામિ ભૂતલે
આથી વધારે દુ:ખદ દૃશ્ય બીજું શું હોઈ શકે? આજે હું વાઘ જેવા પુરુષોને જમીન પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું.
ત્રિષુ લોકેષુ યો રાજ્યં ધર્મનિત્યોઽર્હતે નૃપઃ। સો।़યં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તઃ શેતે પ્રાકૃતવત્કથમ્
જે ત્રણેય લોકમાં રાજ કરવા યોગ્ય અને ધર્મમાં અડગ છે, એ રાજા આજે સામાન્ય માણસની જેમ થાકી ને જમીન પર સૂઈ રહ્યો છે—આ કેવી વિપરીત સ્થિતિ છે!
અયં નીલામ્બુદશ્યામો નરેષ્વપ્રતિમોઽર્જુનઃ। શેતે પ્રાકૃતવદ્ભૂમૌ તતો દુઃખતરં નુ કિમ્
આ અર્જુન, મેઘ જેવા શ્યામ અને પુરુષોમાં અદ્વિતીય, આજે સામાન્ય માણસની જેમ જમીન પર સૂઈ રહ્યો છે; આથી વધારે દુ:ખદ બીજું શું હોઈ શકે?
અશ્વિનાવિવ દેવાનાં યાવિમૌ રૂપસંપદા। તૌ પ્રાકૃતવદદ્યેમૌ પ્રસુપ્તૌ ધરણીતલે
દેવોમાં અશ્વિનીકુમારો જેવી સુંદરતા અને તેજ ધરાવતા આ બે, આજે સામાન્ય માણસની જેમ જમીન પર ઊંઘી રહ્યા છે.
જ્ઞાતયો યસ્ય નૈ સ્યુર્વિષમાઃ કુલપાંસનાઃ। સ જીવેત સુખં લોકે ગ્રામદ્રુમ ઇવૈકજઃ
જેના સગાં-સંબંધી દુશ્મન ન હોય અને જે પોતાના કુળનું નામ ખરાબ ન કરે, એ માણસ ગામમાં એકલાં વૃક્ષ જેવો સુખી જીવન જીવે છે.
એકો વૃક્ષો હિ યો ગ્રામે ભવેત્પર્ણફલાન્વિતઃ। ચૈત્યો ભવતિ નિર્જ્ઞાતિરધ્વનીનૈશ્ચ પૂજિતઃ
ગામમાં એકલું વૃક્ષ, જે પાંદડા અને ફળ આપે છે, એ યાત્રાળુઓ માટે પૂજનીય બને છે, ભલે એને કોઈ સગાં-સંબંધી ન હોય.
યેષાં ચ બહવઃ શૂરા જ્ઞાતયો ધર્મમાશ્રિતાઃ। તે જીવન્તિ સુખં લોકે ભવન્તિ ચ નિરામયાઃ
જેઓના ઘણા સગાં-સંબંધી બહાદુર છે અને ધર્મને પાળે છે, એવા લોકો દુનિયામાં સુખી રહે છે અને કોઈ દુઃખ તેમને સ્પર્શતું નથી.
બલવન્તઃ સમૃદ્ધાર્થા મિત્રબાન્ધવનન્દનાઃ। જીવન્ત્યન્યોન્યમાશ્રિત્ય દ્રુમાઃ કાનનજા ઇવ
મજબૂત, સમૃદ્ધ અને મિત્રો-સગાંઓના લાડકવાયા લોકો એકબીજાની સહાયથી જીવતા રહે છે, જેમ કે જંગલમાં ઉગેલા વૃક્ષો.
વયં તુ ધૃતરાષ્ટ્રેણ દુષ્પુત્રેણ દુરાત્મના। `રાજ્યલુબ્ધેન મૂર્ખેણ દુર્મન્ત્રિસહિતેન વૈ
પણ અમને ધૃતરાષ્ટ્રના દુરાચારી, મૂર્ખ અને રાજ્યની લાલચ ધરાવનારા પુત્ર તથા તેના ખરાબ મંત્રીઓએ દુઃખ આપ્યું છે.
દુષ્ટેનાધર્મશીલેન સ્વાર્થનિષ્ઠૈકબુદ્ધિના।' વિવાસિતા ન દગ્ધાશ્ચ ક્ષત્તુર્બુદ્ધિપરાક્રમાત્
એ દુષ્ટ, અધર્મી અને માત્ર પોતાના ફાયદાની જ ચિંતા કરનારા માણસે અમને દેશમાંથી કાઢી મૂક્યા, પણ રથચાલકની બુદ્ધિ અને પરાક્રમથી અમે જીવતા બચ્યા છીએ.
તસ્માન્મુક્તા વયં દાહાદિમં વૃક્ષમુપાશ્રિતાઃ। કાં દિશં પ્રતિપત્સ્યામઃ પ્રાપ્તાઃ ક્લેશમનુત્તમમ્
એટલે અમે અગ્નિમાંથી બચી આ વૃક્ષની છાંયમાં આશરો લીધો છે. હવે કઈ દિશામાં જઈએ? અમને તો ભારે દુઃખ મળ્યું છે.
સકામો ભવ દુર્બુદ્ધે ધાર્તરાષ્ટ્રાલ્પદર્શન। નૂનં દેવાઃ પ્રસન્નાસ્તે નાનુજ્ઞાં મે યુધિષ્ઠિરઃ
અરે ધૃતરાષ્ટ્રના મૂર્ખ અને ટૂંકો દૃષ્ટિવાળા પુત્ર, હવે તું ખુશ રહીશ. નિશ્ચિત છે કે દેવતાઓ તારા પર પ્રસન્ન છે, કેમ કે યુધિષ્ઠિરે મને મંજૂરી આપી નથી.
પ્રયચ્છતિ વધે તુભ્યં તેન જીવસિ દુર્મતે। નન્વદ્ય સસુતામાત્યં સકર્ણાનુજસૌબલમ્
યુધિષ્ઠિરે તને મૃત્યુથી બચાવીને જીવવાનો મોકો આપ્યો છે, એથી તું, તારા પુત્રો, મંત્રીઓ, કર્ણ, ભાઈઓ અને સૌબલ સાથે જીવતો રહ્યો છે.
ગત્વા ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પ્રેષયિષ્યે યમક્ષયમ્। કિં નુ શક્યં મયા કર્તું યત્તેન ક્રુધ્યતે નૃપઃ
હવે હું ગુસ્સામાં ભરાઈને તને યમલોક મોકલવા તૈયાર છું, પણ રાજા ગુસ્સે થાય છે, તો હું શું કરી શકું?
ધર્માત્મા પાણ્ડવશ્રેષ્ઠઃ પાપાચાર યુધિષ્ઠિરઃ। એવમુક્ત્વા મહાબાહુઃ ક્રોધસન્દીપ્તમાનસઃ
ધર્મનિષ્ઠ, પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને, ભલે મહાબલી ભીમ ગુસ્સાથી ભરાઈને એમ બોલ્યો, પણ તેણે એ રીતે વર્તન કર્યું કે તે પાપી જણાય.
કરં કરેણ નિષ્પિષ્ય નિઃશ્વસન્દીનમાનસઃ। પુનર્દીનમના ભૂત્વા શાન્તાર્ચિરિવ પાવકઃ
ભીમે પોતાનો હાથ મજબૂતીથી દબાવ્યો, ઊંડો શ્વાસ લીધો અને દુઃખી દિલથી ફરી શાંત થઈ ગયો, જેમ અગ્નિની જ્યોત ધીમે પડી જાય.
ભ્રાતૄન્મહીતલે સુપ્તાનવૈક્ષત વૃકોદરઃ। વિશ્વસ્તાનિવ સંવિષ્ટાન્પૃથગ્જનસમાનિવ
વૃકોદરે જોયું કે તેના ભાઈઓ જમીન પર સુઈ રહ્યા છે, જાણે કોઈ સામાન્ય લોકો એકસાથે નિર્ભય થઈને સૂઈ ગયા હોય.
નાતિદૂરેણ નગરં વનાદસ્માદ્ધિ લક્ષયે। જાગર્તવ્યે સ્વપન્તીમે હન્ત જાગર્મ્યહંસ્વયમ્
મને લાગે છે કે આ જંગલથી દૂર નહીં, નજીક જ કોઈ નગર છે. મારા ભાઈઓ સૂઈ ગયા છે, તો હું જાગતો રહીશ.
પ્રાશ્યન્તીમે જલં પશ્ચાત્પ્રતિબુદ્ધા જિતક્લમાઃ। ઇતિ ભીમો વ્યવસ્યૈવ જજાગાર સ્વયં તદા
જ્યારે એ લોકો પાણી પીશે, ત્યારે થાક ઉતરી જશે અને તેઓ ઉઠી જશે. એમ વિચારીને ભીમ એ સમયે પોતે જાગતો રહ્યો.
તત્ર તેષુ શયાનેષુ હિડિમ્બો નામ રાક્ષસઃ। અવિદૂરે વનાત્તસ્માચ્છાલવૃક્ષં સમાશ્રિતઃ
એ સમયે, જ્યારે બધા સૂઈ ગયા હતા, ત્યાંથી થોડું દૂર જંગલમાં હિડીમ્બા નામનો રાક્ષસ એક શાલ વૃક્ષ નીચે બેઠો હતો.
ક્રૂરો માનુષમાંસાદો મહાવીર્યપરાક્રમઃ। પ્રાવૃડ્જલધરશ્યામઃ પિઙ્ગાક્ષો દારુણાકૃતિઃ
એ રાક્ષસ ક્રૂર હતો, માનવ માંસ ખાવાવાળો, બહુ બળવાન અને પરાક્રમી, મેઘ જેવો કાળો, પીળા આંખોવાળો અને ભયાનક દેખાવાળો હતો.
દષ્ટ્રાકરાલવદનઃ કરાલો ભીમદર્શનઃ। લમ્બસ્ફિગ્લમ્બજઠરો રક્તશ્મશ્રુશિરોરુહઃ
એના મોઢામાં મોટી દાંત, ડરામણું ચહેરું, લટકતો પેટ અને પીઠ, લાલ દાઢી અને વાળ હતાં, અને એ જોવા જ ભયાનક લાગતો હતો.
મહાવૃક્ષગલસ્કન્ધઃ શઙ્કર્ણો વિભીષણઃ। યદૃચ્છયા તાનપશ્યત્પાણ્ડુપુત્રાન્મહારથાન્
મોટા વૃક્ષ જેવો ખભો ધરાવતો, શણકર્ણો વિભીષણ, એ દિવસે અચાનક મહાન રથીઓ એવા પાંડુપુત્રોને જોઈ ગયો.
વિરૂપરૂપઃ પિઙ્ગાક્ષઃ કરાલો ઘોરદર્શનઃ। પિશિતેપ્સુઃ ક્ષુધાર્તશ્ચ જિઘ્રન્ગન્ધં યદૃચ્છયા
વિચિત્ર આકારવાળો, પીળા આંખો ધરાવતો, ભયાનક અને ભયપ્રદ દેખાવવાળો, માંસ ખાવાની ઇચ્છા ધરાવતો અને ભારે ભૂખ્યો, એ અચાનક માનવ ગંધ પકડી બેઠો.
ઊર્ધ્વાઙ્ગુલિઃ સ કણ્ડૂયન્ધુન્વન્રૂક્ષાઞ્શિરોરુહાન્। જૃમ્ભમાણો મહાવક્ત્રઃ પુનઃપુનરવેક્ષ્ય ચ
એણે આંગળીઓ ઉપર ઉઠાવી, માથાના કરકશ વાળ ખંજવાળતા અને હલાવતા, મોટું મોઢું ફાડીને ઉંઘાડો લેતો અને વારંવાર આસપાસ જોતો હતો.
હૃષ્ટો માનુષમાંસસ્ય મહાકાયો મહાબલઃ। આઘ્રાય માનુષં ગન્ધં ભગિનીમિદમબ્રવીત્
માનવ માંસની સુગંધથી આનંદિત, વિશાળ અને બળવાન શરીર ધરાવતો, એણે માનવ ગંધ ઊંડી શ્વાસે ખેંચી અને પોતાની બહેનને કહ્યું.
ઉપપન્નં ચિરસ્યાદ્ય ભક્ષ્યં મમ મનઃપ્રિયમ્। જિઘ્રતઃ પ્રસ્રુતા સ્નેહાજ્જિહ્વા પર્યેતિ મે મુખાત્
આજે બહુ સમય પછી મનગમતું અને યોગ્ય ખોરાક મળ્યું છે; હું સુગંધ લઈ રહ્યો છું ત્યારે લાલચથી મારી જીભ મોઢામાંથી બહાર આવી જાય છે.
અષ્ટૌ દંષ્ટ્રાઃ સુતીક્ષ્ણાગ્રાશ્ચિરસ્યાપાતદુઃસહાઃ। દેહેષુ મજ્જયિષ્યામિ સ્નિગ્ધેષુ પિશિતેષુ ચ
મારી આઠ તીક્ષ્ણ દાંત, જે લાંબા સમયથી વાપરવા મળ્યા નથી, હવે હું એ દાંત તેમના શરીરમાં અને નરમ માંસમાં ગાળી દઈશ.
આક્રમ્ય માનુષં કણ્ઠમાચ્છિદ્ય ધમનીમપિ। ઉષ્ણં નવં પ્રપાસ્યામિ ફેનલિં રુધિરં બહુ
હવે હું માનવના ગળા પર ઝંપલાવી, નળી કાપી નાખી, ગરમ, તાજું અને ફેનાળું લોહી ભરપૂર પી જઈશ.
ગચ્છ જાનીહિ કે ત્વેતે શેરતે વનમાશ્રિતાઃ। માનુષો બલવાન્ગન્ધો ઘ્રાણં તર્પયતીવ મે
જઇને જાણકારો કે આ કોણ છે, જે જંગલમાં સૂઈ રહ્યા છે; માનવની તીવ્ર સુગંધ મારું નાક ખુશ કરી રહી છે.