અથામ્બિકેયઃ સામાત્યઃ સકર્ણઃ સહસૌબલઃ। સાત્મજઃ પાર્થનાશસ્ય સ્મરંસ્તથ્યં જર્ષ ચ
પછી અંબિકાપુત્ર, પોતાના મંત્રીઓ, કર્ણ, સૌબલ અને પોતાના પુત્ર સાથે, પાંડવોના વિનાશને યાદ કરીને, મનથી વૃદ્ધ થઈ ગયો.
ભીષ્મશ્ચ રાજન્દુર્ધર્ષો વિદુરશ્ચ મહામતિઃ। જહૃષાતે સ્મરન્તૌ તૌ જાતુષાગ્નેર્વિમોચનમ્
હે રાજા, ભીષ્મ અને મહામતી વિદુર, બંને પાંડવોના લાકડાના મહેલમાંથી બચી જવાના પ્રસંગને યાદ કરીને આનંદિત થયા.
સત્યશીલગુણાચારૈ રાગૈર્જાનપદોદ્ભવૈઃ। દ્રોણાદયશ્ચ ધર્મૈસ્તુ તેષાં તાન્મોચિતાન્વિદુઃ
સત્ય, સદગુણ, સારા વર્તન અને પ્રજામાંથી ઉદ્ભવેલા ગુણોથી, દ્રોણાદિ ધર્મીજનો સમજી ગયા કે પાંડવો બચી ગયા છે.
શૌર્યલાવણ્યમાહાત્મ્યૈ રૂપૈઃ પ્રાણબલૈરપિ। સ્વસ્થાન્પાર્થાનમન્યન્ત પૌરજાનપદાસ્તથા
પાર્થોના શૌર્ય, સૌંદર્ય, મહિમા, રૂપ અને પ્રાણબળને જોઈ, નગરવાસીઓ અને ગ્રામજનો એમ માનતા હતા કે પાંડવો સુરક્ષિત છે.
અન્યે જનાઃ પ્રાકૃતાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચ બહુલાસ્તદા। શઙ્કમાના વદન્તિ સ્મ દગ્ધા જીવન્તિ વા ન વા
બીજા સામાન્ય લોકો અને ઘણી સ્ત્રીઓ એ સમયે શંકા કરતાં કહેતા: 'શું તેઓ સળગી ગયા કે જીવતા છે કે કેમ?'
તેન વિક્રમમાણેન ઊરુવેગસમીરિતમ્। વનં સવૃક્ષવિટપં વ્યાઘૂર્ણિતમિવાભવત્
તેના આગળ વધવાથી, જાંઘોની જોરદાર હલચલથી, આખું જંગલ વૃક્ષો અને ડાળીઓ સાથે ઘૂમતું હોય એવું લાગતું હતું.
જઙ્ગાવાતો વવૌ ચાસ્ય શુચિશુક્રાગમે યથા। આવર્જિતાલતાવૃક્ષં માર્ગં ચક્રે મહાબલઃ
તેના પગની આજુબાજુ પવન એવું વળતો હતો, જેમ શુદ્ધ શુક્લપક્ષમાં વહે છે; એ મહાબળીએ વૃક્ષો અને વેલો વાળી, રસ્તો બનાવી નાખ્યો.
સ મૃદ્ગન્પુષ્પિતાંશ્ચૈવ ફલિતાંશ્ચ વનસ્પતીન્। અવરુજ્ય યયૌ ગુલ્માન્પથસ્તસ્ય સમીપજાન્
એણે ફૂલેલા અને ફળેલા વનસ્પતિઓ તોડી, રસ્તાની નજીકના ઝાડ-ઝાડવાં વચ્ચેથી આગળ વધતો ગયો.
સ રોષિત ઇવ ક્રુદ્ધો વને ભઞ્જન્મહાદ્રુમાન્। ત્રિપ્રસ્રુતમદઃ શુષ્મી ષષ્ટિવર્ષો મતઙ્ગરાટ્
તે ગુસ્સામાં આવીને, જંગલમાં મોટા વૃક્ષો તોડી નાખતો હતો; એ મહાન અને શક્તિશાળી હાથીનો રાજા, જેનું વય સાઠ વર્ષ હતું અને ત્રણ ધારોમાં મદ વહેતો હતો.
ગચ્છતસ્તસ્ય વેગેન તાર્ક્ષ્યમારુતરંહસઃ। ભીમસ્ય પાણ્ડુપુત્રાણાં મૂર્ચ્છેવ સમજાયત
જ્યારે તે ગરુડ અથવા પવન જેવી ઝડપથી આગળ વધતો હતો, ત્યારે ભીમ દ્વારા પાંડુપુત્રો એવા લાગ્યું કે જાણે તેઓ બેભાન થઈ રહ્યા હોય.
અસકૃચ્ચાપિ સતીર્ય દૂરપારં ભુજપ્લવૈઃ। પથિ પ્રચ્છન્નમાસેદુર્ધાર્તરાષ્ટ્રભયાત્તદા
એમણે વારંવાર પોતાના હાથને નાવડીના ચાપલા જેવી રીતે વાપરી, દૂર દૂર સુધી છુપાયેલા રસ્તે પાર કર્યા, કારણ કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનો ભય હતો.
કૃચ્છ્રેણ માતરં ચૈવ સુકુમારીં યશસ્વિનીમ્। અવહત્સ તુ પૃષ્ઠેન રોધઃસુ વિષમેષુ ચ
મોટી મહેનતથી, ભીમએ પોતાની કોમળ અને પ્રસિદ્ધ માતાને પીઠ પર બેસાડી, કઠિન અને અડચણભર્યા રસ્તાઓ પાર કર્યા.
અગમચ્ચ વનોદ્દેશમલ્પમૂલફલોદકમ્। ક્રૂરપક્ષિમૃગં ઘોરં સાયાહ્ને ભરતર્ષભ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે સાંજના સમયે ભયાનક પક્ષીઓ અને પશુઓથી ભરેલા, ઓછા મૂળ, ફળ અને પાણી ધરાવતા જંગલના એક ભાગમાં પહોંચ્યો.
ઘોરા સમભવત્સન્ધ્યા દારુણા મૃગપક્ષિણઃ। અપ્રકાશા દિશઃ સર્વા વાતૈરાસન્નનાર્તવૈઃ
એક ભયાનક અને ભયાવહ સંધ્યા ઊભી રહી, જેમાં ક્રૂર પશુઓ અને પક્ષીઓ હતા; સર્વ દિશાઓ અંધકારમય બની ગઈ અને વાવાઝોડાની ઋતુના આગમનથી પવન જોરથી ફૂંકાવા લાગ્યા.
શીર્ણપર્ણફલૈ રાજન્બહુગુલ્મક્ષુપદ્રુમૈઃ। ભગ્નાવભુગ્નભૂયિષ્ઠૈર્નાનાદ્રુમસમાકુલૈઃ
આ વિસ્તાર સુકાયેલા પાંદડા અને ફળોથી ભરેલો હતો, અનેક ઝાડીઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો હતા, જેમાંથી મોટાભાગના તૂટેલા, વાંકા અથવા વિવિધ પ્રકારના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા હતા.
તે શ્રમેણ ચ કૌરવ્યાસ્તૃષ્ણયા ચ પ્રપીડિતાઃ। નાશક્નુવંસ્તદા ગન્તું નિદ્રયા ચ પ્રવૃદ્ધયા
થાક અને તરસથી પીડાઈને, કૌરવો એ સમયે આગળ જઈ શક્યા નહીં, અને વધતી ઊંઘથી પણ તેઓ વ્યાકુળ થઈ ગયા.
ન્યવિશન્તિ હિ તે સર્વે નિરાસ્વાદે મહાવને। `રાત્ર્યામેવ ગતાસ્તૂર્ણં ચતુર્વિંશતિયોજનમ્।' તતસ્તૃષા પરિક્લન્તા કુન્તી વચનમબ્રવીત્
મહાન જંગલમાં, કોઈ સુખ વિના, બધા ત્યાં આરામ કરવા પડ્યા; રાત્રીમાં જ તેઓએ ચોવીસ યોજનનું અંતર ઝડપથી પાર કર્યું હતું. પછી, તરસથી થાકી ગયેલા, કુંતીએ આ રીતે કહ્યું.
માતા સતી પાણ્ડવાનાં પઞ્ચાનાં મધ્યતઃ સ્થિતા। તૃષ્ણયા હિ પરીતાઽહમનાથેવ મહાવને
પાંચ પાંડવોના વચ્ચે ઊભેલી તેમની માતા કુંતીએ કહ્યું: 'આ વિશાળ જંગલમાં હું તરસથી બહુ પીડાઈ રહી છું, જાણે કે હું એકલી અને સહાય વિના છું.'
ઇતઃ પરં તુ શક્તાહં ગન્તું ચ ન પદાત્પદમ્। શયિષ્યે વૃક્ષમૂલેઽત્ર ધાર્તરાષ્ટ્રા હરન્તુ મામ્
હવે અહીંથી હું એક પગલું પણ આગળ જઈ શકતી નથી; હું આ વૃક્ષની નીચે સૂઈ રહીશ—ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો મને લઈ જાય તો લઈ જાય.'
શૃણુ ભીમ વચો મહ્યં તવ બાહુબલાત્પુરઃ। સ્થાતું ન શક્તાઃ કૌરવ્યાઃ કિં બિભેષિ પૃથાસુત
'ભીમ, મારા કહેવા સાંભળ; તારી બાહુબળથી કૌરવો તારા સામે ઊભા રહી શક્યા નથી. પૃથાસુત, તને શા માટે ડર લાગે છે?'
અન્યો રથો ન મેઽસ્તીહ ભીમસેનાદૃતે ભુવિ। ધાર્તરાષ્ટ્રાદ્વૃથા ભીરુર્ન માં સ્વપ્તુમિહેચ્છસિ
મારે ધરતી પર ભીમસેન સિવાય બીજો કોઈ રથ નથી. ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોથી ડરવાની તને જરૂર નથી. મને અહીં એકલા મૂકી તું ઊંઘવાની ઇચ્છા ન રાખ.
ભીમપૃષ્ઠસ્થિતા ચેત્થં દૂયમાનેન ચેતસા। નિશ્યધ્વનિ રુદન્તી સા નિદ્રાવશ્મુપાગતા
ભીમના પીઠ પર બેઠેલી, દુઃખી મનથી એ રાતના શાંત વાતાવરણમાં રડતી રહી અને પછી ઊંઘી ગઈ.
તચ્છ્રુત્વા ભીમસેનસ્ય માતૃસ્નેહાત્પ્રજલ્પિતમ્। કારુણ્યેન મનસ્તપ્તં ગમનાયોપચક્રમે
માતાની સ્નેહભરી વાતો સાંભળી, ભીમસેનનું હૃદય કરુણા થી ભરી આવ્યું અને એ ફરી ચાલવા લાગ્યો.
તતો ભીમો વનં ઘોરં પ્રવિશ્ય વિજનં મહત્। ન્યગ્રોધં વિપુલચ્છાયં રમણીયં દદર્શ હ
પછી ભીમ એ વિશાળ, ભયાનક અને સુન્ન જંગલમાં ગયો અને ત્યાં એક વિશાળ છાંયાવાળો, સુંદર વટવૃક્ષ જોયો.
તત્ર નિક્ષિપ્ય તાન્સર્વાનુવાચ ભરતર્ષભઃ। પાનીયં મૃગયામીહ તાવદ્વિશ્રમ્યતામિહ
ત્યાં બધાને બેસાડી, ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હું અહીં પાણી શોધી આવું છું, ત્યા સુધી તમે અહીં આરામ કરો.'
એતે રુવન્તિ મધુરં સારસા જલચારિણઃ। ધ્રુવમત્ર જલસ્થાનં મહચ્ચેતિ મતિર્મમ
આ સરસ પક્ષીઓ, જે પાણીમાં રહે છે, મીઠી રીતે બોલી રહ્યા છે; એટલે મને ખાતરી છે કે અહીં ક્યાંક મોટું પાણી હશે.
અનુજ્ઞાતઃ સ ગચ્છેતિ ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેન ભારત। જગામ તત્ર યત્ર સ્મ સારસા જલચારિણઃ
ભાઈએ જ્યેષ્ઠ ભાઈની પરવાનગી લઈને, હે ભારત, તે ત્યાં ગયો જ્યાં પાણીમાં રહેતા સારસ પક્ષીઓ હતા.
અપશ્યત્પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતં સ સરોવરમ્।' સ તત્ર પીત્વા પાનીયં સ્નાત્વા ચ ભરતર્ષભ
તેને કમળોથી શોભાયમાન સરોવર દેખાયું; ત્યાં, હે ભારતવંશી, તેણે પાણી પીધું અને સ્નાન કર્યું.
તેષામર્થે ચ જગ્રાહ ભ્રાતૄણાં ભ્રાતૃવત્સલઃ। ઉત્તરીયેણ પાનીયમાનયામાસ ભારત
ભાઈઓની خاطر, ભાઈપ્રેમી તેણે પોતાના ઉપરના વસ્ત્રમાં પાણી ભરીને લાવ્યું, હે ભારત.
પઙ્કજાનામનેકૈશ્ચ પત્રૈર્બધ્વા પૃથક્પૃથક્।' ગવ્યૂતિમાત્રાદાગત્ય ત્વરિતો માતરં પ્રતિ। શોકદુઃખપરીતાત્મા નિશશ્વાસોરગો યથા
ઘણા કમળના પાંદડાંમાં પાણી અલગ અલગ બાંધી, ગાય જેટલું અંતર દોડી, તે ઝડપથી દુ:ખથી ભરાયેલા હૃદયે, સાપ જેવો ઊંડી શ્વાસ લેતો, માતા પાસે દોડી ગયો.