સ સુપ્તાં માતરં `ભ્રાતૄન્નિદ્રાવિદ્રાવિતૌજસઃ। મહારૌદ્રે વને ઘોરે વૃક્ષમૂલે સુશીતલે
તેને પોતાની માતા ઊંઘતી મળી અને ભાઈઓ ઊંઘથી શક્તિહીન થઈ, ભયાનક જંગલમાં, ઠંડા વૃક્ષની નીચે સૂતા હતા.
વિક્ષિપ્તકરપાદાંશ્ચ દીર્ઘોચ્છ્વાસાન્મહાબલાન્। ઊર્ધ્વવક્ત્રાન્મહાકાયાન્પઞ્ચેન્દ્રાનિવ ભૂપતે
તેને પોતાના ભાઈઓ હાથપગ ફેલાવી, ઊંડી શ્વાસ લેતા, મોટા શરીરવાળા, ચહેરા ઉપર ઊંચા, પાંચ ઇન્દ્ર જેવાં દેખાયા, હે રાજા.
અજ્ઞાતવૃક્ષનિત્યસ્થપ્રેતરાક્ષસસાધ્વસાન્। દૃષ્ટ્વા વૈ ભૃશશોકાર્તો બિલલાપાનિલાત્મજઃ
અજાણ્યા વૃક્ષો, ભૂતપ્રેત અને રાક્ષસોના ડરથી ડરાયેલા ભાઈઓને જોઈ, પવનપુત્ર અત્યંત દુ:ખી થઈને રડવા લાગ્યો.
ભૃશં શોકપરીત્મા વિલલાપ વૃકોદરઃ
વૃકોદર ખૂબ જ દુ:ખથી ભરાઈને રડવા લાગ્યો.
અતઃ કષ્ટતરં કિં નુ દ્રષ્ટવ્યં હિ ભવિષ્યતિ। યત્પશ્યામિ મહીસુપ્તાન્ભ્રાતૄનદ્ય સુમન્દભાક્
આથી વધારે દુ:ખદ દૃશ્ય બીજું શું હોઈ શકે? આજે હું મારા ભાઈઓને જમીન પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું, કેટલી દુર્ભાગ્યની વાત છે.
શયનેષુ પરાર્ધ્યેષુ યે પુરા વારણાવતે। નાધિજગ્મુસ્તદા નિદ્રાં તેઽદ્ય સુપ્તા મહીતલે
જે લોકો એક સમયે વારણાવટમાં મહામૂલ્યવાન પથારી પર સુતા હતા, તેઓએ ત્યાં ઊંઘ ન પકડી, આજે તેઓ જમીન પર સૂતા છે.
સ્વસારં વસુદેવસ્ય શત્રુસઙ્ઘાવમર્દિનઃ। કુન્તિરાજસુતાં કુન્તીં સર્વલક્ષણપૂજિતામ્
વસુદેવની બહેન, દુશ્મનોને હરાવનાર, કુંતિરાજની પુત્રી, સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને સૌ દ્વારા માન્ય એવી કુંતી,
સ્નુષાં વિચિત્રવીર્યસ્ય ભાર્યાં પાણ્ડોર્મહાત્મનઃ। તથૈવ ચાસ્મજ્જનનીં પુણ્ડરીકોદરપ્રભામ્
વિચિત્રવીર્યની વહુ, મહાન પાંડુની પત્ની અને એ જ રીતે, કમળ જેવો તેજ ધરાવતી મારી માતા,
સુકુમારતરામેનાં મહાર્હશયનોચિતામ્। શયાનાં પશ્યતાઽદ્યેહ પૃથિવ્યામતથોચિતામ્
અતિ નાજુક અને મહાર્થ પથારી પર સુવાની આદતવાળી, આજે હું તેને અહીં જમીન પર, અપરિચિત કઠિનાઈમાં સૂતી જોઈ રહ્યો છું.
ધર્માદિન્દ્રાચ્ચ વાતાચ્ચ સુપુવે યા સુતાનિમાન્। સેયં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તા શેષે પ્રાસાદશાયિની
જે ધર્મ, ઇન્દ્ર અને વાયુ પાસેથી આવા પુત્રો પેદા કરી, એ આજે મહેલો છોડીને થાકી ને જમીન પર સૂઈ રહી છે.
કિં નુ દુઃખતરં શક્યં મયા દ્રષ્ટુમતઃ પરમ્। યોઽહમદ્ય નરવ્યાઘ્રાન્સુપ્તાન્પશ્યામિ ભૂતલે
આથી વધારે દુ:ખદ દૃશ્ય બીજું શું હોઈ શકે? આજે હું વાઘ જેવા પુરુષોને જમીન પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું.
ત્રિષુ લોકેષુ યો રાજ્યં ધર્મનિત્યોઽર્હતે નૃપઃ। સો।़યં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તઃ શેતે પ્રાકૃતવત્કથમ્
જે ત્રણેય લોકમાં રાજ કરવા યોગ્ય અને ધર્મમાં અડગ છે, એ રાજા આજે સામાન્ય માણસની જેમ થાકી ને જમીન પર સૂઈ રહ્યો છે—આ કેવી વિપરીત સ્થિતિ છે!
અયં નીલામ્બુદશ્યામો નરેષ્વપ્રતિમોઽર્જુનઃ। શેતે પ્રાકૃતવદ્ભૂમૌ તતો દુઃખતરં નુ કિમ્
આ અર્જુન, મેઘ જેવા શ્યામ અને પુરુષોમાં અદ્વિતીય, આજે સામાન્ય માણસની જેમ જમીન પર સૂઈ રહ્યો છે; આથી વધારે દુ:ખદ બીજું શું હોઈ શકે?
અશ્વિનાવિવ દેવાનાં યાવિમૌ રૂપસંપદા। તૌ પ્રાકૃતવદદ્યેમૌ પ્રસુપ્તૌ ધરણીતલે
દેવોમાં અશ્વિનીકુમારો જેવી સુંદરતા અને તેજ ધરાવતા આ બે, આજે સામાન્ય માણસની જેમ જમીન પર ઊંઘી રહ્યા છે.
જ્ઞાતયો યસ્ય નૈ સ્યુર્વિષમાઃ કુલપાંસનાઃ। સ જીવેત સુખં લોકે ગ્રામદ્રુમ ઇવૈકજઃ
જેના સગાં-સંબંધી દુશ્મન ન હોય અને જે પોતાના કુળનું નામ ખરાબ ન કરે, એ માણસ ગામમાં એકલાં વૃક્ષ જેવો સુખી જીવન જીવે છે.
એકો વૃક્ષો હિ યો ગ્રામે ભવેત્પર્ણફલાન્વિતઃ। ચૈત્યો ભવતિ નિર્જ્ઞાતિરધ્વનીનૈશ્ચ પૂજિતઃ
ગામમાં એકલું વૃક્ષ, જે પાંદડા અને ફળ આપે છે, એ યાત્રાળુઓ માટે પૂજનીય બને છે, ભલે એને કોઈ સગાં-સંબંધી ન હોય.
યેષાં ચ બહવઃ શૂરા જ્ઞાતયો ધર્મમાશ્રિતાઃ। તે જીવન્તિ સુખં લોકે ભવન્તિ ચ નિરામયાઃ
જેઓના ઘણા સગાં-સંબંધી બહાદુર છે અને ધર્મને પાળે છે, એવા લોકો દુનિયામાં સુખી રહે છે અને કોઈ દુઃખ તેમને સ્પર્શતું નથી.
બલવન્તઃ સમૃદ્ધાર્થા મિત્રબાન્ધવનન્દનાઃ। જીવન્ત્યન્યોન્યમાશ્રિત્ય દ્રુમાઃ કાનનજા ઇવ
મજબૂત, સમૃદ્ધ અને મિત્રો-સગાંઓના લાડકવાયા લોકો એકબીજાની સહાયથી જીવતા રહે છે, જેમ કે જંગલમાં ઉગેલા વૃક્ષો.
વયં તુ ધૃતરાષ્ટ્રેણ દુષ્પુત્રેણ દુરાત્મના। `રાજ્યલુબ્ધેન મૂર્ખેણ દુર્મન્ત્રિસહિતેન વૈ
પણ અમને ધૃતરાષ્ટ્રના દુરાચારી, મૂર્ખ અને રાજ્યની લાલચ ધરાવનારા પુત્ર તથા તેના ખરાબ મંત્રીઓએ દુઃખ આપ્યું છે.
દુષ્ટેનાધર્મશીલેન સ્વાર્થનિષ્ઠૈકબુદ્ધિના।' વિવાસિતા ન દગ્ધાશ્ચ ક્ષત્તુર્બુદ્ધિપરાક્રમાત્
એ દુષ્ટ, અધર્મી અને માત્ર પોતાના ફાયદાની જ ચિંતા કરનારા માણસે અમને દેશમાંથી કાઢી મૂક્યા, પણ રથચાલકની બુદ્ધિ અને પરાક્રમથી અમે જીવતા બચ્યા છીએ.
તસ્માન્મુક્તા વયં દાહાદિમં વૃક્ષમુપાશ્રિતાઃ। કાં દિશં પ્રતિપત્સ્યામઃ પ્રાપ્તાઃ ક્લેશમનુત્તમમ્
એટલે અમે અગ્નિમાંથી બચી આ વૃક્ષની છાંયમાં આશરો લીધો છે. હવે કઈ દિશામાં જઈએ? અમને તો ભારે દુઃખ મળ્યું છે.
સકામો ભવ દુર્બુદ્ધે ધાર્તરાષ્ટ્રાલ્પદર્શન। નૂનં દેવાઃ પ્રસન્નાસ્તે નાનુજ્ઞાં મે યુધિષ્ઠિરઃ
અરે ધૃતરાષ્ટ્રના મૂર્ખ અને ટૂંકો દૃષ્ટિવાળા પુત્ર, હવે તું ખુશ રહીશ. નિશ્ચિત છે કે દેવતાઓ તારા પર પ્રસન્ન છે, કેમ કે યુધિષ્ઠિરે મને મંજૂરી આપી નથી.
પ્રયચ્છતિ વધે તુભ્યં તેન જીવસિ દુર્મતે। નન્વદ્ય સસુતામાત્યં સકર્ણાનુજસૌબલમ્
યુધિષ્ઠિરે તને મૃત્યુથી બચાવીને જીવવાનો મોકો આપ્યો છે, એથી તું, તારા પુત્રો, મંત્રીઓ, કર્ણ, ભાઈઓ અને સૌબલ સાથે જીવતો રહ્યો છે.
ગત્વા ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પ્રેષયિષ્યે યમક્ષયમ્। કિં નુ શક્યં મયા કર્તું યત્તેન ક્રુધ્યતે નૃપઃ
હવે હું ગુસ્સામાં ભરાઈને તને યમલોક મોકલવા તૈયાર છું, પણ રાજા ગુસ્સે થાય છે, તો હું શું કરી શકું?
ધર્માત્મા પાણ્ડવશ્રેષ્ઠઃ પાપાચાર યુધિષ્ઠિરઃ। એવમુક્ત્વા મહાબાહુઃ ક્રોધસન્દીપ્તમાનસઃ
ધર્મનિષ્ઠ, પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને, ભલે મહાબલી ભીમ ગુસ્સાથી ભરાઈને એમ બોલ્યો, પણ તેણે એ રીતે વર્તન કર્યું કે તે પાપી જણાય.
કરં કરેણ નિષ્પિષ્ય નિઃશ્વસન્દીનમાનસઃ। પુનર્દીનમના ભૂત્વા શાન્તાર્ચિરિવ પાવકઃ
ભીમે પોતાનો હાથ મજબૂતીથી દબાવ્યો, ઊંડો શ્વાસ લીધો અને દુઃખી દિલથી ફરી શાંત થઈ ગયો, જેમ અગ્નિની જ્યોત ધીમે પડી જાય.
ભ્રાતૄન્મહીતલે સુપ્તાનવૈક્ષત વૃકોદરઃ। વિશ્વસ્તાનિવ સંવિષ્ટાન્પૃથગ્જનસમાનિવ
વૃકોદરે જોયું કે તેના ભાઈઓ જમીન પર સુઈ રહ્યા છે, જાણે કોઈ સામાન્ય લોકો એકસાથે નિર્ભય થઈને સૂઈ ગયા હોય.
નાતિદૂરેણ નગરં વનાદસ્માદ્ધિ લક્ષયે। જાગર્તવ્યે સ્વપન્તીમે હન્ત જાગર્મ્યહંસ્વયમ્
મને લાગે છે કે આ જંગલથી દૂર નહીં, નજીક જ કોઈ નગર છે. મારા ભાઈઓ સૂઈ ગયા છે, તો હું જાગતો રહીશ.
પ્રાશ્યન્તીમે જલં પશ્ચાત્પ્રતિબુદ્ધા જિતક્લમાઃ। ઇતિ ભીમો વ્યવસ્યૈવ જજાગાર સ્વયં તદા
જ્યારે એ લોકો પાણી પીશે, ત્યારે થાક ઉતરી જશે અને તેઓ ઉઠી જશે. એમ વિચારીને ભીમ એ સમયે પોતે જાગતો રહ્યો.
તત્ર તેષુ શયાનેષુ હિડિમ્બો નામ રાક્ષસઃ। અવિદૂરે વનાત્તસ્માચ્છાલવૃક્ષં સમાશ્રિતઃ
એ સમયે, જ્યારે બધા સૂઈ ગયા હતા, ત્યાંથી થોડું દૂર જંગલમાં હિડીમ્બા નામનો રાક્ષસ એક શાલ વૃક્ષ નીચે બેઠો હતો.