તતઃ ખનકમાહૂય સુરઙ્ગં વૈ બિલં તદા। સુગૂઢં કારયિત્વા તે કુન્ત્યા પાણ્ડુસુતાસ્તદા
પછી, ખોદકરને બોલાવી, તેમણે એક ગુપ્ત સુરંગ અને બિલ્લો બનાવ્યું; પાંડુપુત્રોએ કુન્તી સાથે મળીને એ બધું બહુ જ છુપાઈને તૈયાર કરાવ્યું.
નિષ્ક્રામિતા મયા પૂર્વં મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ। તતસ્તુ નાવમારોપ્ય સહપુત્રાં પૃથામહમ્
હું પહેલો બહાર નીકળી ગયો હતો; તમે દુઃખથી મનમાં ચિંતા ન કરો. પછી, મેં પૃથાને તેના પુત્રો સાથે નૌકામાં બેસાડી, હું પણ ચાલ્યો ગયો.
દત્ત્વાઽભયં સપુત્રાયૈ કુન્ત્યૈ ગૃહમદાહયમ્। તસ્માત્તે મા સ્મ ભૂદ્દુઃખં મુક્તાઃ પાપાત્તુ પાણ્ડવાઃ
કુન્તી અને તેના પુત્રોને નિર્ભયતા આપી, મેં એ ઘર સળગાવી દીધું. તેથી હવે તમને કોઈ દુઃખ થવું જોઈએ નહીં; પાંડવો પાપમાંથી મુક્ત થઈ ગયા છે.
નિર્ગતાઃ પાણ્ડવા રાજન્માત્રા સહ પરન્તપાઃ। અગ્નિહાદાન્મહાઘોરાન્મયા તસ્માદુપાયતઃ
પાંડવો તેમની માતા સાથે, હે રાજા, બધા ભયને અવગણીને બહાર નીકળી ગયા; મારી યુક્તિથી તેઓ એ ભયાનક અગ્નિમાંથી બચી ગયા.
મા સ્મ શોકમિમં કાર્ષીર્જીવન્ત્યેવ ચ પાણ્ડવાઃ। પ્રચ્છન્ના વિચિરિષ્યન્તિ યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ
આ દુઃખને તમે મનમાં ન લાવશો; પાંડવો જીવિત છે. તેઓ નિશ્ચિત સમય સુધી છુપાઈને ફરશે.
તસ્મિન્યુધિષ્ઠિરં કાલે દ્રક્ષ્યન્તિ ભુવિ માનવાઃ। વિમલં કૃષ્ણપક્ષાન્તે જગચ્ચન્દ્રમિવોદિતમ્
એ સમયે, પૃથ્વી પરના લોકો યુધિષ્ઠિરને, જેમ અંધકારપક્ષના અંતે ચમકતો ચાંદો ઉગે છે તેમ, નિર્મળ અને તેજસ્વી રૂપે દેખશે.
ન તસ્ય નાશં પશ્યામિ યસ્ય ભ્રાતા ધનઞ્જયઃ। ભીમસેનશ્ચ દુર્ધર્ષૌ માદ્રીપુત્રૌ ચ તૌ યમૌ
જેનું ભાઈ ધનંજય છે, ભીમસેન છે, અને માદ્રીના બંને પુત્ર એવા યમદ્વય છે, એના માટે હું કોઈ વિનાશ જોતો નથી.
તતઃ સંહૃષ્ટસર્વાઙ્ગો ભીષ્મો વિદુરમબ્રવીત્। દિષ્ટ્યાદિષ્ટ્યેતિ સંહૃષ્ટઃ પૂજયાનો મહામતિમ્
પછી ભીષ્મ પર્વથી આનંદિત થઈ વિદુરને કહ્યું: 'ધન્ય છે, ધન્ય છે!' એમ કહી, તેમણે મહાન બુદ્ધિશાળી વિદુરનું સન્માન કર્યું.
યુક્તં ચૈવાનુરૂપં ચ કૃતં તાત શુભં ત્વયા। વયં વિમોક્ષિતા દુઃખાત્પાણ્ડુપક્ષો ન નાશિતઃ
પુત્ર, તું જે કર્યું તે યોગ્ય અને યોગ્ય છે; તારા શુભ કાર્યથી અમે દુઃખમાંથી મુક્ત થયા અને પાંડુ પક્ષનો વિનાશ થયો નથી.
એવમુક્ત્વા વિવેશાથ પુરં જનશતાકુલમ્। કુરુભિઃ સહિતો રાજન્નાગરૈશ્ચ પિતામહઃ
આ રીતે કહીને, પિતામહ ભીષ્મ કુરુઓ અને નગરજનો સાથે, લોકોથી ભરેલી એ નગરીમાં પ્રવેશ્યા.
અથામ્બિકેયઃ સામાત્યઃ સકર્ણઃ સહસૌબલઃ। સાત્મજઃ પાર્થનાશસ્ય સ્મરંસ્તથ્યં જર્ષ ચ
પછી અંબિકાપુત્ર, પોતાના મંત્રીઓ, કર્ણ, સૌબલ અને પોતાના પુત્ર સાથે, પાંડવોના વિનાશને યાદ કરીને, મનથી વૃદ્ધ થઈ ગયો.
ભીષ્મશ્ચ રાજન્દુર્ધર્ષો વિદુરશ્ચ મહામતિઃ। જહૃષાતે સ્મરન્તૌ તૌ જાતુષાગ્નેર્વિમોચનમ્
હે રાજા, ભીષ્મ અને મહામતી વિદુર, બંને પાંડવોના લાકડાના મહેલમાંથી બચી જવાના પ્રસંગને યાદ કરીને આનંદિત થયા.
સત્યશીલગુણાચારૈ રાગૈર્જાનપદોદ્ભવૈઃ। દ્રોણાદયશ્ચ ધર્મૈસ્તુ તેષાં તાન્મોચિતાન્વિદુઃ
સત્ય, સદગુણ, સારા વર્તન અને પ્રજામાંથી ઉદ્ભવેલા ગુણોથી, દ્રોણાદિ ધર્મીજનો સમજી ગયા કે પાંડવો બચી ગયા છે.
શૌર્યલાવણ્યમાહાત્મ્યૈ રૂપૈઃ પ્રાણબલૈરપિ। સ્વસ્થાન્પાર્થાનમન્યન્ત પૌરજાનપદાસ્તથા
પાર્થોના શૌર્ય, સૌંદર્ય, મહિમા, રૂપ અને પ્રાણબળને જોઈ, નગરવાસીઓ અને ગ્રામજનો એમ માનતા હતા કે પાંડવો સુરક્ષિત છે.
અન્યે જનાઃ પ્રાકૃતાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચ બહુલાસ્તદા। શઙ્કમાના વદન્તિ સ્મ દગ્ધા જીવન્તિ વા ન વા
બીજા સામાન્ય લોકો અને ઘણી સ્ત્રીઓ એ સમયે શંકા કરતાં કહેતા: 'શું તેઓ સળગી ગયા કે જીવતા છે કે કેમ?'
તેન વિક્રમમાણેન ઊરુવેગસમીરિતમ્। વનં સવૃક્ષવિટપં વ્યાઘૂર્ણિતમિવાભવત્
તેના આગળ વધવાથી, જાંઘોની જોરદાર હલચલથી, આખું જંગલ વૃક્ષો અને ડાળીઓ સાથે ઘૂમતું હોય એવું લાગતું હતું.
જઙ્ગાવાતો વવૌ ચાસ્ય શુચિશુક્રાગમે યથા। આવર્જિતાલતાવૃક્ષં માર્ગં ચક્રે મહાબલઃ
તેના પગની આજુબાજુ પવન એવું વળતો હતો, જેમ શુદ્ધ શુક્લપક્ષમાં વહે છે; એ મહાબળીએ વૃક્ષો અને વેલો વાળી, રસ્તો બનાવી નાખ્યો.
સ મૃદ્ગન્પુષ્પિતાંશ્ચૈવ ફલિતાંશ્ચ વનસ્પતીન્। અવરુજ્ય યયૌ ગુલ્માન્પથસ્તસ્ય સમીપજાન્
એણે ફૂલેલા અને ફળેલા વનસ્પતિઓ તોડી, રસ્તાની નજીકના ઝાડ-ઝાડવાં વચ્ચેથી આગળ વધતો ગયો.
સ રોષિત ઇવ ક્રુદ્ધો વને ભઞ્જન્મહાદ્રુમાન્। ત્રિપ્રસ્રુતમદઃ શુષ્મી ષષ્ટિવર્ષો મતઙ્ગરાટ્
તે ગુસ્સામાં આવીને, જંગલમાં મોટા વૃક્ષો તોડી નાખતો હતો; એ મહાન અને શક્તિશાળી હાથીનો રાજા, જેનું વય સાઠ વર્ષ હતું અને ત્રણ ધારોમાં મદ વહેતો હતો.
ગચ્છતસ્તસ્ય વેગેન તાર્ક્ષ્યમારુતરંહસઃ। ભીમસ્ય પાણ્ડુપુત્રાણાં મૂર્ચ્છેવ સમજાયત
જ્યારે તે ગરુડ અથવા પવન જેવી ઝડપથી આગળ વધતો હતો, ત્યારે ભીમ દ્વારા પાંડુપુત્રો એવા લાગ્યું કે જાણે તેઓ બેભાન થઈ રહ્યા હોય.
અસકૃચ્ચાપિ સતીર્ય દૂરપારં ભુજપ્લવૈઃ। પથિ પ્રચ્છન્નમાસેદુર્ધાર્તરાષ્ટ્રભયાત્તદા
એમણે વારંવાર પોતાના હાથને નાવડીના ચાપલા જેવી રીતે વાપરી, દૂર દૂર સુધી છુપાયેલા રસ્તે પાર કર્યા, કારણ કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનો ભય હતો.
કૃચ્છ્રેણ માતરં ચૈવ સુકુમારીં યશસ્વિનીમ્। અવહત્સ તુ પૃષ્ઠેન રોધઃસુ વિષમેષુ ચ
મોટી મહેનતથી, ભીમએ પોતાની કોમળ અને પ્રસિદ્ધ માતાને પીઠ પર બેસાડી, કઠિન અને અડચણભર્યા રસ્તાઓ પાર કર્યા.
અગમચ્ચ વનોદ્દેશમલ્પમૂલફલોદકમ્। ક્રૂરપક્ષિમૃગં ઘોરં સાયાહ્ને ભરતર્ષભ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે સાંજના સમયે ભયાનક પક્ષીઓ અને પશુઓથી ભરેલા, ઓછા મૂળ, ફળ અને પાણી ધરાવતા જંગલના એક ભાગમાં પહોંચ્યો.
ઘોરા સમભવત્સન્ધ્યા દારુણા મૃગપક્ષિણઃ। અપ્રકાશા દિશઃ સર્વા વાતૈરાસન્નનાર્તવૈઃ
એક ભયાનક અને ભયાવહ સંધ્યા ઊભી રહી, જેમાં ક્રૂર પશુઓ અને પક્ષીઓ હતા; સર્વ દિશાઓ અંધકારમય બની ગઈ અને વાવાઝોડાની ઋતુના આગમનથી પવન જોરથી ફૂંકાવા લાગ્યા.
શીર્ણપર્ણફલૈ રાજન્બહુગુલ્મક્ષુપદ્રુમૈઃ। ભગ્નાવભુગ્નભૂયિષ્ઠૈર્નાનાદ્રુમસમાકુલૈઃ
આ વિસ્તાર સુકાયેલા પાંદડા અને ફળોથી ભરેલો હતો, અનેક ઝાડીઓ, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો હતા, જેમાંથી મોટાભાગના તૂટેલા, વાંકા અથવા વિવિધ પ્રકારના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા હતા.
તે શ્રમેણ ચ કૌરવ્યાસ્તૃષ્ણયા ચ પ્રપીડિતાઃ। નાશક્નુવંસ્તદા ગન્તું નિદ્રયા ચ પ્રવૃદ્ધયા
થાક અને તરસથી પીડાઈને, કૌરવો એ સમયે આગળ જઈ શક્યા નહીં, અને વધતી ઊંઘથી પણ તેઓ વ્યાકુળ થઈ ગયા.
ન્યવિશન્તિ હિ તે સર્વે નિરાસ્વાદે મહાવને। `રાત્ર્યામેવ ગતાસ્તૂર્ણં ચતુર્વિંશતિયોજનમ્।' તતસ્તૃષા પરિક્લન્તા કુન્તી વચનમબ્રવીત્
મહાન જંગલમાં, કોઈ સુખ વિના, બધા ત્યાં આરામ કરવા પડ્યા; રાત્રીમાં જ તેઓએ ચોવીસ યોજનનું અંતર ઝડપથી પાર કર્યું હતું. પછી, તરસથી થાકી ગયેલા, કુંતીએ આ રીતે કહ્યું.
માતા સતી પાણ્ડવાનાં પઞ્ચાનાં મધ્યતઃ સ્થિતા। તૃષ્ણયા હિ પરીતાઽહમનાથેવ મહાવને
પાંચ પાંડવોના વચ્ચે ઊભેલી તેમની માતા કુંતીએ કહ્યું: 'આ વિશાળ જંગલમાં હું તરસથી બહુ પીડાઈ રહી છું, જાણે કે હું એકલી અને સહાય વિના છું.'
ઇતઃ પરં તુ શક્તાહં ગન્તું ચ ન પદાત્પદમ્। શયિષ્યે વૃક્ષમૂલેઽત્ર ધાર્તરાષ્ટ્રા હરન્તુ મામ્
હવે અહીંથી હું એક પગલું પણ આગળ જઈ શકતી નથી; હું આ વૃક્ષની નીચે સૂઈ રહીશ—ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો મને લઈ જાય તો લઈ જાય.'
શૃણુ ભીમ વચો મહ્યં તવ બાહુબલાત્પુરઃ। સ્થાતું ન શક્તાઃ કૌરવ્યાઃ કિં બિભેષિ પૃથાસુત
'ભીમ, મારા કહેવા સાંભળ; તારી બાહુબળથી કૌરવો તારા સામે ઊભા રહી શક્યા નથી. પૃથાસુત, તને શા માટે ડર લાગે છે?'