વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય જાનન્સર્વં મનોગતમ્। તેનાયં વિધિના સૃષ્ટઃ કુટિલઃ કપટાશયઃ
વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રના મનની બધી વાતો જાણી લીધી હતી; તેને સમજાઈ ગયું કે આ વાંકું અને કપટથી ભરેલું યોજન ધૃતરાષ્ટ્રે જ રચ્યું છે.
ઇત્યેવં ચિન્તયન્રાજન્વિદુરો વિદુષાં વરઃ। લોકાનાં દર્શયન્દુઃખં દુઃખિતૈઃ સહ બાન્ધવૈઃ
એવી રીતે વિચારતા વિદુરે, જે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, દુઃખી સગાંઓ સાથે રહીને દુનિયાને પણ દુઃખ દેખાડ્યું.
મનસાઽચિન્તયત્પાર્થાન્કિયદ્દૂરં ગતા ઇતિ। સહિતાઃ પાણ્ડવાઃ પુત્રા ઇતિ ચિન્તાપરોઽભવત્
તેના મનમાં વિચાર આવતો હતો કે પૃથાના પુત્રો કેટલાં દૂર ગયા હશે; તે સતત એ જ વિચારતો હતો કે પાંડવો બધા જીવિત છે.
તતઃ પ્રવ્યથિતો ભીષ્મઃ પાણ્ડુરાજસુતાન્મૃતાન્। સહ માત્રેતિ તચ્છ્રુત્વા વિલલાપ રુરોદ ચ
પછી ભીષ્મ પાંડુરાજના પુત્રો અને તેમની માતા મૃત્યુ પામ્યા એ સાંભળીને ખૂબ દુઃખી થયો અને રડવા લાગ્યો.
હા યુધિષ્ઠિર હા ભીમ હા ધનઞ્જય હા યમૌ। હા પૃથે સહ પુત્રૈસ્ત્વમેકરાત્રેણ સ્વર્ગતા
હાય, યુધિષ્ઠિર! હાય, ભીમ! હાય, ધનંજય! હાય, બંને યુવાન! હાય, પૃથા, તું તારા પુત્રો સાથે એક જ રાતે સ્વર્ગે પહોંચી ગઈ.
માત્રા સહ કુમારાસ્તે સર્વે તત્રૈવ સંસ્થિતાઃ। ન હિ તૌ નોત્સહેયાતાં ભીમસેનધનઞ્જયૌ
માતાની સાથે બધા પુત્રો ત્યાં જ છે; ભીમસેન અને ધનંજયને તો કોઈ હરાવી જ ન શકે.
તરસા વેગિતાત્માનૌ નિર્ભેત્તુમપિ મન્દરમ્। પરાસુત્વં ન પશ્યામિ પૃથાયાઃ સહ પાણ્ડવૈઃ
એ બંને તો એટલા તેજસ્વી અને શક્તિશાળી છે કે મન્દર પર્વતને પણ તોડી શકે; પૃથા અને પાંડવો સાથે હારવું શક્ય જ લાગતું નથી.
સર્વથા વિકૃતં તત્તુ યદિ તે નિધનં ગતાઃ। ધર્મરાજઃ સ નિર્દિષ્ટો નનુ વિપ્રૈર્યુધિષ્ઠિરઃ
આ તો સર્વ રીતે અસ્વાભાવિક છે જો તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હોય; બ્રાહ્મણોએ તો યુધિષ્ઠિરને ધર્મરાજા કહીને માન્ય કર્યો હતો ને?
પૃથિવ્યાં ચ રથિશ્રેષ્ઠો ભવિતા સ ધનઞ્જયઃ। સત્યવ્રતો ધર્મદત્તઃ સત્યવાક્છુભલક્ષણઃ
પૃથ્વી પર ધનંજય શ્રેષ્ઠ રથયોધા બનવાનો હતો, સત્ય બોલનાર, ધર્મને સમર્પિત અને શુભ લક્ષણો ધરાવનાર.
કથં કાલવશં પ્રાપ્તઃ પાણ્ડવેયો યુધિષ્ઠિરઃ। આત્માનમુપમાં કૃત્વા પરેષાં વર્તતે તુ યઃ
પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિર, જે હંમેશા બીજાને પોતાનાં સમાન માને છે, તે કેવી રીતે સમયના વશમાં આવી ગયો?
માત્રા સહૈવ કૌરવ્યઃ કથં કાલવશં ગતઃ। પાલિતઃ સુચિરં કાલં ફલકાલે યથા દ્રુમઃ
કૌરવ પોતાનાં માતા સાથે સમયના વશમાં કેવી રીતે આવી ગયો, જ્યારે લાંબા સમય સુધી વૃક્ષની જેમ સાચવાયો હતો?
ભગ્નઃ સ્યાદ્વાયુવેગેન તથા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। યૌવરાજ્યેઽભિષિક્તેન પિતુર્યેનાહૃતં યશઃ
જે રીતે પવનના ઝોકથી વૃક્ષ તૂટી જાય છે, એ રીતે રાજા યુધિષ્ઠિર, જે યુવરાજ બની પિતાને કીર્તિ અપાવી, તૂટી ગયો.
આત્મનશ્ચ પિતુશ્ચૈવ સત્યધર્મપ્રવૃત્તિભિઃ। યચ્ચ સા વનવાસેન તન્માતા દુઃખભાગિની
પોતાના અને પિતાના સત્ય અને ધર્મથી, અને માતાની વનવાસની પીડાથી, તેણે ઘણું દુઃખ સહન કર્યું.
કાલેન સહ સંમગ્નો ધિક્કૃતાન્તમનર્થકમ્। યચ્ચ સા વનવાસેન તન્માતા દુઃખભાગિની
સમયમાં ડૂબી ગયેલા, મૃત્યુથી ધિક્કાર પામેલા અને નિષ્ફળ થયેલા; અને વનવાસના કારણે તેની માતા પણ દુઃખમાં ભાગીદાર બની.
પુત્રગૃધ્નુતયા કુન્તી ન ભર્તારં મૃતાત્વનુ। અલ્પકાલં કુલે જાતા ભર્તુઃ પ્રીતિમવાપ યા
પુત્રોની ઈચ્છા રાખી કુંતી પતિના મૃત્યુ પછી પણ જીવતી રહી; ભલે કુળમાં જન્મી, પતિનું સ્નેહ થોડો સમય જ મળ્યું.
દગ્ધાઽદ્ય સહ પુત્રૈઃ સા અસંપૂર્ણમનોરા। મૃતો ભીમ ઇતિ શ્રુત્વા મનો ન શ્રદ્દધાતિ મે
આજે, તે પોતાના પુત્રો સાથે અર્ધપુરી ઈચ્છાઓ લઈને દાઝાઈ ગઈ; ભીમ મરી ગયો એ સાંભળીને પણ મન માનતું નથી.
એતચ્ચ ચિન્તયાનસ્ય વ્યથિતં બહુધા મનઃ। અવધૂય ચ મે દેહં હૃદયેન વિદીર્યતે
આ બધું વિચારતાં મન અનેક રીતે દુઃખી થઈ જાય છે; શરીર ભૂલી, હૃદય ફાટી જાય છે.
પીનસ્કન્ધશ્ચારુબાહુર્મેરુકૂટસમો યુવા। મૃતો ભીમ ઇતિ શ્રુત્વા મનો ન શ્રદ્દધાતિ મે
પાટલા ખભા, સુંદર હાથ, યુવાન, મેરુ પર્વત જેટલો મજબૂત—ભીમ મરી ગયો એ સાંભળીને મન માનતું નથી.
અતિત્યાગી ચ યોધી ચ ક્ષિપ્રહસ્તો દૃઢાયુધઃ। પ્રપત્તિમાઁલ્લબ્ધલક્ષો રથયાનવિશારદઃ
એ ખૂબ દાનશીલ, યુદ્ધકુશળ, ઝડપી હાથવાળો, દૃઢ શસ્ત્રધારી, નિપુણ નિશાનબાજ અને રથ ચલાવવામાં પારંગત હતો.
દૂરપાતી ત્વસંભ્રાન્તો મહાવીર્યો મહાસ્ત્રવાન્। અદીનાત્મા નરશ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
એ દૂર સુધી મારનાર, અડગ, મહાશૂર, મહાશસ્ત્રોનો જાણકાર, નિર્ભય મનવાળો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને તમામ ધનુર્ધારોમાં સર્વોત્તમ હતો.
યેન પ્રાચ્યાશ્ચ સૌવીરા દાક્ષિણાત્યાશ્ચ નિર્જિતાઃ। ખ્યાપિતં યેન શૂરેણ ત્રિષુ લોકેષુ પૌરુષમ્
જેના દ્વારા પૂર્વ, સૌવીર અને દક્ષિણના લોકો જીતાયા; અને જેના પરાક્રમથી ત્રણેય લોકમાં પુરૂષાર્થ પ્રસિદ્ધ થયો.
યસ્મિઞ્જાતે વિશોકાઽભૂત્કુન્તી પાણ્ડુશ્ચ વીર્યવાન્। પુરન્દરસમો જિષ્ણુઃ કથં કાલવશં ગતઃ
જેના જન્મે કુંતી અને પરાક્રમી પાંડુના દુઃખ દૂર થઈ ગયા, એ ઇન્દ્ર સમાન જિષ્ણુ સમયના વશમાં કેવી રીતે આવી ગયો?
કથં તાવૃષભષ્કન્ધૌ સિંહવિક્રાન્તગામિનૌ। મર્ત્યધર્મમનુપ્રાપ્તૌ યમાવરિનિવર્હણૌ
આ બંને વાછરડાં જેવી તાકાત ધરાવનારા અને સિંહ જેવી ચાલ ધરાવનારા, જેમને યમરાજના દૂત પણ રોકી શકતા નહોતા, તેઓ મૃત્યુના નિયમ હેઠળ કેવી રીતે આવી ગયા?
વત્સા ગતાઃ ક્વ માં વૃદ્ધં વિહાય ભૃશમાતુરમ્। હા સ્નુષે મમ વાર્ષ્ણેયિ નિધાય હૃદિ મે શુચમ્
મારા દીકરાઓ મને વૃદ્ધ અને દુઃખી છોડી કયા ગયા? હાય વ્રુષ્ણિ કુળની વહુ, તું મારા હૃદયમાં દુઃખ મૂકી ગઈ.
વારણાવતયાત્રાયાં કે સ્યુર્વૈ શકુનાઃ પથિ। એવમલ્પાયુષો લોકે ભવિષ્યન્તિ પૃથાસુતાઃ
વારણાવટ જતાં રસ્તે કયા અપશકુન દેખાયા હતા? આ રીતે, આ નાશવંત દુનિયામાં પૃથાની સંતાનો પોતાનું ભાગ્ય ભોગવશે.
સંશપ્તા ઇતિ કૈર્યૂયં વત્સાન્દર્શય મે પૃથે। મમૈવ નાથા મન્નાથા મમ નેત્રાણિ પાણ્ડવાઃ
જો તમે સાચે જ જીવતા હો તો, પૃથા, મારા દીકરાઓને મને દેખાડો. પાંડવો જ મારા આશ્રય, મારા રક્ષણકર્તા, મારી આંખો છે.
હા પાણ્ડવા મે હે વત્સા હા સિંહશિશવો મમ। માતઙ્ગા હા મમોત્તુઙ્ગા હા મમાનન્દવર્ધનાઃ
હાય મારા પાંડવો! હાય મારા દીકરાઓ! હાય મારા સિંહના બચ્ચાં! હાય મારા ગજદંતી, મારા મહાન, મારા આનંદ વધારનારા!
મમ હીનસ્ય યુષ્માભિઃ સર્વલોકાસ્તમોવૃતાઃ। કદા દ્રષ્ટાઽસ્મિ કૌન્તેયાંસ્તરુણાદિત્યવર્ચસઃ
તમારા વિના મારા માટે આખું જગત અંધકારમય થઈ ગયું છે. હું ક્યારે ફરીથી કુંતીપુત્રોને, યુવાન સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, જોઈશ?
અદૃષ્ટ્વા વો મહાબાહૂન્પુત્રવન્મમ નન્દનાઃ। ક્વ ગતિર્મે ક્વ ગચ્છામિ કુતો દ્રક્ષ્યામિ મે શિશૂન્
તમને, મારા બલવાન બાહુવાળા અને પ્રિય સંતાનોને, ન જોઈને હું ક્યાં જઉં, મારું માર્ગ શું છે, ક્યાંથી હું મારા દીકરાઓને ફરી જોઈ શકીશ?
હા યુધિષ્ઠિર હા ભીમ હા હા ફલ્ગુન હા યમૌ। મા ગચ્છત નિવર્તધ્વં મયિ કોપં વિમુઞ્ચત
હાય યુધિષ્ઠિર! હાય ભીમ! હાય અર્જુન! હાય નકુલ અને સહદેવ! જશો નહીં, પાછા વળો, મારા પર ગુસ્સો છોડો.