અન્યો રથો ન મેઽસ્તીહ ભીમસેનાદૃતે ભુવિ। ધાર્તરાષ્ટ્રાદ્વૃથા ભીરુર્ન માં સ્વપ્તુમિહેચ્છસિ
મારે ધરતી પર ભીમસેન સિવાય બીજો કોઈ રથ નથી. ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોથી ડરવાની તને જરૂર નથી. મને અહીં એકલા મૂકી તું ઊંઘવાની ઇચ્છા ન રાખ.
ભીમપૃષ્ઠસ્થિતા ચેત્થં દૂયમાનેન ચેતસા। નિશ્યધ્વનિ રુદન્તી સા નિદ્રાવશ્મુપાગતા
ભીમના પીઠ પર બેઠેલી, દુઃખી મનથી એ રાતના શાંત વાતાવરણમાં રડતી રહી અને પછી ઊંઘી ગઈ.
તચ્છ્રુત્વા ભીમસેનસ્ય માતૃસ્નેહાત્પ્રજલ્પિતમ્। કારુણ્યેન મનસ્તપ્તં ગમનાયોપચક્રમે
માતાની સ્નેહભરી વાતો સાંભળી, ભીમસેનનું હૃદય કરુણા થી ભરી આવ્યું અને એ ફરી ચાલવા લાગ્યો.
તતો ભીમો વનં ઘોરં પ્રવિશ્ય વિજનં મહત્। ન્યગ્રોધં વિપુલચ્છાયં રમણીયં દદર્શ હ
પછી ભીમ એ વિશાળ, ભયાનક અને સુન્ન જંગલમાં ગયો અને ત્યાં એક વિશાળ છાંયાવાળો, સુંદર વટવૃક્ષ જોયો.
તત્ર નિક્ષિપ્ય તાન્સર્વાનુવાચ ભરતર્ષભઃ। પાનીયં મૃગયામીહ તાવદ્વિશ્રમ્યતામિહ
ત્યાં બધાને બેસાડી, ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હું અહીં પાણી શોધી આવું છું, ત્યા સુધી તમે અહીં આરામ કરો.'
એતે રુવન્તિ મધુરં સારસા જલચારિણઃ। ધ્રુવમત્ર જલસ્થાનં મહચ્ચેતિ મતિર્મમ
આ સરસ પક્ષીઓ, જે પાણીમાં રહે છે, મીઠી રીતે બોલી રહ્યા છે; એટલે મને ખાતરી છે કે અહીં ક્યાંક મોટું પાણી હશે.
અનુજ્ઞાતઃ સ ગચ્છેતિ ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેન ભારત। જગામ તત્ર યત્ર સ્મ સારસા જલચારિણઃ
ભાઈએ જ્યેષ્ઠ ભાઈની પરવાનગી લઈને, હે ભારત, તે ત્યાં ગયો જ્યાં પાણીમાં રહેતા સારસ પક્ષીઓ હતા.
અપશ્યત્પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતં સ સરોવરમ્।' સ તત્ર પીત્વા પાનીયં સ્નાત્વા ચ ભરતર્ષભ
તેને કમળોથી શોભાયમાન સરોવર દેખાયું; ત્યાં, હે ભારતવંશી, તેણે પાણી પીધું અને સ્નાન કર્યું.
તેષામર્થે ચ જગ્રાહ ભ્રાતૄણાં ભ્રાતૃવત્સલઃ। ઉત્તરીયેણ પાનીયમાનયામાસ ભારત
ભાઈઓની خاطر, ભાઈપ્રેમી તેણે પોતાના ઉપરના વસ્ત્રમાં પાણી ભરીને લાવ્યું, હે ભારત.
પઙ્કજાનામનેકૈશ્ચ પત્રૈર્બધ્વા પૃથક્પૃથક્।' ગવ્યૂતિમાત્રાદાગત્ય ત્વરિતો માતરં પ્રતિ। શોકદુઃખપરીતાત્મા નિશશ્વાસોરગો યથા
ઘણા કમળના પાંદડાંમાં પાણી અલગ અલગ બાંધી, ગાય જેટલું અંતર દોડી, તે ઝડપથી દુ:ખથી ભરાયેલા હૃદયે, સાપ જેવો ઊંડી શ્વાસ લેતો, માતા પાસે દોડી ગયો.
સ સુપ્તાં માતરં `ભ્રાતૄન્નિદ્રાવિદ્રાવિતૌજસઃ। મહારૌદ્રે વને ઘોરે વૃક્ષમૂલે સુશીતલે
તેને પોતાની માતા ઊંઘતી મળી અને ભાઈઓ ઊંઘથી શક્તિહીન થઈ, ભયાનક જંગલમાં, ઠંડા વૃક્ષની નીચે સૂતા હતા.
વિક્ષિપ્તકરપાદાંશ્ચ દીર્ઘોચ્છ્વાસાન્મહાબલાન્। ઊર્ધ્વવક્ત્રાન્મહાકાયાન્પઞ્ચેન્દ્રાનિવ ભૂપતે
તેને પોતાના ભાઈઓ હાથપગ ફેલાવી, ઊંડી શ્વાસ લેતા, મોટા શરીરવાળા, ચહેરા ઉપર ઊંચા, પાંચ ઇન્દ્ર જેવાં દેખાયા, હે રાજા.
અજ્ઞાતવૃક્ષનિત્યસ્થપ્રેતરાક્ષસસાધ્વસાન્। દૃષ્ટ્વા વૈ ભૃશશોકાર્તો બિલલાપાનિલાત્મજઃ
અજાણ્યા વૃક્ષો, ભૂતપ્રેત અને રાક્ષસોના ડરથી ડરાયેલા ભાઈઓને જોઈ, પવનપુત્ર અત્યંત દુ:ખી થઈને રડવા લાગ્યો.
ભૃશં શોકપરીત્મા વિલલાપ વૃકોદરઃ
વૃકોદર ખૂબ જ દુ:ખથી ભરાઈને રડવા લાગ્યો.
અતઃ કષ્ટતરં કિં નુ દ્રષ્ટવ્યં હિ ભવિષ્યતિ। યત્પશ્યામિ મહીસુપ્તાન્ભ્રાતૄનદ્ય સુમન્દભાક્
આથી વધારે દુ:ખદ દૃશ્ય બીજું શું હોઈ શકે? આજે હું મારા ભાઈઓને જમીન પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું, કેટલી દુર્ભાગ્યની વાત છે.
શયનેષુ પરાર્ધ્યેષુ યે પુરા વારણાવતે। નાધિજગ્મુસ્તદા નિદ્રાં તેઽદ્ય સુપ્તા મહીતલે
જે લોકો એક સમયે વારણાવટમાં મહામૂલ્યવાન પથારી પર સુતા હતા, તેઓએ ત્યાં ઊંઘ ન પકડી, આજે તેઓ જમીન પર સૂતા છે.
સ્વસારં વસુદેવસ્ય શત્રુસઙ્ઘાવમર્દિનઃ। કુન્તિરાજસુતાં કુન્તીં સર્વલક્ષણપૂજિતામ્
વસુદેવની બહેન, દુશ્મનોને હરાવનાર, કુંતિરાજની પુત્રી, સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને સૌ દ્વારા માન્ય એવી કુંતી,
સ્નુષાં વિચિત્રવીર્યસ્ય ભાર્યાં પાણ્ડોર્મહાત્મનઃ। તથૈવ ચાસ્મજ્જનનીં પુણ્ડરીકોદરપ્રભામ્
વિચિત્રવીર્યની વહુ, મહાન પાંડુની પત્ની અને એ જ રીતે, કમળ જેવો તેજ ધરાવતી મારી માતા,
સુકુમારતરામેનાં મહાર્હશયનોચિતામ્। શયાનાં પશ્યતાઽદ્યેહ પૃથિવ્યામતથોચિતામ્
અતિ નાજુક અને મહાર્થ પથારી પર સુવાની આદતવાળી, આજે હું તેને અહીં જમીન પર, અપરિચિત કઠિનાઈમાં સૂતી જોઈ રહ્યો છું.
ધર્માદિન્દ્રાચ્ચ વાતાચ્ચ સુપુવે યા સુતાનિમાન્। સેયં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તા શેષે પ્રાસાદશાયિની
જે ધર્મ, ઇન્દ્ર અને વાયુ પાસેથી આવા પુત્રો પેદા કરી, એ આજે મહેલો છોડીને થાકી ને જમીન પર સૂઈ રહી છે.
કિં નુ દુઃખતરં શક્યં મયા દ્રષ્ટુમતઃ પરમ્। યોઽહમદ્ય નરવ્યાઘ્રાન્સુપ્તાન્પશ્યામિ ભૂતલે
આથી વધારે દુ:ખદ દૃશ્ય બીજું શું હોઈ શકે? આજે હું વાઘ જેવા પુરુષોને જમીન પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું.
ત્રિષુ લોકેષુ યો રાજ્યં ધર્મનિત્યોઽર્હતે નૃપઃ। સો।़યં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તઃ શેતે પ્રાકૃતવત્કથમ્
જે ત્રણેય લોકમાં રાજ કરવા યોગ્ય અને ધર્મમાં અડગ છે, એ રાજા આજે સામાન્ય માણસની જેમ થાકી ને જમીન પર સૂઈ રહ્યો છે—આ કેવી વિપરીત સ્થિતિ છે!
અયં નીલામ્બુદશ્યામો નરેષ્વપ્રતિમોઽર્જુનઃ। શેતે પ્રાકૃતવદ્ભૂમૌ તતો દુઃખતરં નુ કિમ્
આ અર્જુન, મેઘ જેવા શ્યામ અને પુરુષોમાં અદ્વિતીય, આજે સામાન્ય માણસની જેમ જમીન પર સૂઈ રહ્યો છે; આથી વધારે દુ:ખદ બીજું શું હોઈ શકે?
અશ્વિનાવિવ દેવાનાં યાવિમૌ રૂપસંપદા। તૌ પ્રાકૃતવદદ્યેમૌ પ્રસુપ્તૌ ધરણીતલે
દેવોમાં અશ્વિનીકુમારો જેવી સુંદરતા અને તેજ ધરાવતા આ બે, આજે સામાન્ય માણસની જેમ જમીન પર ઊંઘી રહ્યા છે.
જ્ઞાતયો યસ્ય નૈ સ્યુર્વિષમાઃ કુલપાંસનાઃ। સ જીવેત સુખં લોકે ગ્રામદ્રુમ ઇવૈકજઃ
જેના સગાં-સંબંધી દુશ્મન ન હોય અને જે પોતાના કુળનું નામ ખરાબ ન કરે, એ માણસ ગામમાં એકલાં વૃક્ષ જેવો સુખી જીવન જીવે છે.
એકો વૃક્ષો હિ યો ગ્રામે ભવેત્પર્ણફલાન્વિતઃ। ચૈત્યો ભવતિ નિર્જ્ઞાતિરધ્વનીનૈશ્ચ પૂજિતઃ
ગામમાં એકલું વૃક્ષ, જે પાંદડા અને ફળ આપે છે, એ યાત્રાળુઓ માટે પૂજનીય બને છે, ભલે એને કોઈ સગાં-સંબંધી ન હોય.
યેષાં ચ બહવઃ શૂરા જ્ઞાતયો ધર્મમાશ્રિતાઃ। તે જીવન્તિ સુખં લોકે ભવન્તિ ચ નિરામયાઃ
જેઓના ઘણા સગાં-સંબંધી બહાદુર છે અને ધર્મને પાળે છે, એવા લોકો દુનિયામાં સુખી રહે છે અને કોઈ દુઃખ તેમને સ્પર્શતું નથી.
બલવન્તઃ સમૃદ્ધાર્થા મિત્રબાન્ધવનન્દનાઃ। જીવન્ત્યન્યોન્યમાશ્રિત્ય દ્રુમાઃ કાનનજા ઇવ
મજબૂત, સમૃદ્ધ અને મિત્રો-સગાંઓના લાડકવાયા લોકો એકબીજાની સહાયથી જીવતા રહે છે, જેમ કે જંગલમાં ઉગેલા વૃક્ષો.
વયં તુ ધૃતરાષ્ટ્રેણ દુષ્પુત્રેણ દુરાત્મના। `રાજ્યલુબ્ધેન મૂર્ખેણ દુર્મન્ત્રિસહિતેન વૈ
પણ અમને ધૃતરાષ્ટ્રના દુરાચારી, મૂર્ખ અને રાજ્યની લાલચ ધરાવનારા પુત્ર તથા તેના ખરાબ મંત્રીઓએ દુઃખ આપ્યું છે.
દુષ્ટેનાધર્મશીલેન સ્વાર્થનિષ્ઠૈકબુદ્ધિના।' વિવાસિતા ન દગ્ધાશ્ચ ક્ષત્તુર્બુદ્ધિપરાક્રમાત્
એ દુષ્ટ, અધર્મી અને માત્ર પોતાના ફાયદાની જ ચિંતા કરનારા માણસે અમને દેશમાંથી કાઢી મૂક્યા, પણ રથચાલકની બુદ્ધિ અને પરાક્રમથી અમે જીવતા બચ્યા છીએ.